3. atīsāranidānam

Adhikarana atisAranidAnam (1-3) · Śloka 3

అథాతీసారనిదానం | గుర్వతిస్నిగ్ధరూక్షోష్ణద్రవస్థూలాతిశీతలైః | విరుద్ధాధ్యశనాజీర్ణైర్విషమైశ్చాపి భోజనైః ||1|| స్నేహాద్యైరతియుక్తైశ్చ మిథ్యాయుక్తైర్విషైర్భయైః | శోకాద్దుష్టాంబుమద్యాతిపానైః సాత్మ్యర్తుపర్యయైః ||2|| జలాభిరమణైర్వేగవిఘాతైః క్రిమిదోషతః | నృణాం భవత్యతీసారో లక్ష్ణం తస్య వక్ష్యతే ||3|| (సు. ఉ. తం. అ. 40) |

పిత్తజ్వరేऽతీసారపాఠాజ్జ్వరాతీసారయోరన్యోన్యోపద్రవత్వాచ్చ జ్వరానంతరమతీసారమాహ గుర్వతిస్నిగ్ధేత్యాది| గురుశబ్దేన మాత్రాగురుర్గృహ్యతే, యథాऽతిమాత్రోపయుక్తో రక్తశాల్యాదిః; తథా స్వభావగురు చ మాషాది; అథవా గుణతః పాకతశ్చ| అతిశబ్దః స్థూలాంతైః సహ సంబధ్యతే| స్థూలం సంహతావయవం, యథా– లడ్డుకపిష్టకాది| శీతలం స్పర్శాద్వీర్యాచ్చ| విరుద్ధమితి సంయోగదేశకాలమాత్రాదిభిర్విరుద్ధం, యథా– క్షీరమత్స్యాది; తచ్చ బహుప్రకారం సుశ్రుతే హితాహితీయేऽధ్యాయే (సు. సూ. అ. 20), చరకే చాత్రేయభద్రకాప్యీయాధ్యాయే (చ. సూ. అ. 26) ద్రష్టవ్యం| అధ్యశనం పూర్వదినాహారాజీర్ణే భోజనం| ఉక్తం హి చరకే– “భుక్తం పూర్వాన్నశేషే తు పునరధ్యశనం మతం|” (చ. చి. అ. 15) ఇతి; ఏవం సర్వత్ర| అజీర్ణం అపక్వమన్నం| విషమం అకాలాదిభోజనాది| ఉక్తం హి సుశ్రుతే– “బహుస్తోకమకాలే వా తజ్జ్ఞేయం విషమాశనం|” (సు. సూ. అ. 46) ఇతి| ఏవం సర్వత్ర| ‘విషమైః’ ఇత్యత్ర స్థానే ‘అసాత్మ్యైః’ ఇతి పాఠాంతరం| భోజనైరితి విరుద్ధాదిభిః సర్వైః సంబధ్యతే| స్నేహాద్యైరితి స్నేహః స్నేహపానం, స్నేహ ఆద్యో యేషాం తే స్నేహాద్యాః స్వేదవమనవిరేచనానువాసననిరూహాః, తైరతియుక్తైరితి అతియోగయుక్తైః| ఏతచ్చ యథాయోగ్యం బోధ్యం, వమనాతియోగస్యాతిసారకారణత్వాయోగాత్| మిథ్యాయుక్తైరితి హీనయోగయుక్తైః, వమనాదికర్మణాం మిథ్యాయోగాభావాత్, హీనయోగాత్తు తే దోషానుత్క్లేశ్యాతీసారాయ స్యుః| నను, కదాచిద్వమనం ప్రయుక్తం విరేకం కరోతి, విరేకశ్చ వమనమితి దర్శనాత్తేషాం మిథ్యాయోగః సంభవత్యేవ| న, సోऽప్యయోగ ఏవేతి సిద్ధాంతః| యదుక్తం చరకే– “యోగః సమ్యక్ ప్రవృత్తిః స్యాదతియోగోऽతివర్తనం| అయోగః ప్రాతిలోమ్యేన న చాల్పం వా ప్రవర్తనం||” (చ. సి. అ. 6) ఇతి| విషమత్ర స్థావరముచ్యతే, అధోగత్వాత్; కార్తికస్త్వాహ– విషం దూషీవిషం, తల్లక్షణేష్వతీసారపాఠాత్| దుష్టాంబుమద్యాతిపానైరితి దుష్టం వ్యాపన్నం, దుష్టయోరంబుమద్యయోః పానాత్, అదుష్టయోరప్యతిపానాత్| యథా చరకః– “దుష్టమద్యపానీయాతిపానాత్” (చ. చి. అ. 19) ఇతి| సాత్మ్యర్తుపర్యయైరితి సాత్మ్యవిపర్యయైరృతువిపర్యయైశ్చ, సాత్మ్యవిపర్యయోऽసాత్మ్యం| నచ పూర్వోక్తేన ‘అసాత్మ్యైః’ ఇత్యనేన పౌనరుక్త్యం; ఉక్తం హి చరకే ఆత్రేయభద్రకాప్యీయే– “ ద్వివిధం హి సాత్మ్యం ప్రకృతిసాత్మ్యమభ్యాససాత్మ్యం చ|” (చ. సూ. అ. 26) ఇతి; ఆహారాచారభేదాదన్నపానభేదాద్వా న పౌనరుక్త్యమిత్యన్యే| జలాభిరమరణైరితి జలక్రీడాదిభిః| వేగవిఘాతైరితి మూత్రపురీషాదీనాం క్రిమిదోషత ఇతి క్రిమిభిః పక్వామాశయదూషణాత్, క్రిమిజనితవాతాదికోపాద్వా| ఏతాని చ నిదానాని యథాసంభవం వాతాదీనాం బోద్ధవ్యాని, దోషవ్యాధిహేతుత్వఖ్యాపనార్థం పఠితాని ఏవమన్యత్రాపి నిదానవిశేషపాఠే ప్రాయో ద్రష్టవ్యమితి||1-3||

