Adhikarana atisAranidAnam (1-3) · Śloka 3
athātīsāranidānam |
gurvatisnigdharūkṣōṣṇadravasthūlātiśītalaiḥ |
viruddhādhyaśanājīrṇairviṣamaiścāpi bhōjanaiḥ ||1||
snēhādyairatiyuktaiśca mithyāyuktairviṣairbhayaiḥ |
śōkādduṣṭāmbumadyātipānaiḥ sātmyartuparyayaiḥ ||2||
jalābhiramaṇairvēgavighātaiḥ krimidōṣataḥ |
nr̥ṇāṁ bhavatyatīsārō lakṣṇaṁ tasya vakṣyatē ||3||
(su. u. taṁ. a. 40) |
View original
अथातीसारनिदानम् |
गुर्वतिस्निग्धरूक्षोष्णद्रवस्थूलातिशीतलैः |
विरुद्धाध्यशनाजीर्णैर्विषमैश्चापि भोजनैः ||१||
स्नेहाद्यैरतियुक्तैश्च मिथ्यायुक्तैर्विषैर्भयैः |
शोकाद्दुष्टाम्बुमद्यातिपानैः सात्म्यर्तुपर्ययैः ||२||
जलाभिरमणैर्वेगविघातैः क्रिमिदोषतः |
नृणां भवत्यतीसारो लक्ष्णं तस्य वक्ष्यते ||३||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
pittajvarē'tīsārapāṭhājjvarātīsārayōranyōnyōpadravatvācca jvarānantaramatīsāramāha gurvatisnigdhētyādi| guruśabdēna mātrāgururgr̥hyatē, yathā'timātrōpayuktō raktaśālyādiḥ; tathā svabhāvaguru ca māṣādi; athavā guṇataḥ pākataśca| atiśabdaḥ sthūlāntaiḥ saha sambadhyatē| sthūlaṁ saṁhatāvayavaṁ, yathā– laḍḍukapiṣṭakādi| śītalaṁ sparśādvīryācca| viruddhamiti saṁyōgadēśakālamātrādibhirviruddhaṁ, yathā– kṣīramatsyādi; tacca bahuprakāraṁ suśrutē hitāhitīyē'dhyāyē (su. sū. a. 20), carakē cātrēyabhadrakāpyīyādhyāyē (ca. sū. a. 26) draṣṭavyam| adhyaśanaṁ pūrvadināhārājīrṇē bhōjanam| uktaṁ hi carakē– “bhuktaṁ pūrvānnaśēṣē tu punaradhyaśanaṁ matam|” (ca. ci. a. 15) iti; ēvaṁ sarvatra| ajīrṇam apakvamannam| viṣamam akālādibhōjanādi| uktaṁ hi suśrutē– “bahustōkamakālē vā tajjñēyaṁ viṣamāśanam|” (su. sū. a. 46) iti| ēvaṁ sarvatra| ‘viṣamaiḥ’ ityatra sthānē ‘asātmyaiḥ’ iti pāṭhāntaram| bhōjanairiti viruddhādibhiḥ sarvaiḥ sambadhyatē| snēhādyairiti snēhaḥ snēhapānaṁ, snēha ādyō yēṣāṁ tē snēhādyāḥ svēdavamanavirēcanānuvāsananirūhāḥ, tairatiyuktairiti atiyōgayuktaiḥ| ētacca yathāyōgyaṁ bōdhyaṁ, vamanātiyōgasyātisārakāraṇatvāyōgāt| mithyāyuktairiti hīnayōgayuktaiḥ, vamanādikarmaṇāṁ mithyāyōgābhāvāt, hīnayōgāttu tē dōṣānutklēśyātīsārāya syuḥ| nanu, kadācidvamanaṁ prayuktaṁ virēkaṁ karōti, virēkaśca vamanamiti darśanāttēṣāṁ mithyāyōgaḥ sambhavatyēva| na, sō'pyayōga ēvēti siddhāntaḥ| yaduktaṁ carakē– “yōgaḥ samyak pravr̥ttiḥ syādatiyōgō'tivartanam| ayōgaḥ prātilōmyēna na cālpaṁ vā pravartanam||” (ca. si. a. 6) iti| viṣamatra sthāvaramucyatē, adhōgatvāt; kārtikastvāha– viṣaṁ dūṣīviṣaṁ, tallakṣaṇēṣvatīsārapāṭhāt| duṣṭāmbumadyātipānairiti duṣṭaṁ vyāpannaṁ, duṣṭayōrambumadyayōḥ pānāt, aduṣṭayōrapyatipānāt| yathā carakaḥ– “duṣṭamadyapānīyātipānāt” (ca. ci. a. 