3. atīsāranidānam

Adhikarana atisAranidAnam (1-3) · Śloka 3

അഥാതീസാരനിദാനമ് | ഗുര്വതിസ്നിഗ്ധരൂക്ഷോഷ്ണദ്രവസ്ഥൂലാതിശീതലൈഃ | വിരുദ്ധാധ്യശനാജീര്ണൈര്വിഷമൈശ്ചാപി ഭോജനൈഃ ||൧|| സ്നേഹാദ്യൈരതിയുക്തൈശ്ച മിഥ്യായുക്തൈര്വിഷൈര്ഭയൈഃ | ശോകാദ്ദുഷ്ടാമ്ബുമദ്യാതിപാനൈഃ സാത്മ്യര്തുപര്യയൈഃ ||൨|| ജലാഭിരമണൈര്വേഗവിഘാതൈഃ ക്രിമിദോഷതഃ | നൃണാം ഭവത്യതീസാരോ ലക്ഷ്ണം തസ്യ വക്ഷ്യതേ ||൩|| (സു. ഉ. തം. അ. ൪൦) |

പിത്തജ്വരേऽതീസാരപാഠാജ്ജ്വരാതീസാരയോരന്യോന്യോപദ്രവത്വാച്ച ജ്വരാനന്തരമതീസാരമാഹ ഗുര്വതിസ്നിഗ്ധേത്യാദി| ഗുരുശബ്ദേന മാത്രാഗുരുര്ഗൃഹ്യതേ, യഥാऽതിമാത്രോപയുക്തോ രക്തശാല്യാദിഃ; തഥാ സ്വഭാവഗുരു ച മാഷാദി; അഥവാ ഗുണതഃ പാകതശ്ച| അതിശബ്ദഃ സ്ഥൂലാന്തൈഃ സഹ സമ്ബധ്യതേ| സ്ഥൂലം സംഹതാവയവം, യഥാ– ലഡ്ഡുകപിഷ്ടകാദി| ശീതലം സ്പര്ശാദ്വീര്യാച്ച| വിരുദ്ധമിതി സംയോഗദേശകാലമാത്രാദിഭിര്വിരുദ്ധം, യഥാ– ക്ഷീരമത്സ്യാദി; തച്ച ബഹുപ്രകാരം സുശ്രുതേ ഹിതാഹിതീയേऽധ്യായേ (സു. സൂ. അ. ൨൦), ചരകേ ചാത്രേയഭദ്രകാപ്യീയാധ്യായേ (ച. സൂ. അ. ൨൬) ദ്രഷ്ടവ്യമ്| അധ്യശനം പൂര്വദിനാഹാരാജീര്ണേ ഭോജനമ്| ഉക്തം ഹി ചരകേ– “ഭുക്തം പൂര്വാന്നശേഷേ തു പുനരധ്യശനം മതമ്|” (ച. ചി. അ. ൧൫) ഇതി; ഏവം സര്വത്ര| അജീര്ണമ് അപക്വമന്നമ്| വിഷമമ് അകാലാദിഭോജനാദി| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ– “ബഹുസ്തോകമകാലേ വാ തജ്ജ്ഞേയം വിഷമാശനമ്|” (സു. സൂ. അ. ൪൬) ഇതി| ഏവം സര്വത്ര| ‘വിഷമൈഃ’ ഇത്യത്ര സ്ഥാനേ ‘അസാത്മ്യൈഃ’ ഇതി പാഠാന്തരമ്| ഭോജനൈരിതി വിരുദ്ധാദിഭിഃ സര്വൈഃ സമ്ബധ്യതേ| സ്നേഹാദ്യൈരിതി സ്നേഹഃ സ്നേഹപാനം, സ്നേഹ ആദ്യോ യേഷാം തേ സ്നേഹാദ്യാഃ സ്വേദവമനവിരേചനാനുവാസനനിരൂഹാഃ, തൈരതിയുക്തൈരിതി അതിയോഗയുക്തൈഃ| ഏതച്ച യഥായോഗ്യം ബോധ്യം, വമനാതിയോഗസ്യാതിസാരകാരണത്വായോഗാത്| മിഥ്യായുക്തൈരിതി ഹീനയോഗയുക്തൈഃ, വമനാദികര്മണാം മിഥ്യായോഗാഭാവാത്, ഹീനയോഗാത്തു തേ ദോഷാനുത്ക്ലേശ്യാതീസാരായ സ്യുഃ| നനു, കദാചിദ്വമനം പ്രയുക്തം വിരേകം കരോതി, വിരേകശ്ച വമനമിതി ദര്ശനാത്തേഷാം മിഥ്യായോഗഃ സമ്ഭവത്യേവ| ന, സോऽപ്യയോഗ ഏവേതി സിദ്ധാന്തഃ| യദുക്തം ചരകേ– “യോഗഃ സമ്യക് പ്രവൃത്തിഃ സ്യാദതിയോഗോऽതിവര്തനമ്| അയോഗഃ പ്രാതിലോമ്യേന ന ചാല്പം വാ പ്രവര്തനമ്||” (ച. സി. അ. ൬) ഇതി| വിഷമത്ര സ്ഥാവരമുച്യതേ, അധോഗത്വാത്; കാര്തികസ്ത്വാഹ– വിഷം ദൂഷീവിഷം, തല്ലക്ഷണേഷ്വതീസാരപാഠാത്| ദുഷ്ടാമ്ബുമദ്യാതിപാനൈരിതി ദുഷ്ടം വ്യാപന്നം, ദുഷ്ടയോരമ്ബുമദ്യയോഃ പാനാത്, അദുഷ്ടയോരപ്യതിപാനാത്| യഥാ ചരകഃ– “ദുഷ്ടമദ്യപാനീയാതിപാനാത്” (ച. ചി. അ. ൧൯) ഇതി| സാത്മ്യര്തുപര്യയൈരിതി സാത്മ്യവിപര്യയൈരൃതുവിപര്യയൈശ്ച, സാത്മ്യവിപര്യയോऽസാത്മ്യമ്| നച പൂര്വോക്തേന ‘അസാത്മ്യൈഃ’ ഇത്യനേന പൌനരുക്ത്യമ്; ഉക്തം ഹി ചരകേ ആത്രേയഭദ്രകാപ്യീയേ– “ ദ്വിവിധം ഹി സാത്മ്യം പ്രകൃതിസാത്മ്യമഭ്യാസസാത്മ്യം ച|” (ച. സൂ. അ. ൨൬) ഇതി; ആഹാരാചാരഭേദാദന്നപാനഭേദാദ്വാ ന പൌനരുക്ത്യമിത്യന്യേ| ജലാഭിരമരണൈരിതി ജലക്രീഡാദിഭിഃ| വേഗവിഘാതൈരിതി മൂത്രപുരീഷാദീനാമ് ക്രിമിദോഷത ഇതി ക്രിമിഭിഃ പക്വാമാശയദൂഷണാത്, ക്രിമിജനിതവാതാദികോപാദ്വാ| ഏതാനി ച നിദാനാനി യഥാസമ്ഭവം വാതാദീനാം ബോദ്ധവ്യാനി, ദോഷവ്യാധിഹേതുത്വഖ്യാപനാര്ഥം പഠിതാനി ഏവമന്യത്രാപി നിദാനവിശേഷപാഠേ പ്രായോ ദ്രഷ്ടവ്യമിതി||൧-൩||