Adhikarana atisArasamprAptiH bhedAshca (4) · Śloka 4

సంశమ్యాపాంధాతురగ్నిం ప్రవృద్ధః శకృన్మిశ్రో వాయునాऽధః ప్రణున్నః | సరత్యతీవాతిసారం తమాహుర్వ్యాధిం ఘోరం షడ్విధం తం వదంతి | ఏకైకశః సర్వశశ్చాపి దోషైః శోకేనాన్యః షష్ఠ ఆమేన చోక్తః ||4|| (సు. ఉ. తం. అ. 40) |

సర్వాతీసారసాధారణీం సంప్రాప్తిమాహ– సంశమ్యేత్యాది| సంశమ్య శమయిత్వా; అత్ర అంతర్భావితో ణ్యర్థం ఇతి గదాధరః, అగ్నిం మందీకృత్యేత్యర్థః| ప్రవృద్ధః ప్రదుష్టః| అపాం ధాతురిత్యనేనాసమాసకరణేన రసజలమూత్రస్వేదమేదః కఫ పిత్తరక్తాదయో గ్రాహ్యాః| చరకేऽప్యుక్తం– “శోణితాదీన్ ధాతూన్ దూషయంతి” (చ. చి. అ. 19) ఇతి| అధః ప్రణున్నః ప్రేరితః, సరతి గచ్ఛత్యతీవేత్యనేన నిరుక్తిముక్తవాన్; గుదేన బహుద్రవసరణమతిసార ఇత్యర్థః| నిరుక్తిరపి లక్షణం భవతి; ఏతేనాధోద్రవసరణత్వావిశేషేऽపి గ్రహణ్యాదీనాం వ్యవచ్ఛేదః; వాతాతీసారే త్వల్పత్వం కఫపిత్తాతీసారాపేక్షయా, నతు గ్రహణ్యపేక్షయా ఇతి| ఉక్తషడ్విధత్వం విభజతే– ఏకైకశ ఇత్యాది| నను చరకదౌ దోషైరేకైకశస్త్రయః, సన్నిపాతేనైకః, భయశోకజౌ ద్వౌ, ఏవం షడ్విధః, అత్ర త్వన్యథేతి కోऽభిప్రాయః? ఉచ్యతే– చరకే భయశోకజౌ లక్షణసంజ్ఞాకార్యభేదాద్భిన్నావుక్తౌ, ఆమజస్త్వన్నాజీర్ణకుపితత్రిదోషజత్వేన సన్నిపాతేనావరుద్ధ ఇతి న సంఖ్యాతిరేకః, సుశ్రుతే తు హేతుప్రత్యనీకచికిత్సార్థం శోకజామజౌ పఠితౌ వాతజత్వసన్నిపాతజత్వాభేదేऽపి, యథా వాతాదిజత్వాభేదేऽపి మృత్తికాజః పాండురోగ ఇతి; ఏవం భయశోకజావపి చరకే హేతుప్రత్యనీకచికిత్సార్థం పఠితౌ, సుశ్రుతే భయజః కేవలవాతికేऽవరుద్ధః మానసత్వావిశేషాద్వా శోకజేऽవరుద్ధ ఇతి జేజ్జటః| నను, షష్ఠ ఆమేన చోక్త ఇతి పృథక్కరణమసంగతం; యతః సర్వేషామేవాతీసారాణాం ప్రాగవస్థా ఆమశబ్దవాచ్యా, జీర్ణావస్థా పక్వశబ్దవాచ్యా; అత ఏవ సర్వాతీసారగోచరముదాహరంతి– “ఆమపక్వక్రమం