19) iti| sātmyartuparyayairiti sātmyaviparyayaiṟutuviparyayaiśca, sātmyaviparyayō'sātmyam| naca pūrvōktēna ‘asātmyaiḥ’ ityanēna paunaruktyam; uktaṁ hi carakē ātrēyabhadrakāpyīyē– “ dvividhaṁ hi sātmyaṁ prakr̥tisātmyamabhyāsasātmyaṁ ca|” (ca. sū. a. 26) iti; āhārācārabhēdādannapānabhēdādvā na paunaruktyamityanyē| jalābhiramaraṇairiti jalakrīḍādibhiḥ| vēgavighātairiti mūtrapurīṣādīnām krimidōṣata iti krimibhiḥ pakvāmāśayadūṣaṇāt, krimijanitavātādikōpādvā| ētāni ca nidānāni yathāsambhavaṁ vātādīnāṁ bōddhavyāni, dōṣavyādhihētutvakhyāpanārthaṁ paṭhitāni ēvamanyatrāpi nidānaviśēṣapāṭhē prāyō draṣṭavyamiti||1-3||
Adhikarana atisArasamprAptiH bhedAshca (4) · Śloka 4
saṁśamyāpāndhāturagniṁ pravr̥ddhaḥ śakr̥nmiśrō vāyunā'dhaḥ praṇunnaḥ |
saratyatīvātisāraṁ tamāhurvyādhiṁ ghōraṁ ṣaḍvidhaṁ taṁ vadanti |
ēkaikaśaḥ sarvaśaścāpi dōṣaiḥ śōkēnānyaḥ ṣaṣṭha āmēna cōktaḥ ||4||
(su. u. taṁ. a. 40) |
View original
संशम्यापान्धातुरग्निं प्रवृद्धः शकृन्मिश्रो वायुनाऽधः प्रणुन्नः |
सरत्यतीवातिसारं तमाहुर्व्याधिं घोरं षड्विधं तं वदन्ति |
एकैकशः सर्वशश्चापि दोषैः शोकेनान्यः षष्ठ आमेन चोक्तः ||४||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
sarvātīsārasādhāraṇīṁ samprāptimāha– saṁśamyētyādi| saṁśamya śamayitvā; atra antarbhāvitō ṇyarthaṁ iti gadādharaḥ, agniṁ mandīkr̥tyētyarthaḥ| pravr̥ddhaḥ praduṣṭaḥ| apāṁ dhāturityanēnāsamāsakaraṇēna rasajalamūtrasvēdamēdaḥ kapha pittaraktādayō grāhyāḥ| carakē'pyuktam– “śōṇitādīn dhātūn dūṣayanti” (ca. ci. a. 19) iti| adhaḥ praṇunnaḥ prēritaḥ, sarati gacchatyatīvētyanēna niruktimuktavān; gudēna bahudravasaraṇamatisāra ityarthaḥ| niruktirapi lakṣaṇaṁ bhavati; ētēnādhōdravasaraṇatvāviśēṣē'pi grahaṇyādīnāṁ vyavacchēdaḥ; vātātīsārē tvalpatvaṁ kaphapittātīsārāpēkṣayā, natu grahaṇyapēkṣayā iti| uktaṣaḍvidhatvaṁ vibhajatē– ēkaikaśa ityādi| nanu carakadau dōṣairēkaikaśastrayaḥ, sannipātēnaikaḥ, bhayaśōkajau dvau, ēvaṁ ṣaḍvidhaḥ, atra tvanyathēti kō'bhiprāyaḥ? ucyatē– carakē bhayaśōkajau lakṣaṇasañjñākāryabhēdādbhinnāvuktau, āmajastvannājīrṇakupitatridōṣajatvēna sannipātēnāvaruddha iti na saṅkhyātirēkaḥ, suśrutē tu hētupratyanīkacikitsārthaṁ śōkajāmajau paṭhitau vātajatvasannipātajatvābhēdē'pi, yathā vātādijatvābhēdē'pi mr̥ttikājaḥ pāṇḍurōga iti; ēvaṁ bhayaśōkajāvapi carakē hētupratyanīkacikitsārthaṁ paṭhitau, suśrutē bhayajaḥ kēvalavātikē'varuddhaḥ mānasatvāviśēṣādvā śōkajē'varuddha iti jējjaṭaḥ| nanu, ṣaṣṭha āmēna cōkta iti pr̥thakkaraṇamasaṅgataṁ; yataḥ sarvēṣāmēvātīsārāṇāṁ prāgavasthā āmaśabdavācyā, jīrṇāvasthā pakvaśabdavācyā; ata