Adhikarana atisArasamprAptiH bhedAshca (4) · Śloka 4

സംശമ്യാപാന്ധാതുരഗ്നിം പ്രവൃദ്ധഃ ശകൃന്മിശ്രോ വായുനാऽധഃ പ്രണുന്നഃ | സരത്യതീവാതിസാരം തമാഹുര്വ്യാധിം ഘോരം ഷഡ്വിധം തം വദന്തി | ഏകൈകശഃ സര്വശശ്ചാപി ദോഷൈഃ ശോകേനാന്യഃ ഷഷ്ഠ ആമേന ചോക്തഃ ||൪|| (സു. ഉ. തം. അ. ൪൦) |

സര്വാതീസാരസാധാരണീം സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– സംശമ്യേത്യാദി| സംശമ്യ ശമയിത്വാ; അത്ര അന്തര്ഭാവിതോ ണ്യര്ഥം ഇതി ഗദാധരഃ, അഗ്നിം മന്ദീകൃത്യേത്യര്ഥഃ| പ്രവൃദ്ധഃ പ്രദുഷ്ടഃ| അപാം ധാതുരിത്യനേനാസമാസകരണേന രസജലമൂത്രസ്വേദമേദഃ കഫ പിത്തരക്താദയോ ഗ്രാഹ്യാഃ| ചരകേऽപ്യുക്തമ്– “ശോണിതാദീന് ധാതൂന് ദൂഷയന്തി” (ച. ചി. അ. ൧൯) ഇതി| അധഃ പ്രണുന്നഃ പ്രേരിതഃ, സരതി ഗച്ഛത്യതീവേത്യനേന നിരുക്തിമുക്തവാന്; ഗുദേന ബഹുദ്രവസരണമതിസാര ഇത്യര്ഥഃ| നിരുക്തിരപി ലക്ഷണം ഭവതി; ഏതേനാധോദ്രവസരണത്വാവിശേഷേऽപി ഗ്രഹണ്യാദീനാം വ്യവച്ഛേദഃ; വാതാതീസാരേ ത്വല്പത്വം കഫപിത്താതീസാരാപേക്ഷയാ, നതു ഗ്രഹണ്യപേക്ഷയാ ഇതി| ഉക്തഷഡ്വിധത്വം വിഭജതേ– ഏകൈകശ ഇത്യാദി| നനു ചരകദൌ ദോഷൈരേകൈകശസ്ത്രയഃ, സന്നിപാതേനൈകഃ, ഭയശോകജൌ ദ്വൌ, ഏവം ഷഡ്വിധഃ, അത്ര ത്വന്യഥേതി കോऽഭിപ്രായഃ? ഉച്യതേ– ചരകേ ഭയശോകജൌ ലക്ഷണസഞ്ജ്ഞാകാര്യഭേദാദ്ഭിന്നാവുക്തൌ, ആമജസ്ത്വന്നാജീര്ണകുപിതത്രിദോഷജത്വേന സന്നിപാതേനാവരുദ്ധ ഇതി ന സങ്ഖ്യാതിരേകഃ, സുശ്രുതേ തു ഹേതുപ്രത്യനീകചികിത്സാര്ഥം ശോകജാമജൌ പഠിതൌ വാതജത്വസന്നിപാതജത്വാഭേദേऽപി, യഥാ വാതാദിജത്വാഭേദേऽപി മൃത്തികാജഃ പാണ്ഡുരോഗ ഇതി; ഏവം ഭയശോകജാവപി ചരകേ ഹേതുപ്രത്യനീകചികിത്സാര്ഥം പഠിതൌ, സുശ്രുതേ ഭയജഃ കേവലവാതികേऽവരുദ്ധഃ മാനസത്വാവിശേഷാദ്വാ ശോകജേऽവരുദ്ധ ഇതി ജേജ്ജടഃ| നനു, ഷഷ്ഠ ആമേന ചോക്ത ഇതി പൃഥക്കരണമസങ്ഗതം; യതഃ സര്വേഷാമേവാതീസാരാണാം പ്രാഗവസ്ഥാ ആമശബ്ദവാച്യാ, ജീര്ണാവസ്ഥാ പക്വശബ്ദവാച്യാ; അത ഏവ സര്വാതീസാരഗോചരമുദാഹരന്തി– “ആമപക്വക്രമം