హిత్వా నాతిసారే క్రియా హితా| అతః సర్వాతిసారేషు జ్ఞేయం పక్వామలక్షణం||” (సు. ఉ. తం. అ. 40) ఇతి| నైవం, ఆమేనైవారభ్యత ఇతి ఆమజః, దోషాస్తు సంసర్గిణః ప్రేరయితారశ్చ, న త్వారంభకాః| ఆమశ్చ దుష్టాన్నకార్యో దోషధాతుమలవ్యతిరిక్తో వాతాదిసంసృష్టో వాతాదిప్రేరితో వా రక్తాదివద్వ్యాధ్యారంభక ఇతి| ద్వంద్వజాస్త్వతీసారాః ప్రకృతిసమసమవాయారబ్ధత్వాత్ పృథగ్గణితా; వికృతివిషమసమవాయారబ్ధాస్తు న భవంత్యేవ, వ్యాధిస్వభావాత్| శైలీ చేయమాచార్యాణాం ప్రాయః ప్రకృతిసమసమవాయారబ్ధాన్ ద్వంద్వాన్ సన్నిపాతాంశ్చ న గణయంతి, వికృతివిషమసమవాయారబ్ధం చావశ్యం లిఖంతి| యథా చరకే– “పంచ గుల్మా” (చ. సూ. అ. 19) ఇత్యభిధాయ, “సంసృష్టరూపానపరాంస్తు గుల్మాంస్త్రీనాదిశేదౌషధకల్పనార్థం|” (చ. చి. అ. 5) ఇత్యుక్తం, తథా సుశ్రుతే– ‘షడర్శాంసి’ ఇత్యభిధాయ, “అర్శఃసు దృశ్యతే రూపం యదా వై దోషయోర్ద్వయోః| సంసర్గం తం విజానీయాత్ సంసర్గః షడ్విధశ్చ సః||” (సు. ని. అ. 2) ఇత్యుక్తం||4||

Adhikarana atisArapUrvarUpam (5) · Śloka 5

హృన్నాభిపాయూదరకుక్షితోదగాత్రావసాదానిలసన్నిరోధాః | విట్సంగ ఆధ్మానమథావిపాకా భవిష్యతస్తస్య పురఃసరాణి ||5|| (సు. ఉ. తం. అ. 40) |

సర్వాతీసారపూర్వరూపమాహ– హృన్నాభీత్యాది| తోదః సర్వైర్హృదాదిభిః సంబధ్యతే| అత్ర కుక్షిశబ్ద ఉదరైకదేశవాచీ, తేన న పౌనరుక్త్యం| అనిలసన్నిరోధ ఇతి వాయోరప్రవృత్తిః| విట్సంగః పురీషాప్రవృత్తిః; ఏతచ్చ దోషదూష్యసమ్మూర్ఛనావస్థాప్రతినియతం పూర్వరూపం, తేన రూపావస్థాయాం నానువర్తతే, ( యద్యనువర్తేత తదా తత్ర వ్యాధిరేవ నోత్పద్యేత,)| విట్సంగాతిప్రతిషేధాత్ అవిపాకోऽన్నస్య| పురఃసరాణి పూర్వరూపాణీతి||5||

Adhikarana vAtAtisAralakShaNam (6) · Śloka 6

అరుణం ఫేనిలం రూక్షమల్పమల్పం ముహుర్ముహుః | శకృదామం సరుక్శబ్దం మారుతేనాతిసార్యతే ||6||