ēva sarvātīsāragōcaramudāharanti– “āmapakvakramaṁ hitvā nātisārē kriyā hitā| ataḥ sarvātisārēṣu jñēyaṁ pakvāmalakṣaṇam||” (su. u. taṁ. a. 40) iti| naivam, āmēnaivārabhyata iti āmajaḥ, dōṣāstu saṁsargiṇaḥ prērayitāraśca, na tvārambhakāḥ| āmaśca duṣṭānnakāryō dōṣadhātumalavyatiriktō vātādisaṁsr̥ṣṭō vātādiprēritō vā raktādivadvyādhyārambhaka iti| dvandvajāstvatīsārāḥ prakr̥tisamasamavāyārabdhatvāt pr̥thaggaṇitā; vikr̥tiviṣamasamavāyārabdhāstu na bhavantyēva, vyādhisvabhāvāt| śailī cēyamācāryāṇāṁ prāyaḥ prakr̥tisamasamavāyārabdhān dvandvān sannipātāṁśca na gaṇayanti, vikr̥tiviṣamasamavāyārabdhaṁ cāvaśyaṁ likhanti| yathā carakē– “pañca gulmā” (ca. sū. a. 19) ityabhidhāya, “saṁsr̥ṣṭarūpānaparāṁstu gulmāṁstrīnādiśēdauṣadhakalpanārtham|” (ca. ci. a. 5) ityuktaṁ, tathā suśrutē– ‘ṣaḍarśāṁsi’ ityabhidhāya, “arśaḥsu dr̥śyatē rūpaṁ yadā vai dōṣayōrdvayōḥ| saṁsargaṁ taṁ vijānīyāt saṁsargaḥ ṣaḍvidhaśca saḥ||” (su. ni. a. 2) ityuktam||4||
Adhikarana atisArapUrvarUpam (5) · Śloka 5
hr̥nnābhipāyūdarakukṣitōdagātrāvasādānilasannirōdhāḥ |
viṭsaṅga ādhmānamathāvipākā bhaviṣyatastasya puraḥsarāṇi ||5||
(su. u. taṁ. a. 40) |
View original
हृन्नाभिपायूदरकुक्षितोदगात्रावसादानिलसन्निरोधाः |
विट्सङ्ग आध्मानमथाविपाका भविष्यतस्तस्य पुरःसराणि ||५||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
sarvātīsārapūrvarūpamāha– hr̥nnābhītyādi| tōdaḥ sarvairhr̥dādibhiḥ sambadhyatē| atra kukṣiśabda udaraikadēśavācī, tēna na paunaruktyam| anilasannirōdha iti vāyōrapravr̥ttiḥ| viṭsaṅgaḥ purīṣāpravr̥ttiḥ; ētacca dōṣadūṣyasammūrchanāvasthāpratiniyataṁ pūrvarūpaṁ, tēna rūpāvasthāyāṁ nānuvartatē, ( yadyanuvartēta tadā tatra vyādhirēva nōtpadyēta,)| viṭsaṅgātipratiṣēdhāt avipākō'nnasya| puraḥsarāṇi pūrvarūpāṇīti||5||
Adhikarana vAtAtisAralakShaNam (6) · Śloka 6
aruṇaṁ phēnilaṁ rūkṣamalpamalpaṁ muhurmuhuḥ |
śakr̥dāmaṁ sarukśabdaṁ mārutēnātisāryatē ||6||
View original
अरुणं फेनिलं रूक्षमल्पमल्पं मुहुर्मुहुः |
शकृदामं सरुक्शब्दं मारुतेनातिसार्यते ||६||
vātikamāha– aruṇamityādi| aruṇamiti vāyōrarūpasyāpi dōṣadūṣyasammūrchanādbhavati, ēvamanyatrāpi| phēnilaṁ saphēnaṁ; phēnādilac| śakr̥t purīṣam| sarukśabdamiti saśūlaṁ, saśabdaṁ cēti||6||
Adhikarana pittAtisAralakShaNam (7) · Śloka 7
pittāt pītaṁ nīlamālōhitaṁ vā tr̥ṣṇāmūrchādāhapākōpapannam |7|
(su. u. taṁ. a. 40) |
View original
पित्तात् पीतं नीलमालोहितं वा तृष्णामूर्छादाहपाकोपपन्नम् |७|
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
