అథాతీసారనిదానం | గుర్వతిస్నిగ్ధరూక్షోష్ణద్రవస్థూలాతిశీతలైః | విరుద్ధాధ్యశనాజీర్ణైర్విషమైశ్చాపి భోజనైః ||1|| స్నేహాద్యైరతియుక్తైశ్చ మిథ్యాయుక్తైర్విషైర్భయైః | శోకాద్దుష్టాంబుమద్యాతిపానైః సాత్మ్యర్తుపర్యయైః ||2|| జలాభిరమణైర్వేగవిఘాతైః క్రిమిదోషతః | నృణాం భవత్యతీసారో లక్ష్ణం తస్య వక్ష్యతే ||3|| (సు. ఉ. తం. అ. 40) |
View original
अथातीसारनिदानम् | गुर्वतिस्निग्धरूक्षोष्णद्रवस्थूलातिशीतलैः | विरुद्धाध्यशनाजीर्णैर्विषमैश्चापि भोजनैः ||१|| स्नेहाद्यैरतियुक्तैश्च मिथ्यायुक्तैर्विषैर्भयैः | शोकाद्दुष्टाम्बुमद्यातिपानैः सात्म्यर्तुपर्ययैः ||२|| जलाभिरमणैर्वेगविघातैः क्रिमिदोषतः | नृणां भवत्यतीसारो लक्ष्णं तस्य वक्ष्यते ||३|| (सु. उ. तं. अ. ४०) |
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పిత్తజ్వరేऽతీసారపాఠాజ్జ్వరాతీసారయోరన్యోన్యోపద్రవత్వాచ్చ జ్వరానంతరమతీసారమాహ గుర్వతిస్నిగ్ధేత్యాది| గురుశబ్దేన మాత్రాగురుర్గృహ్యతే, యథాऽతిమాత్రోపయుక్తో రక్తశాల్యాదిః; తథా స్వభావగురు చ మాషాది; అథవా గుణతః పాకతశ్చ| అతిశబ్దః స్థూలాంతైః సహ సంబధ్యతే| స్థూలం సంహతావయవం, యథా– లడ్డుకపిష్టకాది| శీతలం స్పర్శాద్వీర్యాచ్చ| విరుద్ధమితి సంయోగదేశకాలమాత్రాదిభిర్విరుద్ధం, యథా– క్షీరమత్స్యాది; తచ్చ బహుప్రకారం సుశ్రుతే హితాహితీయేऽధ్యాయే (సు. సూ. అ. 20), చరకే చాత్రేయభద్రకాప్యీయాధ్యాయే (చ. సూ. అ. 26) ద్రష్టవ్యం| అధ్యశనం పూర్వదినాహారాజీర్ణే భోజనం| ఉక్తం హి చరకే– “భుక్తం పూర్వాన్నశేషే తు పునరధ్యశనం మతం|” (చ. చి. అ. 15) ఇతి; ఏవం సర్వత్ర| అజీర్ణం అపక్వమన్నం| విషమం అకాలాదిభోజనాది| ఉక్తం హి సుశ్రుతే– “బహుస్తోకమకాలే వా తజ్జ్ఞేయం విషమాశనం|” (సు. సూ. అ. 46) ఇతి| ఏవం సర్వత్ర| ‘విషమైః’ ఇత్యత్ర స్థానే ‘అసాత్మ్యైః’ ఇతి పాఠాంతరం| భోజనైరితి విరుద్ధాదిభిః సర్వైః సంబధ్యతే| స్నేహాద్యైరితి స్నేహః స్నేహపానం, స్నేహ ఆద్యో యేషాం తే స్నేహాద్యాః స్వేదవమనవిరేచనానువాసననిరూహాః, తైరతియుక్తైరితి అతియోగయుక్తైః| ఏతచ్చ యథాయోగ్యం బోధ్యం, వమనాతియోగస్యాతిసారకారణత్వాయోగాత్| మిథ్యాయుక్తైరితి హీనయోగయుక్తైః, వమనాదికర్మణాం మిథ్యాయోగాభావాత్, హీనయోగాత్తు తే దోషానుత్క్లేశ్యాతీసారాయ స్యుః| నను, కదాచిద్వమనం ప్రయుక్తం విరేకం కరోతి, విరేకశ్చ వమనమితి దర్శనాత్తేషాం మిథ్యాయోగః సంభవత్యేవ| న, సోऽప్యయోగ ఏవేతి సిద్ధాంతః| యదుక్తం చరకే– “యోగః సమ్యక్ ప్రవృత్తిః స్యాదతియోగోऽతివర్తనం| అయోగః ప్రాతిలోమ్యేన న చాల్పం వా ప్రవర్తనం||” (చ. సి. అ. 6) ఇతి| విషమత్ర స్థావరముచ్యతే, అధోగత్వాత్; కార్తికస్త్వాహ– విషం దూషీవిషం, తల్లక్షణేష్వతీసారపాఠాత్| దుష్టాంబుమద్యాతిపానైరితి దుష్టం వ్యాపన్నం, దుష్టయోరంబుమద్యయోః పానాత్, అదుష్టయోరప్యతిపానాత్| యథా