వాతికమాహ– అరుణమిత్యాది| అరుణమితి వాయోరరూపస్యాపి దోషదూష్యసమ్మూర్ఛనాద్భవతి, ఏవమన్యత్రాపి| ఫేనిలం సఫేనం; ఫేనాదిలచ్| శకృత్ పురీషం| సరుక్శబ్దమితి సశూలం, సశబ్దం చేతి||6||

Adhikarana pittAtisAralakShaNam (7) · Śloka 7

పిత్తాత్ పీతం నీలమాలోహితం వా తృష్ణామూర్ఛాదాహపాకోపపన్నం |7| (సు. ఉ. తం. అ. 40) |

పైత్తికమాహ– పిత్తాదిత్యాది| దాహపాకోపపన్నమితి దాహః సర్వాంగే , పాకో గుద ఏవ| ఉక్తం హి తంత్రాంతరే– “తృష్ణాదాహస్వేదమూర్ఛాబ్రధ్నసంతాపపాకపరీతః||” ఇతి; బుధ్నో గుదః| అత్రాప్యతిసార్యతే శకృదిత్యనువర్తతే; ఏవం శ్లైష్మికేऽపి|7|–

Adhikarana shleShmAtisAralakShaNam (7) · Śloka 7

శుక్లం సాంద్రం శ్లేష్మణా శ్లేష్మయుక్తం విస్రం శీతం హృష్టరోమా మనుష్యః ||7|| (సు. ఉ. తం. అ. 40) |

శ్లైష్మికమాహ– శుక్లమిత్యాది| శుక్లమిత్యాదినా హృష్టరోమా ఇత్యంతేన శ్లైష్మికః| విస్రమామగంధి||7||

Adhikarana tridoShajAtisAralakShaNam (8) · Śloka 8

వరాహస్నేహమాంసాంబుసదృశం సర్వరూపిణం | కృచ్ఛ్రసాధ్యమతీసారం విద్యాద్దోషత్రయోద్భవం ||8||

సాన్నిపాతికమాహ– వరాహేత్యాది| వరాహస్నేహః శూకరస్య మేదో మజ్జా వా, మాంసాంబు మాంసప్రక్షాలనోదకం, తైః సదృశం| సర్వరూపిణమితి ఉక్తవాతాద్యతీసారత్రయలక్షణయుక్తం| ఏవంవిధమతీసారం దోషత్రయోద్భవం విద్యాత్; తం చ కృచ్ఛ్రసాధ్యం, త్రిదోషజత్వాదేవ||8||

Adhikarana shokAtisAralakShaNam (9-10) · Śloka 10

తైస్తైర్భావైః శోచతోऽల్పాశనస్య బాష్పోష్మా వై వహ్నిమావిశ్య జంతోః | కోష్ఠం గత్వా క్షోభయేత్తస్య రక్తం తచ్చాధస్తాత్ కాకణంతీప్రకాశం ||9|| నిర్గచ్ఛేద్వై విడ్విమిశ్రం హ్యవిడ్వా నిర్గంధం వా గంధవద్వాऽతిసారః | శోకోత్పన్నో దుశ్చికిత్స్యోऽతిమాత్రం రోగో వైద్యైః కష్ట ఏష ప్రదిష్టః ||10|| (సు. ఉ. తం. అ. 40) |

