Adhikarana atisAranidAnam (1-3) · Śloka 3
અથાતીસારનિદાનમ્ |
ગુર્વતિસ્નિગ્ધરૂક્ષોષ્ણદ્રવસ્થૂલાતિશીતલૈઃ |
વિરુદ્ધાધ્યશનાજીર્ણૈર્વિષમૈશ્ચાપિ ભોજનૈઃ ||૧||
સ્નેહાદ્યૈરતિયુક્તૈશ્ચ મિથ્યાયુક્તૈર્વિષૈર્ભયૈઃ |
શોકાદ્દુષ્ટામ્બુમદ્યાતિપાનૈઃ સાત્મ્યર્તુપર્યયૈઃ ||૨||
જલાભિરમણૈર્વેગવિઘાતૈઃ ક્રિમિદોષતઃ |
નૃણાં ભવત્યતીસારો લક્ષ્ણં તસ્ય વક્ષ્યતે ||૩||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૪૦) |
View original
अथातीसारनिदानम् |
गुर्वतिस्निग्धरूक्षोष्णद्रवस्थूलातिशीतलैः |
विरुद्धाध्यशनाजीर्णैर्विषमैश्चापि भोजनैः ||१||
स्नेहाद्यैरतियुक्तैश्च मिथ्यायुक्तैर्विषैर्भयैः |
शोकाद्दुष्टाम्बुमद्यातिपानैः सात्म्यर्तुपर्ययैः ||२||
जलाभिरमणैर्वेगविघातैः क्रिमिदोषतः |
नृणां भवत्यतीसारो लक्ष्णं तस्य वक्ष्यते ||३||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
Adhikarana atisArasamprAptiH bhedAshca (4) · Śloka 4
સંશમ્યાપાન્ધાતુરગ્નિં પ્રવૃદ્ધઃ શકૃન્મિશ્રો વાયુનાઽધઃ પ્રણુન્નઃ |
સરત્યતીવાતિસારં તમાહુર્વ્યાધિં ઘોરં ષડ્વિધં તં વદન્તિ |
એકૈકશઃ સર્વશશ્ચાપિ દોષૈઃ શોકેનાન્યઃ ષષ્ઠ આમેન ચોક્તઃ ||૪||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૪૦) |
View original
संशम्यापान्धातुरग्निं प्रवृद्धः शकृन्मिश्रो वायुनाऽधः प्रणुन्नः |
सरत्यतीवातिसारं तमाहुर्व्याधिं घोरं षड्विधं तं वदन्ति |
एकैकशः सर्वशश्चापि दोषैः शोकेनान्यः षष्ठ आमेन चोक्तः ||४||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
Adhikarana atisArapUrvarUpam (5) · Śloka 5
હૃન્નાભિપાયૂદરકુક્ષિતોદગાત્રાવસાદાનિલસન્નિરોધાઃ |
વિટ્સઙ્ગ આધ્માનમથાવિપાકા ભવિષ્યતસ્તસ્ય પુરઃસરાણિ ||૫||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૪૦) |
View original
हृन्नाभिपायूदरकुक्षितोदगात्रावसादानिलसन्निरोधाः |
विट्सङ्ग आध्मानमथाविपाका भविष्यतस्तस्य पुरःसराणि ||५||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
Adhikarana vAtAtisAralakShaNam (6) · Śloka 6
અરુણં ફેનિલં રૂક્ષમલ્પમલ્પં મુહુર્મુહુઃ |
શકૃદામં સરુક્શબ્દં મારુતેનાતિસાર્યતે ||૬||
View original
अरुणं फेनिलं रूक्षमल्पमल्पं मुहुर्मुहुः |
शकृदामं सरुक्शब्दं मारुतेनातिसार्यते ||६||
Adhikarana pittAtisAralakShaNam (7) · Śloka 7
પિત્તાત્ પીતં નીલમાલોહિતં વા તૃષ્ણામૂર્છાદાહપાકોપપન્નમ્ |૭|
(સુ. ઉ. તં. અ. ૪૦) |
View original
पित्तात् पीतं नीलमालोहितं वा तृष्णामूर्छादाहपाकोपपन्नम् |७|
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
Adhikarana shleShmAtisAralakShaNam (7) · Śloka 7
શુક્લં સાન્દ્રં શ્લેષ્મણા શ્લેષ્મયુક્તં વિસ્રં શીતં હૃષ્ટરોમા મનુષ્યઃ ||૭||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૪૦) |
View original
शुक्लं सान्द्रं श्लेष्मणा श्लेष्मयुक्तं विस्रं शीतं हृष्टरोमा मनुष्यः ||७||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
Adhikarana tridoShajAtisAralakShaNam (8) · Śloka 8
વરાહસ્નેહમાંસામ્બુસદૃશં સર્વરૂપિણમ્ |
કૃચ્છ્રસાધ્યમતીસારં વિદ્યાદ્દોષત્રયોદ્ભવમ્ ||૮||
