Adhikarana atisAranidAnam (1-3) · Śloka 3
athātīsāranidānam |
gurvatisnigdharūkṣōṣṇadravasthūlātiśītalaiḥ |
viruddhādhyaśanājīrṇairviṣamaiścāpi bhōjanaiḥ ||1||
snēhādyairatiyuktaiśca mithyāyuktairviṣairbhayaiḥ |
śōkādduṣṭāmbumadyātipānaiḥ sātmyartuparyayaiḥ ||2||
jalābhiramaṇairvēgavighātaiḥ krimidōṣataḥ |
nr̥ṇāṁ bhavatyatīsārō lakṣṇaṁ tasya vakṣyatē ||3||
(su. u. taṁ. a. 40) |
View original
अथातीसारनिदानम् |
गुर्वतिस्निग्धरूक्षोष्णद्रवस्थूलातिशीतलैः |
विरुद्धाध्यशनाजीर्णैर्विषमैश्चापि भोजनैः ||१||
स्नेहाद्यैरतियुक्तैश्च मिथ्यायुक्तैर्विषैर्भयैः |
शोकाद्दुष्टाम्बुमद्यातिपानैः सात्म्यर्तुपर्ययैः ||२||
जलाभिरमणैर्वेगविघातैः क्रिमिदोषतः |
नृणां भवत्यतीसारो लक्ष्णं तस्य वक्ष्यते ||३||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
Adhikarana atisArasamprAptiH bhedAshca (4) · Śloka 4
saṁśamyāpāndhāturagniṁ pravr̥ddhaḥ śakr̥nmiśrō vāyunā'dhaḥ praṇunnaḥ |
saratyatīvātisāraṁ tamāhurvyādhiṁ ghōraṁ ṣaḍvidhaṁ taṁ vadanti |
ēkaikaśaḥ sarvaśaścāpi dōṣaiḥ śōkēnānyaḥ ṣaṣṭha āmēna cōktaḥ ||4||
(su. u. taṁ. a. 40) |
View original
संशम्यापान्धातुरग्निं प्रवृद्धः शकृन्मिश्रो वायुनाऽधः प्रणुन्नः |
सरत्यतीवातिसारं तमाहुर्व्याधिं घोरं षड्विधं तं वदन्ति |
एकैकशः सर्वशश्चापि दोषैः शोकेनान्यः षष्ठ आमेन चोक्तः ||४||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
Adhikarana atisArapUrvarUpam (5) · Śloka 5
hr̥nnābhipāyūdarakukṣitōdagātrāvasādānilasannirōdhāḥ |
viṭsaṅga ādhmānamathāvipākā bhaviṣyatastasya puraḥsarāṇi ||5||
(su. u. taṁ. a. 40) |
View original
हृन्नाभिपायूदरकुक्षितोदगात्रावसादानिलसन्निरोधाः |
विट्सङ्ग आध्मानमथाविपाका भविष्यतस्तस्य पुरःसराणि ||५||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
Adhikarana vAtAtisAralakShaNam (6) · Śloka 6
aruṇaṁ phēnilaṁ rūkṣamalpamalpaṁ muhurmuhuḥ |
śakr̥dāmaṁ sarukśabdaṁ mārutēnātisāryatē ||6||
View original
अरुणं फेनिलं रूक्षमल्पमल्पं मुहुर्मुहुः |
शकृदामं सरुक्शब्दं मारुतेनातिसार्यते ||६||
Adhikarana pittAtisAralakShaNam (7) · Śloka 7
pittāt pītaṁ nīlamālōhitaṁ vā tr̥ṣṇāmūrchādāhapākōpapannam |7|
(su. u. taṁ. a. 40) |
View original
पित्तात् पीतं नीलमालोहितं वा तृष्णामूर्छादाहपाकोपपन्नम् |७|
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
Adhikarana shleShmAtisAralakShaNam (7) · Śloka 7
śuklaṁ sāndraṁ ślēṣmaṇā ślēṣmayuktaṁ visraṁ śītaṁ hr̥ṣṭarōmā manuṣyaḥ ||7||
(su. u. taṁ. a. 40) |
View original
शुक्लं सान्द्रं श्लेष्मणा श्लेष्मयुक्तं विस्रं शीतं हृष्टरोमा मनुष्यः ||७||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
Adhikarana tridoShajAtisAralakShaNam (8) · Śloka 8
varāhasnēhamāṁsāmbusadr̥śaṁ sarvarūpiṇam |
kr̥cchrasādhyamatīsāraṁ vidyāddōṣatrayōdbhavam ||8||