శోకజమాహ– తైస్తైరిత్యాది| తైస్తైర్భావైర్ధనబంధునాశాదిభిః| శోచతః శోకం కుర్వతః| అల్పాశనస్య శోకాదేవాల్పం భుంజానస్య; ఏతేన ధాతుక్షయోऽప్యస్య స్యాదిత్యుక్తం| బాష్పోऽత్యుద్గతనేత్రనాసాగలాదిగతం జలం, తత్సహిత ఊష్మా శోకజం దేహతేజో బాష్పోష్మా; స కోష్ఠం గత్వా, వహ్నిమావిశ్య వ్యాకులీకృత్య, క్షోభయేత్తస్య రక్తం ఊష్మత్వద్రవత్వాభ్యాం సమానగుణత్వాత్; తచ్చ రక్తం కాకణంతీప్రకాశం గుంజాఫలసంకాశం, అధస్తాన్నిర్గచ్ఛేత్| ‘పక్తిమావిశ్య’ ఇతి పాఠాంతరే స ఏవార్థః| గదాధరస్తు వహ్నిశబ్దేన పిత్తమాహ| తచ్చ రక్తం విడ్విమిశ్రం నిర్గచ్ఛేత్; అవిడ్వా అల్పవిట్, అల్పాశనత్వాత్| నిర్గంధం గంధవద్వేతి వికపః అవిట్సవిడ్భ్యామితి కార్తికః; అన్యే తు పిత్తస్య పూతిత్వాత్ ప్రబలగంధవత్, తస్య నాతిదుష్ట్యా నిర్గంధత్వమితి; గంధశ్చ విస్రమిత్యాహుః| క్షోభయేత్తస్య రక్తమిత్యత్ర ‘శోషయేత్తస్య భుక్తం’ ఇతి పాఠాంతరమయుక్తం, కాకణంతీప్రకాశస్య హేత్వంతరాభావాత్; తస్మాదాద్య ఏవ పాఠో జ్యాయాన్, వ్యాఖ్యాతశ్చ జేజ్జటాదిభిః సర్వైరేవాయం వాతపిత్తజ ఉక్తః| దుశ్చికిత్స్యోऽతిమాత్రమితి శోకాపనోదం వినా కేవలేన భేషజేనానుపశమాత్| అత ఏవాహ– కష్ట ఏష ప్రదిష్ట ఇతి| వైద్యైర్బ్రహ్మాదిభిః| గదాధరస్త్వాహ– ‘ఏష’ ఇత్యనేనైవంసంప్రాప్తిక ఏవ కష్టో న త్వన్యః శోకజ ఇతి||9-10||

Adhikarana AmAtisAralakShaNam (11) · Śloka 11

అన్నాజీర్ణాత్ ప్రద్రుతాః క్షోభయంతః కోష్ఠం దోషా ధాతుసంఘాన్మలాంశ్చ | నానావర్ణం నైకశః సారయంతి శూలోపేతం షష్ఠమేనం వదంతి ||11|| (సు. ఉ. తం. అ. 40) |

ఆమాతీసారమాహ– అన్నాజీర్ణాదిత్యాది| అన్నం చ తదజీర్ణం చేతి అన్నాజీర్ణం| అత ఏవాహ క్షారపాణిః– ‘యథాభుక్తమశనముపవిశంతి’ ఇతి| ప్రద్రుతా విమార్గగాః| క్షోభయంతో దూషయంతః| ధాతుసంఘాన్ రక్తాదీన్| మలాన్ పురీషాదీన్| నైకశో బహుశః||11||

Adhikarana malasyAmalakShaNaM pakvalakShaNaM ca (12-13) · Śloka 13

సంసృష్టమేభిర్దోషైస్తు న్యస్తమప్స్వవసీదతి | పురీషం భృశదుర్గంధి పిచ్ఛిలం చామసంజ్ఞితం ||12|| ఏతాన్యేవ తు లింగాని విపరీతాని యస్య వై | లాఘవం చ విశేషేణ తస్య పక్వం వినిర్దిశేత్ ||13|| (సు. ఉ. తం. అ. 40) |

సర్వాతీసారాణాం చికిత్సోపయోగిత్వేనామలక్షణం పక్వలక్షణం చాహ– సంసృష్టమిత్యాది| సంసృష్టం సంబద్ధం, ఏభిర్దోషైర్దుష్టిభిరుక్తవాతాద్యతీసారలింగైః| దుష్టయశ్చాత్ర యథాసంభవం వ్యస్తాః సమస్తాశ్చ బోద్ధవ్యాః; తేన సర్వాతిసారాణాం న సాన్నిపాతికత్వప్రసంగః| న్యస్తమప్సు జలే క్షిప్తం; అవసీదతి నిమజ్జతి, ఆమస్య గౌరవాత్| భృశశబ్దః పిచ్ఛిలేనాపి సంబధ్యతే| దుర్గంధి విస్రం| పిచ్ఛిలమామసంబంధాత్| ఏతానీతి జలనిమజ్జనాదీని| లాఘవం కోష్ఠస్య శరీరస్య చ, చకారేణ కఫశైత్యదుష్ట్యాదికం వినాऽప్యంబునిమజ్జనం లక్షణమితి సముచ్చీయతే| యదుక్తం– “మజ్జత్యామా గురువాద్విట్ పక్వా తూత్ప్లవతే జలే| వినాऽతిద్రవసంఘాతశ్లేష్మశైత్యప్రదూషణాత్||” ఇతి| అథవా ఆమలింగవైపరీత్యేనైవ లాఘవే సిద్ధే పునర్లాఘవకరణం తత్ కఫదుష్ట్యాదివ్యతిరేకం బోధయతీతి||12-13||