View original
वराहस्नेहमांसाम्बुसदृशं सर्वरूपिणम् |
कृच्छ्रसाध्यमतीसारं विद्याद्दोषत्रयोद्भवम् ||८||
Adhikarana shokAtisAralakShaNam (9-10) · Śloka 10
તૈસ્તૈર્ભાવૈઃ શોચતોઽલ્પાશનસ્ય બાષ્પોષ્મા વૈ વહ્નિમાવિશ્ય જન્તોઃ |
કોષ્ઠં ગત્વા ક્ષોભયેત્તસ્ય રક્તં તચ્ચાધસ્તાત્ કાકણન્તીપ્રકાશમ્ ||૯||
નિર્ગચ્છેદ્વૈ વિડ્વિમિશ્રં હ્યવિડ્વા નિર્ગન્ધં વા ગન્ધવદ્વાઽતિસારઃ |
શોકોત્પન્નો દુશ્ચિકિત્સ્યોઽતિમાત્રં રોગો વૈદ્યૈઃ કષ્ટ એષ પ્રદિષ્ટઃ ||૧૦||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૪૦) |
View original
तैस्तैर्भावैः शोचतोऽल्पाशनस्य बाष्पोष्मा वै वह्निमाविश्य जन्तोः |
कोष्ठं गत्वा क्षोभयेत्तस्य रक्तं तच्चाधस्तात् काकणन्तीप्रकाशम् ||९||
निर्गच्छेद्वै विड्विमिश्रं ह्यविड्वा निर्गन्धं वा गन्धवद्वाऽतिसारः |
शोकोत्पन्नो दुश्चिकित्स्योऽतिमात्रं रोगो वैद्यैः कष्ट एष प्रदिष्टः ||१०||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
Adhikarana AmAtisAralakShaNam (11) · Śloka 11
અન્નાજીર્ણાત્ પ્રદ્રુતાઃ ક્ષોભયન્તઃ કોષ્ઠં દોષા ધાતુસઙ્ઘાન્મલાંશ્ચ |
નાનાવર્ણં નૈકશઃ સારયન્તિ શૂલોપેતં ષષ્ઠમેનં વદન્તિ ||૧૧||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૪૦) |
View original
अन्नाजीर्णात् प्रद्रुताः क्षोभयन्तः कोष्ठं दोषा धातुसङ्घान्मलांश्च |
नानावर्णं नैकशः सारयन्ति शूलोपेतं षष्ठमेनं वदन्ति ||११||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
Adhikarana malasyAmalakShaNaM pakvalakShaNaM ca (12-13) · Śloka 13
સંસૃષ્ટમેભિર્દોષૈસ્તુ ન્યસ્તમપ્સ્વવસીદતિ |
પુરીષં ભૃશદુર્ગન્ધિ પિચ્છિલં ચામસઞ્જ્ઞિતમ્ ||૧૨||
એતાન્યેવ તુ લિઙ્ગાનિ વિપરીતાનિ યસ્ય વૈ |
લાઘવં ચ વિશેષેણ તસ્ય પક્વં વિનિર્દિશેત્ ||૧૩||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૪૦) |
View original
संसृष्टमेभिर्दोषैस्तु न्यस्तमप्स्ववसीदति |
पुरीषं भृशदुर्गन्धि पिच्छिलं चामसञ्ज्ञितम् ||१२||
एतान्येव तु लिङ्गानि विपरीतानि यस्य वै |
लाघवं च विशेषेण तस्य पक्वं विनिर्दिशेत् ||१३||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
Adhikarana atisArasyAsAdhyalakShaNAni (14-19) · Śloka 19
પક્વજામ્બવસઙ્કાશં યકૃત્ખણ્ડનિભં તનુ |
ઘૃતતૈલવસામજ્જવેશવારપયોદધિ ||૧૪||
માંસધાવનતોયાભં કૃષ્ણં નીલારુણપ્રભમ્ |
મેચકં સ્નિગ્ધકર્બૂરં ચન્દ્રકોપગતં ઘનમ્ ||૧૫||
કુણપં મસ્તુલુઙ્ગાભં સુગન્ધિ કુથિતં બહુ |
તૃષ્ણાદાહતમઃશ્વાસહિક્કાપાર્શ્વાસ્થિશૂલિનમ્ ||૧૬||
સમ્મૂર્છારતિસમ્મોહયુક્તં પક્વવલીગુદમ્ |
પ્રલાપયુક્તં ચ ભિષગ્વર્જયેદતિસારિણમ્ ||૧૭||
અસંવૃતગુદં ક્ષીણં દૂરાધ્માતમુપદ્રુતમ્ |
ગુદે પક્વે ગતોષ્માણમતિસારકિણં ત્યજેત્ ||૧૮||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૪૦) |
શ્વાસશૂલપિપાસાર્તં ક્ષીણં જ્વરનિપીડિતમ્ |
વિશેષેણ નરં વૃદ્ધમતીસારો વિનાશયેત્ ||૧૯||
(સુ. સૂ. અ. ૩૩) |
( શોથં શૂલં જ્વરં તૃષ્ણાં કાસં શ્વાસમરોચકમ્ |
છર્દિં મૂર્છાં ચ હિક્કાં ચ દૃષ્ટાવાતીસારિણં ત્યજેત્) |
View original
पक्वजाम्बवसङ्काशं यकृत्खण्डनिभं तनु |
घृततैलवसामज्जवेशवारपयोदधि ||१४||