paittikamāha– pittādityādi| dāhapākōpapannamiti dāhaḥ sarvāṅgē , pākō guda ēva| uktaṁ hi tantrāntarē– “tr̥ṣṇādāhasvēdamūrchābradhnasantāpapākaparītaḥ||” iti; budhnō gudaḥ| atrāpyatisāryatē śakr̥dityanuvartatē; ēvaṁ ślaiṣmikē'pi|7|–
Adhikarana shleShmAtisAralakShaNam (7) · Śloka 7
śuklaṁ sāndraṁ ślēṣmaṇā ślēṣmayuktaṁ visraṁ śītaṁ hr̥ṣṭarōmā manuṣyaḥ ||7||
(su. u. taṁ. a. 40) |
View original
शुक्लं सान्द्रं श्लेष्मणा श्लेष्मयुक्तं विस्रं शीतं हृष्टरोमा मनुष्यः ||७||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
ślaiṣmikamāha– śuklamityādi| śuklamityādinā hr̥ṣṭarōmā ityantēna ślaiṣmikaḥ| visramāmagandhi||7||
Adhikarana tridoShajAtisAralakShaNam (8) · Śloka 8
varāhasnēhamāṁsāmbusadr̥śaṁ sarvarūpiṇam |
kr̥cchrasādhyamatīsāraṁ vidyāddōṣatrayōdbhavam ||8||
View original
वराहस्नेहमांसाम्बुसदृशं सर्वरूपिणम् |
कृच्छ्रसाध्यमतीसारं विद्याद्दोषत्रयोद्भवम् ||८||
sānnipātikamāha– varāhētyādi| varāhasnēhaḥ śūkarasya mēdō majjā vā, māṁsāmbu māṁsaprakṣālanōdakaṁ, taiḥ sadr̥śam| sarvarūpiṇamiti uktavātādyatīsāratrayalakṣaṇayuktam| ēvaṁvidhamatīsāraṁ dōṣatrayōdbhavaṁ vidyāt; taṁ ca kr̥cchrasādhyaṁ, tridōṣajatvādēva||8||
Adhikarana shokAtisAralakShaNam (9-10) · Śloka 10
taistairbhāvaiḥ śōcatō'lpāśanasya bāṣpōṣmā vai vahnimāviśya jantōḥ |
kōṣṭhaṁ gatvā kṣōbhayēttasya raktaṁ taccādhastāt kākaṇantīprakāśam ||9||
nirgacchēdvai viḍvimiśraṁ hyaviḍvā nirgandhaṁ vā gandhavadvā'tisāraḥ |
śōkōtpannō duścikitsyō'timātraṁ rōgō vaidyaiḥ kaṣṭa ēṣa pradiṣṭaḥ ||10||
(su. u. taṁ. a. 40) |
View original
तैस्तैर्भावैः शोचतोऽल्पाशनस्य बाष्पोष्मा वै वह्निमाविश्य जन्तोः |
कोष्ठं गत्वा क्षोभयेत्तस्य रक्तं तच्चाधस्तात् काकणन्तीप्रकाशम् ||९||
निर्गच्छेद्वै विड्विमिश्रं ह्यविड्वा निर्गन्धं वा गन्धवद्वाऽतिसारः |
शोकोत्पन्नो दुश्चिकित्स्योऽतिमात्रं रोगो वैद्यैः कष्ट एष प्रदिष्टः ||१०||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
śōkajamāha– taistairityādi| taistairbhāvairdhanabandhunāśādibhiḥ| śōcataḥ śōkaṁ kurvataḥ| alpāśanasya śōkādēvālpaṁ bhuñjānasya; ētēna dhātukṣayō'pyasya syādityuktam| bāṣpō'tyudgatanētranāsāgalādigataṁ jalaṁ, tatsahita ūṣmā śōkajaṁ dēhatējō bāṣpōṣmā; sa kōṣṭhaṁ gatvā, vahnimāviśya vyākulīkr̥tya, kṣōbhayēttasya raktam ūṣmatvadravatvābhyāṁ samānaguṇatvāt; tacca raktaṁ kākaṇantīprakāśaṁ guñjāphalasaṅkāśam, adhastānnirgacchēt| ‘paktimāviśya’ iti pāṭhāntarē sa ēvārthaḥ| gadādharastu vahniśabdēna pittamāha| tacca raktaṁ viḍvimiśraṁ nirgacchēt; aviḍvā alpaviṭ, alpāśanatvāt| nirgandhaṁ gandhavadvēti vikapaḥ aviṭsaviḍbhyāmiti kārtikaḥ; anyē tu pittasya pūtitvāt prabalagandhavat, tasya nātiduṣṭyā nirgandhatvamiti; gandhaśca visramityāhuḥ| kṣōbhayēttasya