Adhikarana atisArasyAsAdhyalakShaNAni (14-19) · Śloka 19

పక్వజాంబవసంకాశం యకృత్ఖండనిభం తను | ఘృతతైలవసామజ్జవేశవారపయోదధి ||14|| మాంసధావనతోయాభం కృష్ణం నీలారుణప్రభం | మేచకం స్నిగ్ధకర్బూరం చంద్రకోపగతం ఘనం ||15|| కుణపం మస్తులుంగాభం సుగంధి కుథితం బహు | తృష్ణాదాహతమఃశ్వాసహిక్కాపార్శ్వాస్థిశూలినం ||16|| సమ్మూర్ఛారతిసమ్మోహయుక్తం పక్వవలీగుదం | ప్రలాపయుక్తం చ భిషగ్వర్జయేదతిసారిణం ||17|| అసంవృతగుదం క్షీణం దూరాధ్మాతముపద్రుతం | గుదే పక్వే గతోష్మాణమతిసారకిణం త్యజేత్ ||18|| (సు. ఉ. తం. అ. 40) | శ్వాసశూలపిపాసార్తం క్షీణం జ్వరనిపీడితం | విశేషేణ నరం వృద్ధమతీసారో వినాశయేత్ ||19|| (సు. సూ. అ. 33) | ( శోథం శూలం జ్వరం తృష్ణాం కాసం శ్వాసమరోచకం | ఛర్దిం మూర్ఛాం చ హిక్కాం చ దృష్టావాతీసారిణం త్యజేత్) |

అసాధ్యలక్షణాన్యాహ– పక్వేత్యాది| పక్వజాంబవసంకాశం పక్వజంబూఫలసదృశవర్ణం స్నిగ్ధకృష్ణమిత్యర్థః| యకృత్ఖండనిభం కృష్ణలోహితం| తను స్వచ్ఛం| ఘృతాదీనాం మాంసధావనతోయాంతానామివాభాః ప్రతిభాసో యస్య తత్తథా| వేశవారో “నిరస్థిపిశితం పిష్టం దధిక్షారసమన్వితం|| ఏలామరిచసంయుక్తం వేశవార ఇతి స్మృతం||” ఇత్యాదిపరిభాషితమాంసప్రకారః| కృష్ణమంజనప్రఖ్యం| ఏతచ్చ కృష్ణత్వాదికం పిత్తాతిసారవర్జ్యం బోద్ధవ్యం, తత్ర రూపత్వేన పఠితత్వాత్| నీలారుణం చాషపక్షవర్ణం| మేచకం మర్దనాంజనపిండవదీషత్కృష్ణరూక్షం| కర్బూరం నానావర్ణం, తచ్చ స్నిగ్ధం స్నేహద్రవధాతుయోగాత్| చంద్రకోపగతం మయూరపిచ్ఛచంద్రకైరివ ధాతుస్నేహైరుపగతం| ఉక్తం హి కరవీరాచార్యేణ– “చంద్రకైః శిఖిపిచ్ఛాభైర్నీలపీతాదిరాజిభిః| ఆవృతం వేశవారాంబుమజ్జక్షీరోపమం త్యజేత్||” ఇతి| తదేవ ఘనం ధాత్వంతరవ్యామిశ్రత్వాత్| కుణపం శవదుర్గంధి| మస్తులుంగాభం మస్తులుంగం మస్తకాభ్యంతరస్నేహః ఘృతకేతి ఖ్యాతం, తత్సదృశం| కుథితం పూతి| తృష్ణేత్యాది|– తృష్ణాదీనాం పార్శ్వాస్థిశూలాంతానాం ద్వంద్వం కృత్వా మత్వర్థీయ ఇనిః, తృష్ణాదియుక్తమిత్యర్థః| అత్ర సమ్మూర్ఛా మనోమోహః, సమ్మోహ ఇంద్రియమోహః, ఇత్యపౌనరుక్త్యం| చకారాచ్చరకోక్తః (చ. చి. అ. 19) సహసోపరతాతీసారశ్చాసాధ్యో బోద్ధవ్యః| పక్వవలీగుదం పక్వా వలయో గుదే యస్య తం పక్వవలీగుదం| అసంవృతగుదం గుదసంవరణాక్షమం| తమేవ క్షీణం బలోపచయరహితం| దూరాధ్మాతం భృశమాధ్మానయుక్తం, తస్య విరేకసాధ్యత్వేనాతిసారవిరుద్ధోపక్రమత్వాత్; దురాత్మానమితి పాఠాంతరే దుష్టాంతఃకరణం, అజితేంద్రియమితి జేజ్జటః| ఉపద్రుతమతిసారోపద్రవైః శోథాదిభిర్యుక్తం| యదుక్తం– “శోథం శూలం జ్వరం తృష్ణాం శ్వాసం కాసమరోచకం| ఛర్దిం మూర్ఛాం చ హిక్కాం చ దృష్ట్వాऽతీసారిణం త్యజేత్||” ఇతి గుదే పక్వే గతోష్మాణమితి గుదపాకారంభకపిత్తే వర్తమానేऽపి గతోష్మాణం శీతగాత్రం నష్టాగ్నిం వా| అతిసారకిణం అతీసారయుక్తం| “వాతాతీసారాభ్యాం కుక్ చ||” (పా. అ. అ. 5 పా. సూ. 129) ఇతి కుక్, చాదినిః| విశేషేణేతి వచనాద్బాలస్యాప్యతిసారోऽసాధ్య ఇతి బోధయతి| యదాహ సుశ్రుతశ్చికిత్సాయాం– “కృచ్ఛ్రశ్చాయం బాలవృద్ధేష్వసాధ్యః||” (సు. ఉ. తం. అ. 40) ఇతి| ఏతచ్చాబలత్వే సతి బోద్ధవ్యం||14-19||