View original
वराहस्नेहमांसाम्बुसदृशं सर्वरूपिणम् |
कृच्छ्रसाध्यमतीसारं विद्याद्दोषत्रयोद्भवम् ||८||
Adhikarana shokAtisAralakShaNam (9-10) · Śloka 10
taistairbhāvaiḥ śōcatō'lpāśanasya bāṣpōṣmā vai vahnimāviśya jantōḥ |
kōṣṭhaṁ gatvā kṣōbhayēttasya raktaṁ taccādhastāt kākaṇantīprakāśam ||9||
nirgacchēdvai viḍvimiśraṁ hyaviḍvā nirgandhaṁ vā gandhavadvā'tisāraḥ |
śōkōtpannō duścikitsyō'timātraṁ rōgō vaidyaiḥ kaṣṭa ēṣa pradiṣṭaḥ ||10||
(su. u. taṁ. a. 40) |
View original
तैस्तैर्भावैः शोचतोऽल्पाशनस्य बाष्पोष्मा वै वह्निमाविश्य जन्तोः |
कोष्ठं गत्वा क्षोभयेत्तस्य रक्तं तच्चाधस्तात् काकणन्तीप्रकाशम् ||९||
निर्गच्छेद्वै विड्विमिश्रं ह्यविड्वा निर्गन्धं वा गन्धवद्वाऽतिसारः |
शोकोत्पन्नो दुश्चिकित्स्योऽतिमात्रं रोगो वैद्यैः कष्ट एष प्रदिष्टः ||१०||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
Adhikarana AmAtisAralakShaNam (11) · Śloka 11
annājīrṇāt pradrutāḥ kṣōbhayantaḥ kōṣṭhaṁ dōṣā dhātusaṅghānmalāṁśca |
nānāvarṇaṁ naikaśaḥ sārayanti śūlōpētaṁ ṣaṣṭhamēnaṁ vadanti ||11||
(su. u. taṁ. a. 40) |
View original
अन्नाजीर्णात् प्रद्रुताः क्षोभयन्तः कोष्ठं दोषा धातुसङ्घान्मलांश्च |
नानावर्णं नैकशः सारयन्ति शूलोपेतं षष्ठमेनं वदन्ति ||११||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
Adhikarana malasyAmalakShaNaM pakvalakShaNaM ca (12-13) · Śloka 13
saṁsr̥ṣṭamēbhirdōṣaistu nyastamapsvavasīdati |
purīṣaṁ bhr̥śadurgandhi picchilaṁ cāmasañjñitam ||12||
ētānyēva tu liṅgāni viparītāni yasya vai |
lāghavaṁ ca viśēṣēṇa tasya pakvaṁ vinirdiśēt ||13||
(su. u. taṁ. a. 40) |
View original
संसृष्टमेभिर्दोषैस्तु न्यस्तमप्स्ववसीदति |
पुरीषं भृशदुर्गन्धि पिच्छिलं चामसञ्ज्ञितम् ||१२||
एतान्येव तु लिङ्गानि विपरीतानि यस्य वै |
लाघवं च विशेषेण तस्य पक्वं विनिर्दिशेत् ||१३||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
Adhikarana atisArasyAsAdhyalakShaNAni (14-19) · Śloka 19
pakvajāmbavasaṅkāśaṁ yakr̥tkhaṇḍanibhaṁ tanu |
ghr̥tatailavasāmajjavēśavārapayōdadhi ||14||
māṁsadhāvanatōyābhaṁ kr̥ṣṇaṁ nīlāruṇaprabham |
mēcakaṁ snigdhakarbūraṁ candrakōpagataṁ ghanam ||15||
kuṇapaṁ mastuluṅgābhaṁ sugandhi kuthitaṁ bahu |
tr̥ṣṇādāhatamaḥśvāsahikkāpārśvāsthiśūlinam ||16||
sammūrchāratisammōhayuktaṁ pakvavalīgudam |
pralāpayuktaṁ ca bhiṣagvarjayēdatisāriṇam ||17||
asaṁvr̥tagudaṁ kṣīṇaṁ dūrādhmātamupadrutam |
gudē pakvē gatōṣmāṇamatisārakiṇaṁ tyajēt ||18||
(su. u. taṁ. a. 40) |
śvāsaśūlapipāsārtaṁ kṣīṇaṁ jvaranipīḍitam |
viśēṣēṇa naraṁ vr̥ddhamatīsārō vināśayēt ||19||
(su. sū. a. 33) |
( śōthaṁ śūlaṁ jvaraṁ tr̥ṣṇāṁ kāsaṁ śvāsamarōcakam |
chardiṁ mūrchāṁ ca hikkāṁ ca dr̥ṣṭāvātīsāriṇaṁ tyajēt) |
View original