raktamityatra ‘śōṣayēttasya bhuktam’ iti pāṭhāntaramayuktaṁ, kākaṇantīprakāśasya hētvantarābhāvāt; tasmādādya ēva pāṭhō jyāyān, vyākhyātaśca jējjaṭādibhiḥ sarvairēvāyaṁ vātapittaja uktaḥ| duścikitsyō'timātramiti śōkāpanōdaṁ vinā kēvalēna bhēṣajēnānupaśamāt| ata ēvāha– kaṣṭa ēṣa pradiṣṭa iti| vaidyairbrahmādibhiḥ| gadādharastvāha– ‘ēṣa’ ityanēnaivaṁsamprāptika ēva kaṣṭō na tvanyaḥ śōkaja iti||9-10||
Adhikarana AmAtisAralakShaNam (11) · Śloka 11
annājīrṇāt pradrutāḥ kṣōbhayantaḥ kōṣṭhaṁ dōṣā dhātusaṅghānmalāṁśca |
nānāvarṇaṁ naikaśaḥ sārayanti śūlōpētaṁ ṣaṣṭhamēnaṁ vadanti ||11||
(su. u. taṁ. a. 40) |
View original
अन्नाजीर्णात् प्रद्रुताः क्षोभयन्तः कोष्ठं दोषा धातुसङ्घान्मलांश्च |
नानावर्णं नैकशः सारयन्ति शूलोपेतं षष्ठमेनं वदन्ति ||११||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
āmātīsāramāha– annājīrṇādityādi| annaṁ ca tadajīrṇaṁ cēti annājīrṇam| ata ēvāha kṣārapāṇiḥ– ‘yathābhuktamaśanamupaviśanti’ iti| pradrutā vimārgagāḥ| kṣōbhayantō dūṣayantaḥ| dhātusaṅghān raktādīn| malān purīṣādīn| naikaśō bahuśaḥ||11||
Adhikarana malasyAmalakShaNaM pakvalakShaNaM ca (12-13) · Śloka 13
saṁsr̥ṣṭamēbhirdōṣaistu nyastamapsvavasīdati |
purīṣaṁ bhr̥śadurgandhi picchilaṁ cāmasañjñitam ||12||
ētānyēva tu liṅgāni viparītāni yasya vai |
lāghavaṁ ca viśēṣēṇa tasya pakvaṁ vinirdiśēt ||13||
(su. u. taṁ. a. 40) |
View original
संसृष्टमेभिर्दोषैस्तु न्यस्तमप्स्ववसीदति |
पुरीषं भृशदुर्गन्धि पिच्छिलं चामसञ्ज्ञितम् ||१२||
एतान्येव तु लिङ्गानि विपरीतानि यस्य वै |
लाघवं च विशेषेण तस्य पक्वं विनिर्दिशेत् ||१३||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
sarvātīsārāṇāṁ cikitsōpayōgitvēnāmalakṣaṇaṁ pakvalakṣaṇaṁ cāha– saṁsr̥ṣṭamityādi| saṁsr̥ṣṭaṁ sambaddham, ēbhirdōṣairduṣṭibhiruktavātādyatīsāraliṅgaiḥ| duṣṭayaścātra yathāsambhavaṁ vyastāḥ samastāśca bōddhavyāḥ; tēna sarvātisārāṇāṁ na sānnipātikatvaprasaṅgaḥ| nyastamapsu jalē kṣiptam; avasīdati nimajjati, āmasya gauravāt| bhr̥śaśabdaḥ picchilēnāpi sambadhyatē| durgandhi visram| picchilamāmasambandhāt| ētānīti jalanimajjanādīni| lāghavaṁ kōṣṭhasya śarīrasya ca, cakārēṇa kaphaśaityaduṣṭyādikaṁ vinā'pyambunimajjanaṁ lakṣaṇamiti samuccīyatē| yaduktam– “majjatyāmā guruvādviṭ pakvā tūtplavatē jalē| vinā'tidravasaṅghātaślēṣmaśaityapradūṣaṇāt||” iti| athavā āmaliṅgavaiparītyēnaiva lāghavē siddhē punarlāghavakaraṇaṁ tat kaphaduṣṭyādivyatirēkaṁ bōdhayatīti||12-13||
Adhikarana atisArasyAsAdhyalakShaNAni (14-19) · Śloka 19
pakvajāmbavasaṅkāśaṁ yakr̥tkhaṇḍanibhaṁ tanu |
ghr̥tatailavasāmajjavēśavārapayōdadhi ||14||