Adhikarana raktAtisAralakShaNam (20) · Śloka 20

పిత్తకృంతి యదాऽత్యర్థం ద్రవ్యాణ్యశ్నాతి పైత్తికే | తదోపజాయతేऽభీక్ష్ణం రక్తాతీసార ఉల్బణః ||20||

నను, రక్తజోऽప్యతిసారోऽస్తి తస్య సప్తమత్వాపత్తేరుక్తం షట్కం విరుధ్యతే, ఇత్యాశంక్య పైత్తికస్యైవాయమవస్థావిశేష ఇత్యాహ– పిత్తేత్యాది| పైత్తికేऽతీసారే విద్యమానే భవిష్యతి వా పిత్తకృంతి పిత్తకారకాణి ద్రవ్యాణ్యత్యర్థం ప్రభూతమభీక్ష్ణం నిరంతరమశ్నాతి తదా రక్తాతీసార ఉల్బణో మహానుపజాయత ఇతి సంబంధః| అత్ర చారుణకృష్ణపాండుత్వాదినా వాతాదయో దూషకా బోద్ధవ్యాః| యదుక్తం– “దోషలింగేన మతిమాన్ సంసర్గం తత్ర లక్షయేత్||” ఇతి| ఏవం స్నేహాజీర్ణవిసూచికావిషార్శఃక్రిమిప్రభృతిజన్యేష్వతీసారేషు షట్కాతిరిక్తత్వం ప్రతిక్షిప్తం బోద్ధవ్యం, అవ్యభిచరితదోషలింగత్వాదితి జేజ్జటః||20||

Adhikarana pravAhikAsamprAptiH (21) · Śloka 21

వాయుః ప్రవృద్ధో నిచితం బలాసం నుదత్యధస్తాదహితాశనస్య | ప్రవాహతోऽల్పం బహుశో మలాక్తం ప్రవాహికాం తాం ప్రవదంతి తజ్జ్ఞాః ||21|| (సు. ఉ. తం. అ. 40) |