पक्वजाम्बवसङ्काशं यकृत्खण्डनिभं तनु |
घृततैलवसामज्जवेशवारपयोदधि ||१४||
मांसधावनतोयाभं कृष्णं नीलारुणप्रभम् |
मेचकं स्निग्धकर्बूरं चन्द्रकोपगतं घनम् ||१५||
कुणपं मस्तुलुङ्गाभं सुगन्धि कुथितं बहु |
तृष्णादाहतमःश्वासहिक्कापार्श्वास्थिशूलिनम् ||१६||
सम्मूर्छारतिसम्मोहयुक्तं पक्ववलीगुदम् |
प्रलापयुक्तं च भिषग्वर्जयेदतिसारिणम् ||१७||
असंवृतगुदं क्षीणं दूराध्मातमुपद्रुतम् |
गुदे पक्वे गतोष्माणमतिसारकिणं त्यजेत् ||१८||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
श्वासशूलपिपासार्तं क्षीणं ज्वरनिपीडितम् |
विशेषेण नरं वृद्धमतीसारो विनाशयेत् ||१९||
(सु. सू. अ. ३३) |
( शोथं शूलं ज्वरं तृष्णां कासं श्वासमरोचकम् |
छर्दिं मूर्छां च हिक्कां च दृष्टावातीसारिणं त्यजेत्) |
Adhikarana raktAtisAralakShaNam (20) · Śloka 20
pittakr̥nti yadā'tyarthaṁ dravyāṇyaśnāti paittikē |
tadōpajāyatē'bhīkṣṇaṁ raktātīsāra ulbaṇaḥ ||20||
View original
पित्तकृन्ति यदाऽत्यर्थं द्रव्याण्यश्नाति पैत्तिके |
तदोपजायतेऽभीक्ष्णं रक्तातीसार उल्बणः ||२०||
Adhikarana pravAhikAsamprAptiH (21) · Śloka 21
vāyuḥ pravr̥ddhō nicitaṁ balāsaṁ nudatyadhastādahitāśanasya |
pravāhatō'lpaṁ bahuśō malāktaṁ pravāhikāṁ tāṁ pravadanti tajjñāḥ ||21||
(su. u. taṁ. a. 40) |
View original
वायुः प्रवृद्धो निचितं बलासं नुदत्यधस्तादहिताशनस्य |
प्रवाहतोऽल्पं बहुशो मलाक्तं प्रवाहिकां तां प्रवदन्ति तज्ज्ञाः ||२१||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
Adhikarana vAtajAdibhedena pravAhikAlakShaNAni (22) · Śloka 22
pravāhikā vātakr̥tā saśūlā pittāt sadāhā sakaphā kaphācca |
saśōṇitā śōṇitasambhavā ca tāḥ snēharūkṣaprabhavā matāstu |
tāsāmatīsāravadādiśēcca liṅgaṁ kramaṁ cāmavipakvatāṁ ca ||22||
(su. u. taṁ. a. 40) |
View original
प्रवाहिका वातकृता सशूला पित्तात् सदाहा सकफा कफाच्च |
सशोणिता शोणितसम्भवा च ताः स्नेहरूक्षप्रभवा मतास्तु |
तासामतीसारवदादिशेच्च लिङ्गं क्रमं चामविपक्वतां च ||२२||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
Adhikarana nivRuttAtisAralakShaNam (23) · Śloka 1
yasyōccāraṁ vinā mūtraṁ samyagvāyuśca gacchati |
dīptāgnērlaghukōṣṭhasya sthitastasyōdarāmayaḥ ||23||
(su. u. taṁ. a. 40) |
(jvarātīsārayōruktaṁ nidānaṁ yat pr̥thak pr̥thak |
tatsyājjvarātisārasya tēna nātrōditaṁ punaḥ) ||1||
View original
यस्योच्चारं विना मूत्रं सम्यग्वायुश्च गच्छति |
दीप्ताग्नेर्लघुकोष्ठस्य स्थितस्तस्योदरामयः ||२३||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
(ज्वरातीसारयोरुक्तं निदानं यत् पृथक् पृथक् |
तत्स्याज्ज्वरातिसारस्य तेन नात्रोदितं पुनः) ||१||
Adhikarana puShpikA · Śloka 3
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē'tīsāranidānaṁ samāptam ||3||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदानेऽतीसारनिदानं समाप्तम् ||३||