ഹിത്വാ നാതിസാരേ ക്രിയാ ഹിതാ| അതഃ സര്വാതിസാരേഷു ജ്ഞേയം പക്വാമലക്ഷണമ്||” (സു. ഉ. തം. അ. ൪൦) ഇതി| നൈവമ്, ആമേനൈവാരഭ്യത ഇതി ആമജഃ, ദോഷാസ്തു സംസര്ഗിണഃ പ്രേരയിതാരശ്ച, ന ത്വാരമ്ഭകാഃ| ആമശ്ച ദുഷ്ടാന്നകാര്യോ ദോഷധാതുമലവ്യതിരിക്തോ വാതാദിസംസൃഷ്ടോ വാതാദിപ്രേരിതോ വാ രക്താദിവദ്വ്യാധ്യാരമ്ഭക ഇതി| ദ്വന്ദ്വജാസ്ത്വതീസാരാഃ പ്രകൃതിസമസമവായാരബ്ധത്വാത് പൃഥഗ്ഗണിതാ; വികൃതിവിഷമസമവായാരബ്ധാസ്തു ന ഭവന്ത്യേവ, വ്യാധിസ്വഭാവാത്| ശൈലീ ചേയമാചാര്യാണാം പ്രായഃ പ്രകൃതിസമസമവായാരബ്ധാന് ദ്വന്ദ്വാന് സന്നിപാതാംശ്ച ന ഗണയന്തി, വികൃതിവിഷമസമവായാരബ്ധം ചാവശ്യം ലിഖന്തി| യഥാ ചരകേ– “പഞ്ച ഗുല്മാ” (ച. സൂ. അ. ൧൯) ഇത്യഭിധായ, “സംസൃഷ്ടരൂപാനപരാംസ്തു ഗുല്മാംസ്ത്രീനാദിശേദൌഷധകല്പനാര്ഥമ്|” (ച. ചി. അ. ൫) ഇത്യുക്തം, തഥാ സുശ്രുതേ– ‘ഷഡര്ശാംസി’ ഇത്യഭിധായ, “അര്ശഃസു ദൃശ്യതേ രൂപം യദാ വൈ ദോഷയോര്ദ്വയോഃ| സംസര്ഗം തം വിജാനീയാത് സംസര്ഗഃ ഷഡ്വിധശ്ച സഃ||” (സു. നി. അ. ൨) ഇത്യുക്തമ്||൪||

Adhikarana atisArapUrvarUpam (5) · Śloka 5

ഹൃന്നാഭിപായൂദരകുക്ഷിതോദഗാത്രാവസാദാനിലസന്നിരോധാഃ | വിട്സങ്ഗ ആധ്മാനമഥാവിപാകാ ഭവിഷ്യതസ്തസ്യ പുരഃസരാണി ||൫|| (സു. ഉ. തം. അ. ൪൦) |

സര്വാതീസാരപൂര്വരൂപമാഹ– ഹൃന്നാഭീത്യാദി| തോദഃ സര്വൈര്ഹൃദാദിഭിഃ സമ്ബധ്യതേ| അത്ര കുക്ഷിശബ്ദ ഉദരൈകദേശവാചീ, തേന ന പൌനരുക്ത്യമ്| അനിലസന്നിരോധ ഇതി വായോരപ്രവൃത്തിഃ| വിട്സങ്ഗഃ പുരീഷാപ്രവൃത്തിഃ; ഏതച്ച ദോഷദൂഷ്യസമ്മൂര്ഛനാവസ്ഥാപ്രതിനിയതം പൂര്വരൂപം, തേന രൂപാവസ്ഥായാം നാനുവര്തതേ, ( യദ്യനുവര്തേത തദാ തത്ര വ്യാധിരേവ നോത്പദ്യേത,)| വിട്സങ്ഗാതിപ്രതിഷേധാത് അവിപാകോऽന്നസ്യ| പുരഃസരാണി പൂര്വരൂപാണീതി||൫||

Adhikarana vAtAtisAralakShaNam (6) · Śloka 6

അരുണം ഫേനിലം രൂക്ഷമല്പമല്പം മുഹുര്മുഹുഃ | ശകൃദാമം സരുക്ശബ്ദം മാരുതേനാതിസാര്യതേ ||൬||