చరకః– “దుష్టమద్యపానీయాతిపానాత్” (చ. చి. అ. 19) ఇతి| సాత్మ్యర్తుపర్యయైరితి సాత్మ్యవిపర్యయైరృతువిపర్యయైశ్చ, సాత్మ్యవిపర్యయోऽసాత్మ్యం| నచ పూర్వోక్తేన ‘అసాత్మ్యైః’ ఇత్యనేన పౌనరుక్త్యం; ఉక్తం హి చరకే ఆత్రేయభద్రకాప్యీయే– “ ద్వివిధం హి సాత్మ్యం ప్రకృతిసాత్మ్యమభ్యాససాత్మ్యం చ|” (చ. సూ. అ. 26) ఇతి; ఆహారాచారభేదాదన్నపానభేదాద్వా న పౌనరుక్త్యమిత్యన్యే| జలాభిరమరణైరితి జలక్రీడాదిభిః| వేగవిఘాతైరితి మూత్రపురీషాదీనాం క్రిమిదోషత ఇతి క్రిమిభిః పక్వామాశయదూషణాత్, క్రిమిజనితవాతాదికోపాద్వా| ఏతాని చ నిదానాని యథాసంభవం వాతాదీనాం బోద్ధవ్యాని, దోషవ్యాధిహేతుత్వఖ్యాపనార్థం పఠితాని ఏవమన్యత్రాపి నిదానవిశేషపాఠే ప్రాయో ద్రష్టవ్యమితి||1-3||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పిత్తజ్వరేऽతీసారపాఠాజ్జ్వరాతీసారయోరన్యోపద్రవత్వాచ్చ జ్వరానంతరమతీసారమాహ– గుర్విత్యాది| గురుశబ్దేన మాత్రాగురుర్గృహ్యతే తథా స్వభావగురు మాషాది; అథవా గుణతః పాకతశ్చ| అతిశబ్దః స్థూలాంతైః సహ సంబధ్యతే| స్థూలం సంహతావయవం యథా లడ్డుకపిష్టకాది| శీతలం వీర్యతః స్పర్శాచ్చ| విరుద్ధమితి సంయోగదేశకాలమాత్రాదిభిర్విరుద్ధం క్షీరమత్స్యాది| తచ్చ బహుప్రకారం సౌశ్రుతే హితాహితీయాధ్యాయే చరకే చాత్రేయభద్రకాప్యీయాధ్యాయే ద్రష్టవ్యం| అధ్యశనం పూర్వదినాహారేऽజీర్ణే భోజనం| ఉక్తం హి చరకే– “భుక్తం పూర్వాహ్నశేషే తు పునరధ్యశనం మతం” ఇతి| అజీర్ణమపక్వాన్నం చర్వణాది, అన్యేऽజీర్ణమామవిదగ్ధాది| విషమాశనలక్షణముక్తం సుశ్రుతే– “బహు స్తోకమకాలే చ తజ్జ్ఞేయం విషమాశనం” ఇతి| విషమైరిత్యత్ర స్థానే అసాత్మ్యైరితి పాఠాంతరం| భోజనైరితి విరుద్ధాదిభిః సర్వైరేవ సంబధ్యతే| స్నేహాద్యైరితి స్నేహస్వేదవమనవిరేచనానువాసననిరూహాస్తైరతియుక్తైః అతియోగయుక్తైః| ఏతచ్చ యథాయోగం జ్ఞేయం, వమనాతియోగస్యాతిసారకారకత్వాయోగాత్| మిథ్యాయుక్తైరితి హీనం చ యోగయుక్తైః, వమనాదికర్మణాం మిథ్యాయోగాభావాత్| హీనయోగాస్తు తే దోషానుత్క్లేశ్యాऽతిసారాయ స్యుః| నను వమనం ప్రయుక్తం కదాచిద్విరేకం కరోతి, విరేకశ్చ వమనమితి దర్శనాత్ తేషాం మిథ్యాయోగః సంభవత్యేవ; న సోऽప్యయోగ ఏవేతి సిద్ధాంతః| యదుక్తం చరకే– “యోగః సమ్యక్ప్రవృత్తిః స్యాదతియోగోऽతివర్తనం| అయోగః ప్రాతిలోమ్యేన న చాల్పం వా ప్రవర్తనం” ఇతి| విషం స్థావరమధోగత్వాత్, దూషీవిషం వా| శోకో బంధువియోగాదినాం| దుష్టాంబు వ్యాపన్నజలం, మద్యం ప్రసిద్ధం, తయోరతిపానం| సాత్మ్యవిపర్యయాత్ ఋతువిపర్యయాచ్చ| జలాతిరమణైః పానీయాతిక్రీడనైః| వేగవిఘాతైరితి మూత్రపురీషాదీనాం వేగనిరోధనైః| కృమిదోషతః కృమిభిః పక్వాశయదూషణాత్ కృమిజనితవాతాదికోపాద్వా| ఏతాని చ నిదానాని యథాసంభవం వాతాదీనాం బోద్ధవ్యాని దోషహేతువ్యాధిహేతుత్వఖ్యాపనార్థం| ఏవమన్యత్రాపి నిదానవిశేషపాఠే ప్రాయో ద్రష్టవ్యం ఇతి||1-3||