అథ ద్రవసరణాదామపక్వలక్షణయోగాత్ ప్రవాహికాతీసారయోః సాధర్మ్యం, అతోऽతీసారాధికారే ప్రవాహికాసంప్రాప్తిమాహ– వాయురిత్యాది| అతీసారే నానావిధద్రవధాతుసరణం, ప్రవాహికాయాం తు కఫమాత్రసరణమితి భేదః| నిచితం బలాసమహితాశనస్య సంచితం కఫం, మలాక్తం పురీషసహితం, వాయుర్వాతః, అధస్తాన్నుదతి గుదేన పాతయతి| ప్రవాహతః ప్రవాహణం కుర్వతః| భోజాదౌ త్వియం విస్రంసీతి నామ్నా పఠ్యతే, పరాశర త్వంతర్గ్రంథిరితి, హారీతస్తు నిశ్చారకాఖ్యామేతాం పఠతి| యదాహ– “ప్రవాహికేతి సా జ్ఞేయా కైశ్చిన్నిశ్చారకస్తు సః|” ఇతి||21||

Adhikarana vAtajAdibhedena pravAhikAlakShaNAni (22) · Śloka 22

ప్రవాహికా వాతకృతా సశూలా పిత్తాత్ సదాహా సకఫా కఫాచ్చ | సశోణితా శోణితసంభవా చ తాః స్నేహరూక్షప్రభవా మతాస్తు | తాసామతీసారవదాదిశేచ్చ లింగం క్రమం చామవిపక్వతాం చ ||22|| (సు. ఉ. తం. అ. 40) |

తస్యా వాతాదిభేదేన రూపమాహ– ప్రవాహికేత్యాది| నను, వాయుః ప్రవృద్ధో నిచితం బలాసమిత్యుక్తం తత్ కథం వాతకృతేతి? ఉచ్యతే, ఆధిక్యేన వ్యపదేశాత్| నను, తథాऽపి పిత్తరక్తసంభవా కుతః? ఉచ్యతే– అహితాశనస్యేత్యుక్తం, ఆహారో హి విరుద్ధస్తస్యామవస్థాయాం పిత్తం రక్తం చ కోపయతి, తే చ పశ్చాద్వాతస్యానుబలే స్వలింగం యదా దర్శయతస్తదా తాభ్యాం వ్యపదేశః| స్నేహరూక్షప్రభవా ఇతి స్నేహప్రభవా కఫజా, రూక్షప్రభవా వాతజా; తుశబ్దాచ్చ తీక్ష్ణోష్ణప్రభవా పిత్తజా రక్తజా చ| లింగం వాతాదిభేదేన లక్షణం| క్రమమామపక్వభేదేన చికిత్సాక్రమమితి||22||

Adhikarana nivRuttAtisAralakShaNam (23) · Śloka 1

యస్యోచ్చారం వినా మూత్రం సమ్యగ్వాయుశ్చ గచ్ఛతి | దీప్తాగ్నేర్లఘుకోష్ఠస్య స్థితస్తస్యోదరామయః ||23|| (సు. ఉ. తం. అ. 40) | (జ్వరాతీసారయోరుక్తం నిదానం యత్ పృథక్ పృథక్ | తత్స్యాజ్జ్వరాతిసారస్య తేన నాత్రోదితం పునః) ||1||

వాతవిష్టంభాదుదావర్తాద్వా మలాప్రవృత్తావతీసారనివృత్తిరితి శంకానిరాసార్థమతీసారనివృత్తిలక్షణమాహ– యస్యేత్యాది| ఉచ్చారం వినా యస్య మూత్రం ప్రవర్తతే, సమ్యగితి సమ్యక్ప్రవృత్యా న హీనయోగేనేత్యర్థః| వాయుశ్చ గచ్ఛతి, ‘గుదేన’ ఇతి శేషః| స్థితో నివృత్తిం గతః| ఉదరామయోऽతీసారః, ప్రకరణాత్| ఏతేన సంప్రాప్తిభంగ ఉక్తః| అతీసారే హి సంప్రాప్తిరియం– యన్మూత్రోచితోऽపి ద్రవధాతుర్గుదేనైవ ప్రవర్తతే, సర్వస్యైవాబ్ధాతోర్గుదప్రవృత్తత్వాత్; యదా తు మూత్రమార్గేణ ప్రవర్తతే, తదాऽపి పురీషప్రవృత్తిసమకాలమితి||23||

Adhikarana puShpikA · Śloka 3

ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానేऽతీసారనిదానం సమాప్తం ||3||

ఇతి శ్రీవిజయరక్షితకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయామతీసారనిదానం సమాప్తం||3||