വാതികമാഹ– അരുണമിത്യാദി| അരുണമിതി വായോരരൂപസ്യാപി ദോഷദൂഷ്യസമ്മൂര്ഛനാദ്ഭവതി, ഏവമന്യത്രാപി| ഫേനിലം സഫേനം; ഫേനാദിലച്| ശകൃത് പുരീഷമ്| സരുക്ശബ്ദമിതി സശൂലം, സശബ്ദം ചേതി||൬||

Adhikarana pittAtisAralakShaNam (7) · Śloka 7

പിത്താത് പീതം നീലമാലോഹിതം വാ തൃഷ്ണാമൂര്ഛാദാഹപാകോപപന്നമ് |൭| (സു. ഉ. തം. അ. ൪൦) |

പൈത്തികമാഹ– പിത്താദിത്യാദി| ദാഹപാകോപപന്നമിതി ദാഹഃ സര്വാങ്ഗേ , പാകോ ഗുദ ഏവ| ഉക്തം ഹി തന്ത്രാന്തരേ– “തൃഷ്ണാദാഹസ്വേദമൂര്ഛാബ്രധ്നസന്താപപാകപരീതഃ||” ഇതി; ബുധ്നോ ഗുദഃ| അത്രാപ്യതിസാര്യതേ ശകൃദിത്യനുവര്തതേ; ഏവം ശ്ലൈഷ്മികേऽപി|൭|–

Adhikarana shleShmAtisAralakShaNam (7) · Śloka 7

ശുക്ലം സാന്ദ്രം ശ്ലേഷ്മണാ ശ്ലേഷ്മയുക്തം വിസ്രം ശീതം ഹൃഷ്ടരോമാ മനുഷ്യഃ ||൭|| (സു. ഉ. തം. അ. ൪൦) |

ശ്ലൈഷ്മികമാഹ– ശുക്ലമിത്യാദി| ശുക്ലമിത്യാദിനാ ഹൃഷ്ടരോമാ ഇത്യന്തേന ശ്ലൈഷ്മികഃ| വിസ്രമാമഗന്ധി||൭||

Adhikarana tridoShajAtisAralakShaNam (8) · Śloka 8

വരാഹസ്നേഹമാംസാമ്ബുസദൃശം സര്വരൂപിണമ് | കൃച്ഛ്രസാധ്യമതീസാരം വിദ്യാദ്ദോഷത്രയോദ്ഭവമ് ||൮||

സാന്നിപാതികമാഹ– വരാഹേത്യാദി| വരാഹസ്നേഹഃ ശൂകരസ്യ മേദോ മജ്ജാ വാ, മാംസാമ്ബു മാംസപ്രക്ഷാലനോദകം, തൈഃ സദൃശമ്| സര്വരൂപിണമിതി ഉക്തവാതാദ്യതീസാരത്രയലക്ഷണയുക്തമ്| ഏവംവിധമതീസാരം ദോഷത്രയോദ്ഭവം വിദ്യാത്; തം ച കൃച്ഛ്രസാധ്യം, ത്രിദോഷജത്വാദേവ||൮||

Adhikarana shokAtisAralakShaNam (9-10) · Śloka 10

തൈസ്തൈര്ഭാവൈഃ ശോചതോऽല്പാശനസ്യ ബാഷ്പോഷ്മാ വൈ വഹ്നിമാവിശ്യ ജന്തോഃ | കോഷ്ഠം ഗത്വാ ക്ഷോഭയേത്തസ്യ രക്തം തച്ചാധസ്താത് കാകണന്തീപ്രകാശമ് ||൯|| നിര്ഗച്ഛേദ്വൈ വിഡ്വിമിശ്രം ഹ്യവിഡ്വാ നിര്ഗന്ധം വാ ഗന്ധവദ്വാऽതിസാരഃ | ശോകോത്പന്നോ ദുശ്ചികിത്സ്യോऽതിമാത്രം രോഗോ വൈദ്യൈഃ കഷ്ട ഏഷ പ്രദിഷ്ടഃ ||൧൦|| (സു. ഉ. തം. അ. ൪൦) |

ശോകജമാഹ– തൈസ്തൈരിത്യാദി| തൈസ്തൈര്ഭാവൈര്ധനബന്ധുനാശാദിഭിഃ| ശോചതഃ ശോകം കുര്വതഃ| അല്പാശനസ്യ ശോകാദേവാല്പം ഭുഞ്ജാനസ്യ; ഏതേന ധാതുക്ഷയോऽപ്യസ്യ സ്യാദിത്യുക്തമ്| ബാഷ്പോऽത്യുദ്ഗതനേത്രനാസാഗലാദിഗതം ജലം, തത്സഹിത ഊഷ്മാ ശോകജം ദേഹതേജോ ബാഷ്പോഷ്മാ; സ കോഷ്ഠം ഗത്വാ, വഹ്നിമാവിശ്യ വ്യാകുലീകൃത്യ, ക്ഷോഭയേത്തസ്യ രക്തമ് ഊഷ്മത്വദ്രവത്വാഭ്യാം സമാനഗുണത്വാത്; തച്ച രക്തം കാകണന്തീപ്രകാശം ഗുഞ്ജാഫലസങ്കാശമ്, അധസ്താന്നിര്ഗച്ഛേത്| ‘പക്തിമാവിശ്യ’ ഇതി പാഠാന്തരേ സ ഏവാര്ഥഃ| ഗദാധരസ്തു വഹ്നിശബ്ദേന പിത്തമാഹ| തച്ച രക്തം വിഡ്വിമിശ്രം നിര്ഗച്ഛേത്; അവിഡ്വാ അല്പവിട്, അല്പാശനത്വാത്| നിര്ഗന്ധം ഗന്ധവദ്വേതി വികപഃ അവിട്സവിഡ്ഭ്യാമിതി കാര്തികഃ; അന്യേ തു പിത്തസ്യ പൂതിത്വാത് പ്രബലഗന്ധവത്, തസ്യ നാതിദുഷ്ട്യാ നിര്ഗന്ധത്വമിതി; ഗന്ധശ്ച വിസ്രമിത്യാഹുഃ| ക്ഷോഭയേത്തസ്യ രക്തമിത്യത്ര ‘ശോഷയേത്തസ്യ ഭുക്തമ്’ ഇതി പാഠാന്തരമയുക്തം, കാകണന്തീപ്രകാശസ്യ ഹേത്വന്തരാഭാവാത്; തസ്മാദാദ്യ ഏവ പാഠോ ജ്യായാന്, വ്യാഖ്യാതശ്ച ജേജ്ജടാദിഭിഃ സര്വൈരേവായം വാതപിത്തജ ഉക്തഃ| ദുശ്ചികിത്സ്യോऽതിമാത്രമിതി ശോകാപനോദം വിനാ കേവലേന ഭേഷജേനാനുപശമാത്| അത ഏവാഹ– കഷ്ട ഏഷ പ്രദിഷ്ട ഇതി| വൈദ്യൈര്ബ്രഹ്മാദിഭിഃ| ഗദാധരസ്ത്വാഹ– ‘ഏഷ’ ഇത്യനേനൈവംസമ്പ്രാപ്തിക ഏവ കഷ്ടോ ന ത്വന്യഃ ശോകജ ഇതി||൯-൧൦||

Adhikarana AmAtisAralakShaNam (11) · Śloka 11

അന്നാജീര്ണാത് പ്രദ്രുതാഃ ക്ഷോഭയന്തഃ കോഷ്ഠം ദോഷാ ധാതുസങ്ഘാന്മലാംശ്ച | നാനാവര്ണം നൈകശഃ സാരയന്തി ശൂലോപേതം ഷഷ്ഠമേനം വദന്തി ||൧൧|| (സു. ഉ. തം. അ. ൪൦) |

ആമാതീസാരമാഹ– അന്നാജീര്ണാദിത്യാദി| അന്നം ച തദജീര്ണം ചേതി അന്നാജീര്ണമ്| അത ഏവാഹ ക്ഷാരപാണിഃ– ‘യഥാഭുക്തമശനമുപവിശന്തി’ ഇതി| പ്രദ്രുതാ വിമാര്ഗഗാഃ| ക്ഷോഭയന്തോ ദൂഷയന്തഃ| ധാതുസങ്ഘാന് രക്താദീന്| മലാന് പുരീഷാദീന്| നൈകശോ ബഹുശഃ||൧൧||

Adhikarana malasyAmalakShaNaM pakvalakShaNaM ca (12-13) · Śloka 13

സംസൃഷ്ടമേഭിര്ദോഷൈസ്തു ന്യസ്തമപ്സ്വവസീദതി | പുരീഷം ഭൃശദുര്ഗന്ധി പിച്ഛിലം ചാമസഞ്ജ്ഞിതമ് ||൧൨|| ഏതാന്യേവ തു ലിങ്ഗാനി വിപരീതാനി യസ്യ വൈ | ലാഘവം ച വിശേഷേണ തസ്യ പക്വം വിനിര്ദിശേത് ||൧൩|| (സു. ഉ. തം. അ. ൪൦) |

സര്വാതീസാരാണാം ചികിത്സോപയോഗിത്വേനാമലക്ഷണം പക്വലക്ഷണം ചാഹ– സംസൃഷ്ടമിത്യാദി| സംസൃഷ്ടം സമ്ബദ്ധമ്, ഏഭിര്ദോഷൈര്ദുഷ്ടിഭിരുക്തവാതാദ്യതീസാരലിങ്ഗൈഃ| ദുഷ്ടയശ്ചാത്ര യഥാസമ്ഭവം വ്യസ്താഃ സമസ്താശ്ച ബോദ്ധവ്യാഃ; തേന സര്വാതിസാരാണാം ന സാന്നിപാതികത്വപ്രസങ്ഗഃ| ന്യസ്തമപ്സു ജലേ ക്ഷിപ്തമ്; അവസീദതി നിമജ്ജതി, ആമസ്യ ഗൌരവാത്| ഭൃശശബ്ദഃ പിച്ഛിലേനാപി സമ്ബധ്യതേ| ദുര്ഗന്ധി വിസ്രമ്| പിച്ഛിലമാമസമ്ബന്ധാത്| ഏതാനീതി ജലനിമജ്ജനാദീനി| ലാഘവം കോഷ്ഠസ്യ ശരീരസ്യ ച, ചകാരേണ കഫശൈത്യദുഷ്ട്യാദികം വിനാऽപ്യമ്ബുനിമജ്ജനം ലക്ഷണമിതി സമുച്ചീയതേ| യദുക്തമ്– “മജ്ജത്യാമാ ഗുരുവാദ്വിട് പക്വാ തൂത്പ്ലവതേ ജലേ| വിനാऽതിദ്രവസങ്ഘാതശ്ലേഷ്മശൈത്യപ്രദൂഷണാത്||” ഇതി| അഥവാ ആമലിങ്ഗവൈപരീത്യേനൈവ ലാഘവേ സിദ്ധേ പുനര്ലാഘവകരണം തത് കഫദുഷ്ട്യാദിവ്യതിരേകം ബോധയതീതി||൧൨-൧൩||

Adhikarana atisArasyAsAdhyalakShaNAni (14-19) · Śloka 19

പക്വജാമ്ബവസങ്കാശം യകൃത്ഖണ്ഡനിഭം തനു | ഘൃതതൈലവസാമജ്ജവേശവാരപയോദധി ||൧൪|| മാംസധാവനതോയാഭം കൃഷ്ണം നീലാരുണപ്രഭമ് | മേചകം സ്നിഗ്ധകര്ബൂരം ചന്ദ്രകോപഗതം ഘനമ് ||൧൫|| കുണപം മസ്തുലുങ്ഗാഭം സുഗന്ധി കുഥിതം ബഹു | തൃഷ്ണാദാഹതമഃശ്വാസഹിക്കാപാര്ശ്വാസ്ഥിശൂലിനമ് ||൧൬|| സമ്മൂര്ഛാരതിസമ്മോഹയുക്തം പക്വവലീഗുദമ് | പ്രലാപയുക്തം ച ഭിഷഗ്വര്ജയേദതിസാരിണമ് ||൧൭|| അസംവൃതഗുദം ക്ഷീണം ദൂരാധ്മാതമുപദ്രുതമ് | ഗുദേ പക്വേ ഗതോഷ്മാണമതിസാരകിണം ത്യജേത് ||൧൮|| (സു. ഉ. തം. അ. ൪൦) | ശ്വാസശൂലപിപാസാര്തം ക്ഷീണം ജ്വരനിപീഡിതമ് | വിശേഷേണ നരം വൃദ്ധമതീസാരോ വിനാശയേത് ||൧൯|| (സു. സൂ. അ. ൩൩) | ( ശോഥം ശൂലം ജ്വരം തൃഷ്ണാം കാസം ശ്വാസമരോചകമ് | ഛര്ദിം മൂര്ഛാം ച ഹിക്കാം ച ദൃഷ്ടാവാതീസാരിണം ത്യജേത്) |

അസാധ്യലക്ഷണാന്യാഹ– പക്വേത്യാദി| പക്വജാമ്ബവസങ്കാശം പക്വജമ്ബൂഫലസദൃശവര്ണം സ്നിഗ്ധകൃഷ്ണമിത്യര്ഥഃ| യകൃത്ഖണ്ഡനിഭം കൃഷ്ണലോഹിതമ്| തനു സ്വച്ഛമ്| ഘൃതാദീനാം മാംസധാവനതോയാന്താനാമിവാഭാഃ പ്രതിഭാസോ യസ്യ തത്തഥാ| വേശവാരോ “നിരസ്ഥിപിശിതം പിഷ്ടം ദധിക്ഷാരസമന്വിതമ്|| ഏലാമരിചസംയുക്തം വേശവാര ഇതി സ്മൃതമ്||” ഇത്യാദിപരിഭാഷിതമാംസപ്രകാരഃ| കൃഷ്ണമഞ്ജനപ്രഖ്യമ്| ഏതച്ച കൃഷ്ണത്വാദികം പിത്താതിസാരവര്ജ്യം ബോദ്ധവ്യം, തത്ര രൂപത്വേന പഠിതത്വാത്| നീലാരുണം ചാഷപക്ഷവര്ണമ്| മേചകം മര്ദനാഞ്ജനപിണ്ഡവദീഷത്കൃഷ്ണരൂക്ഷമ്| കര്ബൂരം നാനാവര്ണം, തച്ച സ്നിഗ്ധം സ്നേഹദ്രവധാതുയോഗാത്| ചന്ദ്രകോപഗതം മയൂരപിച്ഛചന്ദ്രകൈരിവ ധാതുസ്നേഹൈരുപഗതമ്| ഉക്തം ഹി കരവീരാചാര്യേണ– “ചന്ദ്രകൈഃ ശിഖിപിച്ഛാഭൈര്നീലപീതാദിരാജിഭിഃ| ആവൃതം വേശവാരാമ്ബുമജ്ജക്ഷീരോപമം ത്യജേത്||” ഇതി| തദേവ ഘനം ധാത്വന്തരവ്യാമിശ്രത്വാത്| കുണപം ശവദുര്ഗന്ധി| മസ്തുലുങ്ഗാഭം മസ്തുലുങ്ഗം മസ്തകാഭ്യന്തരസ്നേഹഃ ഘൃതകേതി ഖ്യാതം, തത്സദൃശമ്| കുഥിതം പൂതി| തൃഷ്ണേത്യാദി|– തൃഷ്ണാദീനാം പാര്ശ്വാസ്ഥിശൂലാന്താനാം ദ്വന്ദ്വം കൃത്വാ മത്വര്ഥീയ ഇനിഃ, തൃഷ്ണാദിയുക്തമിത്യര്ഥഃ| അത്ര സമ്മൂര്ഛാ മനോമോഹഃ, സമ്മോഹ ഇന്ദ്രിയമോഹഃ, ഇത്യപൌനരുക്ത്യമ്| ചകാരാച്ചരകോക്തഃ (ച. ചി. അ. ൧൯) സഹസോപരതാതീസാരശ്ചാസാധ്യോ ബോദ്ധവ്യഃ| പക്വവലീഗുദം പക്വാ വലയോ ഗുദേ യസ്യ തം പക്വവലീഗുദമ്| അസംവൃതഗുദം ഗുദസംവരണാക്ഷമമ്| തമേവ ക്ഷീണം ബലോപചയരഹിതമ്| ദൂരാധ്മാതം ഭൃശമാധ്മാനയുക്തം, തസ്യ വിരേകസാധ്യത്വേനാതിസാരവിരുദ്ധോപക്രമത്വാത്; ദുരാത്മാനമിതി പാഠാന്തരേ ദുഷ്ടാന്തഃകരണമ്, അജിതേന്ദ്രിയമിതി ജേജ്ജടഃ| ഉപദ്രുതമതിസാരോപദ്രവൈഃ ശോഥാദിഭിര്യുക്തമ്| യദുക്തമ്– “ശോഥം ശൂലം ജ്വരം തൃഷ്ണാം ശ്വാസം കാസമരോചകമ്| ഛര്ദിം മൂര്ഛാം ച ഹിക്കാം ച ദൃഷ്ട്വാऽതീസാരിണം ത്യജേത്||” ഇതി ഗുദേ പക്വേ ഗതോഷ്മാണമിതി ഗുദപാകാരമ്ഭകപിത്തേ വര്തമാനേऽപി ഗതോഷ്മാണം ശീതഗാത്രം നഷ്ടാഗ്നിം വാ| അതിസാരകിണമ് അതീസാരയുക്തമ്| “വാതാതീസാരാഭ്യാം കുക് ച||” (പാ. അ. അ. ൫ പാ. സൂ. ൧൨൯) ഇതി കുക്, ചാദിനിഃ| വിശേഷേണേതി വചനാദ്ബാലസ്യാപ്യതിസാരോऽസാധ്യ ഇതി ബോധയതി| യദാഹ സുശ്രുതശ്ചികിത്സായാമ്– “കൃച്ഛ്രശ്ചായം ബാലവൃദ്ധേഷ്വസാധ്യഃ||” (സു. ഉ. തം. അ. ൪൦) ഇതി| ഏതച്ചാബലത്വേ സതി ബോദ്ധവ്യമ്||൧൪-൧൯||

Adhikarana raktAtisAralakShaNam (20) · Śloka 20

പിത്തകൃന്തി യദാऽത്യര്ഥം ദ്രവ്യാണ്യശ്നാതി പൈത്തികേ | തദോപജായതേऽഭീക്ഷ്ണം രക്താതീസാര ഉല്ബണഃ ||൨൦||

നനു, രക്തജോऽപ്യതിസാരോऽസ്തി തസ്യ സപ്തമത്വാപത്തേരുക്തം ഷട്കം വിരുധ്യതേ, ഇത്യാശങ്ക്യ പൈത്തികസ്യൈവായമവസ്ഥാവിശേഷ ഇത്യാഹ– പിത്തേത്യാദി| പൈത്തികേऽതീസാരേ വിദ്യമാനേ ഭവിഷ്യതി വാ പിത്തകൃന്തി പിത്തകാരകാണി ദ്രവ്യാണ്യത്യര്ഥം പ്രഭൂതമഭീക്ഷ്ണം നിരന്തരമശ്നാതി തദാ രക്താതീസാര ഉല്ബണോ മഹാനുപജായത ഇതി സമ്ബന്ധഃ| അത്ര ചാരുണകൃഷ്ണപാണ്ഡുത്വാദിനാ വാതാദയോ ദൂഷകാ ബോദ്ധവ്യാഃ| യദുക്തമ്– “ദോഷലിങ്ഗേന മതിമാന് സംസര്ഗം തത്ര ലക്ഷയേത്||” ഇതി| ഏവം സ്നേഹാജീര്ണവിസൂചികാവിഷാര്ശഃക്രിമിപ്രഭൃതിജന്യേഷ്വതീസാരേഷു ഷട്കാതിരിക്തത്വം പ്രതിക്ഷിപ്തം ബോദ്ധവ്യമ്, അവ്യഭിചരിതദോഷലിങ്ഗത്വാദിതി ജേജ്ജടഃ||൨൦||

Adhikarana pravAhikAsamprAptiH (21) · Śloka 21

വായുഃ പ്രവൃദ്ധോ നിചിതം ബലാസം നുദത്യധസ്താദഹിതാശനസ്യ | പ്രവാഹതോऽല്പം ബഹുശോ മലാക്തം പ്രവാഹികാം താം പ്രവദന്തി തജ്ജ്ഞാഃ ||൨൧|| (സു. ഉ. തം. അ. ൪൦) |

അഥ ദ്രവസരണാദാമപക്വലക്ഷണയോഗാത് പ്രവാഹികാതീസാരയോഃ സാധര്മ്യമ്, അതോऽതീസാരാധികാരേ പ്രവാഹികാസമ്പ്രാപ്തിമാഹ– വായുരിത്യാദി| അതീസാരേ നാനാവിധദ്രവധാതുസരണം, പ്രവാഹികായാം തു കഫമാത്രസരണമിതി ഭേദഃ| നിചിതം ബലാസമഹിതാശനസ്യ സഞ്ചിതം കഫം, മലാക്തം പുരീഷസഹിതം, വായുര്വാതഃ, അധസ്താന്നുദതി ഗുദേന പാതയതി| പ്രവാഹതഃ പ്രവാഹണം കുര്വതഃ| ഭോജാദൌ ത്വിയം വിസ്രംസീതി നാമ്നാ പഠ്യതേ, പരാശര ത്വന്തര്ഗ്രന്ഥിരിതി, ഹാരീതസ്തു നിശ്ചാരകാഖ്യാമേതാം പഠതി| യദാഹ– “പ്രവാഹികേതി സാ ജ്ഞേയാ കൈശ്ചിന്നിശ്ചാരകസ്തു സഃ|” ഇതി||൨൧||

Adhikarana vAtajAdibhedena pravAhikAlakShaNAni (22) · Śloka 22

പ്രവാഹികാ വാതകൃതാ സശൂലാ പിത്താത് സദാഹാ സകഫാ കഫാച്ച | സശോണിതാ ശോണിതസമ്ഭവാ ച താഃ സ്നേഹരൂക്ഷപ്രഭവാ മതാസ്തു | താസാമതീസാരവദാദിശേച്ച ലിങ്ഗം ക്രമം ചാമവിപക്വതാം ച ||൨൨|| (സു. ഉ. തം. അ. ൪൦) |

തസ്യാ വാതാദിഭേദേന രൂപമാഹ– പ്രവാഹികേത്യാദി| നനു, വായുഃ പ്രവൃദ്ധോ നിചിതം ബലാസമിത്യുക്തം തത് കഥം വാതകൃതേതി? ഉച്യതേ, ആധിക്യേന വ്യപദേശാത്| നനു, തഥാऽപി പിത്തരക്തസമ്ഭവാ കുതഃ? ഉച്യതേ– അഹിതാശനസ്യേത്യുക്തമ്, ആഹാരോ ഹി വിരുദ്ധസ്തസ്യാമവസ്ഥായാം പിത്തം രക്തം ച കോപയതി, തേ ച പശ്ചാദ്വാതസ്യാനുബലേ സ്വലിങ്ഗം യദാ ദര്ശയതസ്തദാ താഭ്യാം വ്യപദേശഃ| സ്നേഹരൂക്ഷപ്രഭവാ ഇതി സ്നേഹപ്രഭവാ കഫജാ, രൂക്ഷപ്രഭവാ വാതജാ; തുശബ്ദാച്ച തീക്ഷ്ണോഷ്ണപ്രഭവാ പിത്തജാ രക്തജാ ച| ലിങ്ഗം വാതാദിഭേദേന ലക്ഷണമ്| ക്രമമാമപക്വഭേദേന ചികിത്സാക്രമമിതി||൨൨||

Adhikarana nivRuttAtisAralakShaNam (23) · Śloka 1

യസ്യോച്ചാരം വിനാ മൂത്രം സമ്യഗ്വായുശ്ച ഗച്ഛതി | ദീപ്താഗ്നേര്ലഘുകോഷ്ഠസ്യ സ്ഥിതസ്തസ്യോദരാമയഃ ||൨൩|| (സു. ഉ. തം. അ. ൪൦) | (ജ്വരാതീസാരയോരുക്തം നിദാനം യത് പൃഥക് പൃഥക് | തത്സ്യാജ്ജ്വരാതിസാരസ്യ തേന നാത്രോദിതം പുനഃ) ||൧||

വാതവിഷ്ടമ്ഭാദുദാവര്താദ്വാ മലാപ്രവൃത്താവതീസാരനിവൃത്തിരിതി ശങ്കാനിരാസാര്ഥമതീസാരനിവൃത്തിലക്ഷണമാഹ– യസ്യേത്യാദി| ഉച്ചാരം വിനാ യസ്യ മൂത്രം പ്രവര്തതേ, സമ്യഗിതി സമ്യക്പ്രവൃത്യാ ന ഹീനയോഗേനേത്യര്ഥഃ| വായുശ്ച ഗച്ഛതി, ‘ഗുദേന’ ഇതി ശേഷഃ| സ്ഥിതോ നിവൃത്തിം ഗതഃ| ഉദരാമയോऽതീസാരഃ, പ്രകരണാത്| ഏതേന സമ്പ്രാപ്തിഭങ്ഗ ഉക്തഃ| അതീസാരേ ഹി സമ്പ്രാപ്തിരിയമ്– യന്മൂത്രോചിതോऽപി ദ്രവധാതുര്ഗുദേനൈവ പ്രവര്തതേ, സര്വസ്യൈവാബ്ധാതോര്ഗുദപ്രവൃത്തത്വാത്; യദാ തു മൂത്രമാര്ഗേണ പ്രവര്തതേ, തദാऽപി പുരീഷപ്രവൃത്തിസമകാലമിതി||൨൩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 3

ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേऽതീസാരനിദാനം സമാപ്തമ് ||൩||

ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാമതീസാരനിദാനം സമാപ്തമ്||൩||