मांसधावनतोयाभं कृष्णं नीलारुणप्रभम् |
मेचकं स्निग्धकर्बूरं चन्द्रकोपगतं घनम् ||१५||
कुणपं मस्तुलुङ्गाभं सुगन्धि कुथितं बहु |
तृष्णादाहतमःश्वासहिक्कापार्श्वास्थिशूलिनम् ||१६||
सम्मूर्छारतिसम्मोहयुक्तं पक्ववलीगुदम् |
प्रलापयुक्तं च भिषग्वर्जयेदतिसारिणम् ||१७||
असंवृतगुदं क्षीणं दूराध्मातमुपद्रुतम् |
गुदे पक्वे गतोष्माणमतिसारकिणं त्यजेत् ||१८||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
श्वासशूलपिपासार्तं क्षीणं ज्वरनिपीडितम् |
विशेषेण नरं वृद्धमतीसारो विनाशयेत् ||१९||
(सु. सू. अ. ३३) |
( शोथं शूलं ज्वरं तृष्णां कासं श्वासमरोचकम् |
छर्दिं मूर्छां च हिक्कां च दृष्टावातीसारिणं त्यजेत्) |
Adhikarana raktAtisAralakShaNam (20) · Śloka 20
પિત્તકૃન્તિ યદાઽત્યર્થં દ્રવ્યાણ્યશ્નાતિ પૈત્તિકે |
તદોપજાયતેઽભીક્ષ્ણં રક્તાતીસાર ઉલ્બણઃ ||૨૦||
View original
पित्तकृन्ति यदाऽत्यर्थं द्रव्याण्यश्नाति पैत्तिके |
तदोपजायतेऽभीक्ष्णं रक्तातीसार उल्बणः ||२०||
Adhikarana pravAhikAsamprAptiH (21) · Śloka 21
વાયુઃ પ્રવૃદ્ધો નિચિતં બલાસં નુદત્યધસ્તાદહિતાશનસ્ય |
પ્રવાહતોઽલ્પં બહુશો મલાક્તં પ્રવાહિકાં તાં પ્રવદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ ||૨૧||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૪૦) |
View original
वायुः प्रवृद्धो निचितं बलासं नुदत्यधस्तादहिताशनस्य |
प्रवाहतोऽल्पं बहुशो मलाक्तं प्रवाहिकां तां प्रवदन्ति तज्ज्ञाः ||२१||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
Adhikarana vAtajAdibhedena pravAhikAlakShaNAni (22) · Śloka 22
પ્રવાહિકા વાતકૃતા સશૂલા પિત્તાત્ સદાહા સકફા કફાચ્ચ |
સશોણિતા શોણિતસમ્ભવા ચ તાઃ સ્નેહરૂક્ષપ્રભવા મતાસ્તુ |
તાસામતીસારવદાદિશેચ્ચ લિઙ્ગં ક્રમં ચામવિપક્વતાં ચ ||૨૨||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૪૦) |
View original
प्रवाहिका वातकृता सशूला पित्तात् सदाहा सकफा कफाच्च |
सशोणिता शोणितसम्भवा च ताः स्नेहरूक्षप्रभवा मतास्तु |
तासामतीसारवदादिशेच्च लिङ्गं क्रमं चामविपक्वतां च ||२२||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
Adhikarana nivRuttAtisAralakShaNam (23) · Śloka 1
યસ્યોચ્ચારં વિના મૂત્રં સમ્યગ્વાયુશ્ચ ગચ્છતિ |
દીપ્તાગ્નેર્લઘુકોષ્ઠસ્ય સ્થિતસ્તસ્યોદરામયઃ ||૨૩||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૪૦) |
(જ્વરાતીસારયોરુક્તં નિદાનં યત્ પૃથક્ પૃથક્ |
તત્સ્યાજ્જ્વરાતિસારસ્ય તેન નાત્રોદિતં પુનઃ) ||૧||
View original
यस्योच्चारं विना मूत्रं सम्यग्वायुश्च गच्छति |
दीप्ताग्नेर्लघुकोष्ठस्य स्थितस्तस्योदरामयः ||२३||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
(ज्वरातीसारयोरुक्तं निदानं यत् पृथक् पृथक् |
तत्स्याज्ज्वरातिसारस्य तेन नात्रोदितं पुनः) ||१||
Adhikarana puShpikA · Śloka 3
ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાનેઽતીસારનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૩||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदानेऽतीसारनिदानं समाप्तम् ||३||