māṁsadhāvanatōyābhaṁ kr̥ṣṇaṁ nīlāruṇaprabham |
mēcakaṁ snigdhakarbūraṁ candrakōpagataṁ ghanam ||15||
kuṇapaṁ mastuluṅgābhaṁ sugandhi kuthitaṁ bahu |
tr̥ṣṇādāhatamaḥśvāsahikkāpārśvāsthiśūlinam ||16||
sammūrchāratisammōhayuktaṁ pakvavalīgudam |
pralāpayuktaṁ ca bhiṣagvarjayēdatisāriṇam ||17||
asaṁvr̥tagudaṁ kṣīṇaṁ dūrādhmātamupadrutam |
gudē pakvē gatōṣmāṇamatisārakiṇaṁ tyajēt ||18||
(su. u. taṁ. a. 40) |
śvāsaśūlapipāsārtaṁ kṣīṇaṁ jvaranipīḍitam |
viśēṣēṇa naraṁ vr̥ddhamatīsārō vināśayēt ||19||
(su. sū. a. 33) |
( śōthaṁ śūlaṁ jvaraṁ tr̥ṣṇāṁ kāsaṁ śvāsamarōcakam |
chardiṁ mūrchāṁ ca hikkāṁ ca dr̥ṣṭāvātīsāriṇaṁ tyajēt) |
View original
पक्वजाम्बवसङ्काशं यकृत्खण्डनिभं तनु |
घृततैलवसामज्जवेशवारपयोदधि ||१४||
मांसधावनतोयाभं कृष्णं नीलारुणप्रभम् |
मेचकं स्निग्धकर्बूरं चन्द्रकोपगतं घनम् ||१५||
कुणपं मस्तुलुङ्गाभं सुगन्धि कुथितं बहु |
तृष्णादाहतमःश्वासहिक्कापार्श्वास्थिशूलिनम् ||१६||
सम्मूर्छारतिसम्मोहयुक्तं पक्ववलीगुदम् |
प्रलापयुक्तं च भिषग्वर्जयेदतिसारिणम् ||१७||
असंवृतगुदं क्षीणं दूराध्मातमुपद्रुतम् |
गुदे पक्वे गतोष्माणमतिसारकिणं त्यजेत् ||१८||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
श्वासशूलपिपासार्तं क्षीणं ज्वरनिपीडितम् |
विशेषेण नरं वृद्धमतीसारो विनाशयेत् ||१९||
(सु. सू. अ. ३३) |
( शोथं शूलं ज्वरं तृष्णां कासं श्वासमरोचकम् |
छर्दिं मूर्छां च हिक्कां च दृष्टावातीसारिणं त्यजेत्) |
asādhyalakṣaṇānyāha– pakvētyādi| pakvajāmbavasaṅkāśaṁ pakvajambūphalasadr̥śavarṇaṁ snigdhakr̥ṣṇamityarthaḥ| yakr̥tkhaṇḍanibhaṁ kr̥ṣṇalōhitam| tanu svaccham| ghr̥tādīnāṁ māṁsadhāvanatōyāntānāmivābhāḥ pratibhāsō yasya tattathā| vēśavārō “nirasthipiśitaṁ piṣṭaṁ dadhikṣārasamanvitam|| ēlāmaricasaṁyuktaṁ vēśavāra iti smr̥tam||” ityādiparibhāṣitamāṁsaprakāraḥ| kr̥ṣṇamañjanaprakhyam| ētacca kr̥ṣṇatvādikaṁ pittātisāravarjyaṁ bōddhavyaṁ, tatra rūpatvēna paṭhitatvāt| nīlāruṇaṁ cāṣapakṣavarṇam| mēcakaṁ mardanāñjanapiṇḍavadīṣatkr̥ṣṇarūkṣam| karbūraṁ nānāvarṇaṁ, tacca snigdhaṁ snēhadravadhātuyōgāt| candrakōpagataṁ mayūrapicchacandrakairiva dhātusnēhairupagatam| uktaṁ hi karavīrācāryēṇa– “candrakaiḥ śikhipicchābhairnīlapītādirājibhiḥ| āvr̥taṁ vēśavārāmbumajjakṣīrōpamaṁ tyajēt||” iti| tadēva ghanaṁ dhātvantaravyāmiśratvāt| kuṇapaṁ śavadurgandhi| mastuluṅgābhaṁ mastuluṅgaṁ mastakābhyantarasnēhaḥ ghr̥takēti khyātaṁ, tatsadr̥śam| kuthitaṁ pūti| tr̥ṣṇētyādi|– tr̥ṣṇādīnāṁ pārśvāsthiśūlāntānāṁ dvandvaṁ kr̥tvā matvarthīya iniḥ, tr̥ṣṇādiyuktamityarthaḥ| atra sammūrchā manōmōhaḥ, sammōha indriyamōhaḥ, ityapaunaruktyam| cakārāccarakōktaḥ (ca. ci. a. 19) sahasōparatātīsāraścāsādhyō bōddhavyaḥ| pakvavalīgudaṁ pakvā valayō gudē yasya taṁ pakvavalīgudam| asaṁvr̥tagudaṁ gudasaṁvaraṇākṣamam| tamēva kṣīṇaṁ balōpacayarahitam| dūrādhmātaṁ bhr̥śamādhmānayuktaṁ, tasya virēkasādhyatvēnātisāraviruddhōpakramatvāt; durātmānamiti pāṭhāntarē duṣṭāntaḥkaraṇam, ajitēndriyamiti jējjaṭaḥ| upadrutamatisārōpadravaiḥ śōthādibhiryuktam| yaduktam– “śōthaṁ śūlaṁ jvaraṁ tr̥ṣṇāṁ śvāsaṁ kāsamarōcakam| chardiṁ mūrchāṁ ca hikkāṁ ca dr̥ṣṭvā'tīsāriṇaṁ tyajēt||” iti gudē pakvē gatōṣmāṇamiti gudapākārambhakapittē vartamānē'pi gatōṣmāṇaṁ śītagātraṁ naṣṭāgniṁ vā| atisārakiṇam atīsārayuktam| “vātātīsārābhyāṁ kuk ca||” (pā. a. a. 5 pā. sū. 129) iti kuk, cādiniḥ| viśēṣēṇēti vacanādbālasyāpyatisārō'sādhya iti bōdhayati| yadāha suśrutaścikitsāyām– “kr̥cchraścāyaṁ bālavr̥ddhēṣvasādhyaḥ||” (su. u. taṁ. a. 40) iti| ētaccābalatvē sati bōddhavyam||14-19||
Adhikarana raktAtisAralakShaNam (20) · Śloka 20
pittakr̥nti yadā'tyarthaṁ dravyāṇyaśnāti paittikē |
tadōpajāyatē'bhīkṣṇaṁ raktātīsāra ulbaṇaḥ ||20||
View original
पित्तकृन्ति यदाऽत्यर्थं द्रव्याण्यश्नाति पैत्तिके |
तदोपजायतेऽभीक्ष्णं रक्तातीसार उल्बणः ||२०||
nanu, raktajō'pyatisārō'sti tasya saptamatvāpattēruktaṁ ṣaṭkaṁ virudhyatē, ityāśaṅkya paittikasyaivāyamavasthāviśēṣa ityāha– pittētyādi| paittikē'tīsārē vidyamānē bhaviṣyati vā pittakr̥nti pittakārakāṇi dravyāṇyatyarthaṁ prabhūtamabhīkṣṇaṁ nirantaramaśnāti tadā raktātīsāra ulbaṇō mahānupajāyata iti sambandhaḥ| atra cāruṇakr̥ṣṇapāṇḍutvādinā vātādayō dūṣakā bōddhavyāḥ| yaduktam– “dōṣaliṅgēna matimān saṁsargaṁ tatra lakṣayēt||” iti| ēvaṁ snēhājīrṇavisūcikāviṣārśaḥkrimiprabhr̥tijanyēṣvatīsārēṣu ṣaṭkātiriktatvaṁ pratikṣiptaṁ bōddhavyam, avyabhicaritadōṣaliṅgatvāditi jējjaṭaḥ||20||
Adhikarana pravAhikAsamprAptiH (21) · Śloka 21
vāyuḥ pravr̥ddhō nicitaṁ balāsaṁ nudatyadhastādahitāśanasya |
pravāhatō'lpaṁ bahuśō malāktaṁ pravāhikāṁ tāṁ pravadanti tajjñāḥ ||21||
(su. u. taṁ. a. 40) |
View original
वायुः प्रवृद्धो निचितं बलासं नुदत्यधस्तादहिताशनस्य |
प्रवाहतोऽल्पं बहुशो मलाक्तं प्रवाहिकां तां प्रवदन्ति तज्ज्ञाः ||२१||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
atha dravasaraṇādāmapakvalakṣaṇayōgāt pravāhikātīsārayōḥ sādharmyam, atō'tīsārādhikārē pravāhikāsamprāptimāha– vāyurityādi| atīsārē nānāvidhadravadhātusaraṇaṁ, pravāhikāyāṁ tu kaphamātrasaraṇamiti bhēdaḥ| nicitaṁ balāsamahitāśanasya sañcitaṁ kaphaṁ, malāktaṁ purīṣasahitaṁ, vāyurvātaḥ, adhastānnudati gudēna pātayati| pravāhataḥ pravāhaṇaṁ kurvataḥ| bhōjādau tviyaṁ visraṁsīti nāmnā paṭhyatē, parāśara tvantargranthiriti, hārītastu niścārakākhyāmētāṁ paṭhati| yadāha– “pravāhikēti sā jñēyā kaiścinniścārakastu saḥ|” iti||21||
Adhikarana vAtajAdibhedena pravAhikAlakShaNAni (22) · Śloka 22
pravāhikā vātakr̥tā saśūlā pittāt sadāhā sakaphā kaphācca |
saśōṇitā śōṇitasambhavā ca tāḥ snēharūkṣaprabhavā matāstu |
tāsāmatīsāravadādiśēcca liṅgaṁ kramaṁ cāmavipakvatāṁ ca ||22||
(su. u. taṁ. a. 40) |
View original
प्रवाहिका वातकृता सशूला पित्तात् सदाहा सकफा कफाच्च |
सशोणिता शोणितसम्भवा च ताः स्नेहरूक्षप्रभवा मतास्तु |
तासामतीसारवदादिशेच्च लिङ्गं क्रमं चामविपक्वतां च ||२२||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
tasyā vātādibhēdēna rūpamāha– pravāhikētyādi| nanu, vāyuḥ pravr̥ddhō nicitaṁ balāsamityuktaṁ tat kathaṁ vātakr̥tēti? ucyatē, ādhikyēna vyapadēśāt| nanu, tathā'pi pittaraktasambhavā kutaḥ? ucyatē– ahitāśanasyētyuktam, āhārō hi viruddhastasyāmavasthāyāṁ pittaṁ raktaṁ ca kōpayati, tē ca paścādvātasyānubalē svaliṅgaṁ yadā darśayatastadā tābhyāṁ vyapadēśaḥ| snēharūkṣaprabhavā iti snēhaprabhavā kaphajā, rūkṣaprabhavā vātajā; tuśabdācca tīkṣṇōṣṇaprabhavā pittajā raktajā ca| liṅgaṁ vātādibhēdēna lakṣaṇam| kramamāmapakvabhēdēna cikitsākramamiti||22||
Adhikarana nivRuttAtisAralakShaNam (23) · Śloka 1
yasyōccāraṁ vinā mūtraṁ samyagvāyuśca gacchati |
dīptāgnērlaghukōṣṭhasya sthitastasyōdarāmayaḥ ||23||
(su. u. taṁ. a. 40) |
(jvarātīsārayōruktaṁ nidānaṁ yat pr̥thak pr̥thak |
tatsyājjvarātisārasya tēna nātrōditaṁ punaḥ) ||1||
View original
यस्योच्चारं विना मूत्रं सम्यग्वायुश्च गच्छति |
दीप्ताग्नेर्लघुकोष्ठस्य स्थितस्तस्योदरामयः ||२३||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
(ज्वरातीसारयोरुक्तं निदानं यत् पृथक् पृथक् |
तत्स्याज्ज्वरातिसारस्य तेन नात्रोदितं पुनः) ||१||
vātaviṣṭambhādudāvartādvā malāpravr̥ttāvatīsāranivr̥ttiriti śaṅkānirāsārthamatīsāranivr̥ttilakṣaṇamāha– yasyētyādi| uccāraṁ vinā yasya mūtraṁ pravartatē, samyagiti samyakpravr̥tyā na hīnayōgēnētyarthaḥ| vāyuśca gacchati, ‘gudēna’ iti śēṣaḥ| sthitō nivr̥ttiṁ gataḥ| udarāmayō'tīsāraḥ, prakaraṇāt| ētēna samprāptibhaṅga uktaḥ| atīsārē hi samprāptiriyam– yanmūtrōcitō'pi dravadhāturgudēnaiva pravartatē, sarvasyaivābdhātōrgudapravr̥ttatvāt; yadā tu mūtramārgēṇa pravartatē, tadā'pi purīṣapravr̥ttisamakālamiti||23||
Adhikarana puShpikA · Śloka 3
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē'tīsāranidānaṁ samāptam ||3||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदानेऽतीसारनिदानं समाप्तम् ||३||
iti śrīvijayarakṣitakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāmatīsāranidānaṁ samāptam||3||