68. bālarōganidānam

Adhikarana vAtadUShita-pittadUShita-kaphadUShita-dvandvaduShTa-tridoShaduShTastanyapAnajanyabAlarogalakShaNam (1-3) · Śloka 4

અથ બાલરોગનિદાનમ્ | વાતદુષ્ટં શિશુઃ સ્તન્યં પિબન્ વાતગદાતુરઃ | ક્ષામસ્વરઃ કૃશાઙ્ગઃ સ્યાદ્બદ્ધવિણ્મૂત્રમારુતઃ ||૧|| સ્વિન્નો ભિન્નમલો બાલઃ કામલાપિત્તરોગવાન્ | તૃષ્ણાલુરુષ્ણસર્વાઙ્ગઃ પિત્તદુષ્ટં પયઃ પિબન્ ||૨|| કફદુષ્ટં પિબન્ ક્ષીરં લાલાલુઃ શ્લેષ્મરોગવાન્ | નિદ્રાન્વિતો જડઃ શૂનવક્ત્રાક્ષશ્છર્દનઃ શિશુઃ ||૩|| દ્વન્દ્વજે દ્વન્દ્વજં રૂપં સર્વજે સર્વલક્ષણમ્ |૪|

બાલરોગાણાં દુષ્ટસ્તન્યેન સમ્ભવાત્તદનન્તરં તાનાહ– વાતદુષ્ટમિત્યાદિ| વાતગદાતુર ઇતિ વક્ષ્યમાણક્ષામસ્વરાદિયુક્તઃ| તૃષ્ણાલુરિતિ તૃષ્ણાવાન્| લાલાલુરિતિ લાલાસ્રાવયુક્તઃ| છર્દન ઇતિ સ્તન્યવાન્તિકરઃ||૧-૩||–

Adhikarana shishorvaktumakShamasyAntargatavedanAj~jAnopAyAH (4-7) · Śloka 7

શિશોસ્તીવ્રામતીવ્રાં ચ રોદનાલ્લક્ષયેદ્રુજમ્ ||૪|| સ યં સ્પૃશેદ્ભૃશં દેશં યત્ર ચ સ્પર્શનાક્ષમઃ | તત્ર વિદ્યાદ્રુજં મૂર્ધ્નિ રુજં ચાક્ષિનિમીલનાત્ ||૫|| હૃદિ જિહ્વૌષ્ઠદશનશ્વાસમુષ્ટિનિપીડનૈઃ | કોષ્ઠે વિબન્ધવમથુસ્તનદંશાન્ત્રકૂજનૈઃ | આધ્માનપૃષ્ઠનમનજઠરોન્નમનૈરપિ ||૬|| બસ્તૌ ગુહ્યે ચ વિણ્મૂત્રસઙ્ગત્રાસદિગીક્ષણૈઃ | સ્રોતાંસ્યઙ્ગાનિ સન્ધીંશ્ચ પશ્યેદ્યત્નાન્મુહુર્મુહુઃ ||૭||

શિશોર્વક્તુમક્ષમસ્યાન્તર્ગતવેદનાજ્ઞાનોપાયમાહ– શિશોરિત્યાદિ| તીવ્રાં રુજં બહુરોદનાત્, અતીવ્રામલ્પરોદનાત્ લક્ષયેત્||૪-૭||

Adhikarana kukUNakalakShaNam (8-9) · Śloka 9

કુકૂણકઃ ક્ષીરદોષાચ્છિશૂનામેવ વર્ત્મનિ | જાયતે તેન તન્નેત્રં કણ્ડૂરં ચ સ્રવેન્મુહુઃ ||૮|| શિશુઃ કુર્યાલ્લલાટાક્ષિકૂટનાસાવઘર્ષણમ્ | શક્તો નાર્કપ્રભાં દ્રષ્ટું ન વર્ત્મોન્મીલનક્ષમઃ ||૯||

બાલાનામેવ દુષ્ટસ્તન્યપાનાદ્વર્ત્મરોગમાહ– કુકૂણક ઇત્યાદિ| કુકૂણકઃ ‘કોથ’ ઇતિ ખ્યાતઃ| સ્રવેન્મુહુરિતિ પિચ્ચિટસ્રુતિયુક્તં ભવતીત્યર્થઃ| ન વર્ત્મોન્મીલનક્ષમ ઇતિ ન વર્ત્મચાલનપટુઃ||૮-૯||

Adhikarana pArigarbhikalakShaNam (10-11) · Śloka 11

માતુઃ કુમારો ગર્ભિણ્યાઃ સ્તન્યં પ્રાયઃ પિબન્નપિ | કાસાગ્નિસાદવમથુતન્દ્રાકાર્શ્યારુચિભ્રમૈઃ ||૧૦|| યુજ્યતે કોષ્ઠવૃદ્ધ્યા ચ તમાહુઃ પારિગર્ભિકમ્ | રોગં પરિભવાખ્યં ચ યુઞ્જ્યાત્તત્રાગ્નિદીપનમ્ ||૧૧||

પારિગર્ભિકમાહ– માતુરિત્યાદિ| પિબન્નપીતિ અપિશબ્દાદપિબન્નપિ| તમાહુઃ પારિગર્ભિકમિતિ પારિગર્ભિકોઽહિણ્ડીતિ ખ્યાતઃ; તસ્યૈવ પરિભવાખ્ય ઇતિ નામાન્તરં, બાલં પરિભવતીતિ પરિભવઃ, સ એવ આખ્યા યસ્ય તમ્| ઉપશયેનાપિ તજ્જ્ઞાનમાહ– યુઞ્જ્યાદિત્યાદિ||૧૦-૧૧||

Adhikarana tAlukaNTakalakShaNam (12-13) · Śloka 13

તાલુમાંસે કફઃ ક્રુદ્ધઃ કુરુતે તાલુકણ્ટકમ્ | તેન તાલુપ્રદેશસ્ય નિમ્નતા મૂર્ધ્નિ જાયતે ||૧૨|| તાલુપાતઃ સ્તનદ્વેષઃ કૃચ્છ્રાત્ પાનં શકૃદ્દ્રવમ્ | તૃડક્ષિકણ્ઠાસ્યરુજા ગ્રીવાદુર્ધરતા વમિઃ ||૧૩||

તાલુકણ્ટકમાહ– તાલુમાંસ ઇત્યાદિ| અસ્યૈવ લક્ષણં તાલુપાત ઇત્યાદિ| તાલુપાત ઇત્યભ્યન્તરે તાલુનોઽધઃપાતઃ| કૃચ્છ્રાત્ પાનમિત્યત્ર ‘સ્તન્યસ્ય’ ઇતિ શેષઃ| શકૃદ્દ્રવં ભિન્નપુરીષતા| ગ્રીવાદુર્ધરતા ગ્રીવાયા દુઃખેન ધારણમ્| વમિઃ સ્તન્યસ્ય વાન્તિઃ||૧૨-૧૩||

Adhikarana mahApadmanAmno visarpasya lakShaNam (14) · Śloka 15

વિસર્પસ્તુ શિશોઃ પ્રાણનાશનો બસ્તિશીર્ષજઃ | પદ્મવર્ણો મહાપદ્મનામા દોષત્રયોદ્ભવઃ ||૧૪|| શઙ્ખાભ્યાં હૃદયં યાતિ હૃદયાદ્વા ગુદં વ્રજેત્ |૧૫|

મહાપદ્મનામાનં વિસર્પમાહ– વિસર્પસ્ત્વિત્યાદિ| બસ્તિશીર્ષજ ઇતિ બસ્તિજઃ શીર્ષજશ્ચ, શીર્ષં શિરઃ| પદ્મવર્ણ ઇતિ લોહિતપદ્મવર્ણઃ| શઙ્ખાભ્યાં હૃદયં યાતીતિ શીર્ષજઃ| પદ્મપત્રતુલ્યવર્ણતાં મુખતાલુનિ બહિર્દેશે વેતિ વદન્તિ| હૃદયાદ્ગુદં યાતીતિ બસ્તિજઃ; ઊર્ધ્વં હૃદયં ગત્વા ગુદં યાતીત્યર્થઃ| અત્ર પદ્મસવર્ણતા બસ્તિદેશે ગુદે ચ| વાશબ્દશ્ચાત્ર વ્યવસ્થિતવિકલ્પવચનઃ||૧૪||–

Adhikarana bAlaroge katicit kShudrarogANAM kathanam (15) · Śloka 15

ક્ષુદ્રરોગે ચ કથિતે ત્વજગલ્લ્યહિપૂતને ||૧૫||

અન્યૌ દ્વૌ વિકારૌ બાલાનાં ભવતસ્તાવાહ– ક્ષુદ્રેત્યાદિ| ‘સ્નિગ્ધાઃ સવર્ણાઃ’ ઇત્યાદિનાઽજગલ્લિકા, ‘કણ્ડૂયનાત્’ ઇત્યાદિનાઽહિપૂતના||૧૫||

Adhikarana bAlaroge kAyacikitsoktajvarAdirogANAM nirdeshaH (16) · Śloka 16

જ્વરાદ્યા વ્યાધયઃ સર્વે મહતાં યે પુરેરિતાઃ | બાલદેહેઽપિ તે તદ્વદ્વિજ્ઞેયાઃ કુશલૈઃ સદા ||૧૬||

અન્યેઽપિ વિકારા બાલાનાં સમ્ભવન્તીત્યતિદેશેન તાનાહ– જ્વરાદ્યા ઇત્યાદિ| પુરેરિતા ઇતિ પૂર્વોક્તાઃ| તે તદ્વદિતિ તે જ્વરાદયસ્તાદૃશા જ્ઞેયાઃ| કુશલૈરિતિ વિજ્ઞૈઃ||૧૬||

Adhikarana grahajuShTAnAM sAmAnyalakShaNam (17-19) · Śloka 20

ક્ષણાદુદ્વિજતે બાલઃ ક્ષણાત્ત્રસ્યતિ રોદિતિ | નખૈર્દન્તૈર્દારયતિ ધાત્રીમાત્માનમેવ વા ||૧૭|| ઊર્ધ્વં નિરીક્ષતે દન્તાન્ ખાદેત્ કૂજતિ જૃમ્ભતે | ભ્રુવૌ ક્ષિપતિ દન્તૌષ્ઠં ફેનં વમતિ ચાસકૃત્ ||૧૮|| ક્ષામોઽતિ નિશિ જાગર્તિ શૂનાક્ષો ભિન્નવિટ્સ્વરઃ | માંસશોણિતગન્ધિશ્ચ ન ચાશ્નાતિ યથા પુરા ||૧૯|| સામાન્યં ગ્રહજુષ્ટાનાં લક્ષણં સમુદાહૃતમ્ |૨૦|

પ્રાયેણ શૌચભ્રંશાદિના સ્કન્દગ્રહાદયો નવ બાલેષ્વાવેશં કુર્વન્ત્યતસ્તત્પરિજ્ઞાનાય સામાન્યલક્ષણમાહ– ક્ષણાદુદ્વિજતે બાલ ઇત્યાદિ| એતે ગ્રહાઃ પૂજાર્થં બાલાન્ હિંસન્તિ| યદુક્તં સુશ્રુતે– “ધાત્રીમાત્રોઃ પ્રાક્ પ્રદિષ્ટાપચારાચ્છૌચભ્રષ્ટાન્ મઙ્ગલાચારહીનાન્| ત્રસ્તાન્ હૃષ્ટાંસ્તર્જિતાન્ ક્રન્દિતાન્ વા પૂજાહેતોર્હિંસ્યુરેતે કુમારાન્||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૨૭) ઇતિ| ઉદ્વિજત ઇત્યુદ્વિગ્નો ભવતિ; ઉદ્વિગ્નો વિહ્વલઃ, ન તુ બિભેતીત્યર્થઃ, ત્રસ્યતીત્યનેન પૌનરુક્ત્યપ્રસઙ્ગાત્| કૂજત્યાર્તનાદં કરોતિ| ભ્રુવૌ ક્ષિપતીતિ ભ્રૂભઙ્ગં રચયતિ| દન્તૌષ્ઠમિત્યત્ર ક્ષિપતીતિ સમ્બધ્યતે| ક્ષિપતિ ખાદતિ, ધાતૂનામનેકાર્થત્વાત્| ભિન્નવિટ્સ્વર ઇતિ ભિન્નવિટ્ ભિન્નશકૃત્, ભિન્નસ્વરઃ સ્વરભેદવાન્| માંસશોણિતગન્ધિરિતિ વિસ્રગન્ધિઃ| ન ચાશ્નાતિ યથા પુરેતિ પૂર્વવન્ન ભક્ષયતીત્યર્થઃ||૧૭-૧૯||–

Adhikarana skandagrahagRuhItalakShaNam (20-21) · Śloka 22

એકનેત્રસ્ય ગાત્રસ્ય સ્રાવઃ સ્પન્દનકમ્પનમ્ ||૨૦|| ઊર્ધ્વં દૃષ્ટ્યા નિરીક્ષેત વક્રાસ્યો રક્તગન્ધિકઃ | દન્તાન્ ખાદતિ વિત્રસ્તઃ સ્તન્યં નૈવાભિનન્દતિ ||૨૧|| સ્કન્દગ્રહગૃહીતાનાં રોદનં ચાલ્પમેવ ચ |૨૨|

સામાન્યલિઙ્ગમભિધાય વિશેષગ્રહલિઙ્ગમાહ– એકનેત્રસ્યેત્યાદિ| એકનેત્રસ્ય વામસ્ય દક્ષિણસ્ય વા સ્રાવોઽશ્રુસ્રુતિઃ પ્રભાવાત્; ગાત્રસ્ય સ્રાવો ઘર્મયુક્તગાત્રતેત્યર્થઃ| સ્પન્દનકમ્પનમિતિ સ્પન્દનં મનાક્ ચલનં, કમ્પનં મહતા વેગેન વેપનં; સ્પન્દનં કમ્પનં વા ભવતીત્યર્થઃ| વક્રાસ્યો વક્રમુખઃ| રક્તગન્ધિક ઇત્યેતત્ સામાન્યલક્ષણલબ્ધમપ્યતિશયાર્થમુક્તમ્; એવમન્યત્રાપિ સામાન્યલક્ષણે પુનરુક્તે વ્યાખ્યેયમ્||૨૦-૨૧||–

Adhikarana skandApasmAralakShaNam (22) · Śloka 22

નષ્ટસઞ્જ્ઞો વમેત્ ફેનં સઞ્જ્ઞાવાનતિરોદિતિ | પૂયશોણિતગન્ધિત્વં સ્કન્દાપસ્મારલક્ષણમ્ ||૨૨||

સ્કન્દાપસ્મારલક્ષણમાહ– નષ્ટેત્યાદિ| નષ્ટસઞ્જ્ઞો મૂર્છિતઃ સન્ ફેનં વમતિ, તથા સઞ્જ્ઞાવાન્ સન્નતિરોદિતિ||૨૨||

Adhikarana shakunigrahagRuhItalakShaNam (23) · Śloka 23

સ્રસ્તાઙ્ગો ભયચકિતો વિહઙ્ગગન્ધિઃ સાસ્રાવવ્રણપરિપીડિતઃ સમન્તાત્ | સ્ફોટૈશ્ચ પ્રચિતતનુઃ સદાહપાકૈર્વિજ્ઞેયો ભવતિ શિશુઃ ક્ષતઃ શકુન્યા ||૨૩|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૨૭) |

શકુનીલક્ષણમાહ– સ્રસ્તાઙ્ગ ઇત્યાદિ| સ્રસ્તાઙ્ગ ઇતિ અઙ્ગસ્રંસવદ્વ્યથાવાન્| ભયચકિત ઇતિ ભયહેતુર્ભયં ભયાનકમુચ્યતે, તતશ્ચકિતઃ; અસતિ ભયહેતૌ ત્રસ્યતીત્યર્થઃ| વિહઙ્ગગન્ધિરિતિ વિહઙ્ગસ્યેવ ગન્ધો યસ્ય સ તથા, ‘ઉપમાનાચ્ચ’ ઇતિ સમાસાન્ત ‘ઇ’ પ્રત્યયઃ| વિહઙ્ગશબ્દેન જલચરા માંસાદાશ્ચ પક્ષિણો ગૃહ્યન્તે, વિસ્રગન્ધિત્વાત્| હિરણ્યાક્ષેઽપ્યુક્તમ્– “સંસ્રાવદાહપાકાદ્યૈશ્ચિતઃ સ્ફોટૈર્ભયાન્વિતઃ| સ્રસ્તાઙ્ગો વિસ્રગન્ધિઃ સ્યાચ્છકુન્યા પીડિતઃ શિશુઃ||” ઇતિ| સાસ્રાવવ્રણપરિપીડિત ઇતિ સ્ફોટૈરેવ વિદીર્ણૈર્વ્રણરૂપમાપન્નૈઃ પરિપીડિતઃ| સ્ફોટૈશ્ચ પ્રચિતતનુરિતિ નવનવૈઃ સ્ફોટૈર્વ્યાપ્તતનુઃ| ક્ષત ઇત્યભિભૂતઃ||૨૩||

Adhikarana revatI-pUtanA-andhapUtanA-shItapUtanA-mukhamaNDikA-naigameyagrahagRuhItalakShaNam (24-30) · Śloka 30

વ્રણૈઃ સ્ફોટૈશ્ચિતં ગાત્રં પઙ્કગન્ધં સ્રવેદસૃક્ | ભિન્નવર્ચા જ્વરી દાહી રેવતીગ્રહલક્ષણમ્ ||૨૪|| અતીસારો જ્વરસ્તૃષ્ણા તિર્યક્પ્રેક્ષણરોદનમ્ | નષ્ટનિદ્રસ્તથોદ્વિગ્નો ગ્રસ્તઃ પૂતનયા શિશુઃ ||૨૫|| છર્દિઃ કાસો જ્વરસ્તૃષ્ણા વસાગન્ધોઽતિરોદનમ્ | સ્તન્યદ્વેષોઽતિસારશ્ચ અન્ધપૂતનયા ભવેત્ ||૨૬|| વેપતે કાસતે ક્ષીણો નેત્રરોગો વિગન્ધિતા | છર્દ્યતીસારયુક્તશ્ચ શીતપૂતનયા શિશુઃ ||૨૭|| પ્રસન્નવર્ણવદનઃ સિરાભિરભિસંવૃતઃ | મૂત્રગન્ધી ચ બહ્વાશી મુખમણ્ડિકયા ભવેત્ ||૨૮|| છર્દિસ્પ(સ્ય)ન્દનકણ્ઠાસ્યશોષમૂર્છાવિગન્ધિતાઃ | ઊર્ધ્વં પશ્યેદ્દશેદ્દન્તાન્ નૈગમેયગ્રહં વદેત્ ||૨૯|| પ્રસ્તબ્ધાક્ષઃ સ્તનદ્વેષી મુહ્યતે ચાનિશં મુહુઃ | તં બાલમચિરાદ્ધન્તિ ગ્રહઃ સમ્પૂર્ણલક્ષણઃ | વિપરીતતમં સાધ્યં ચિકિત્સેદચિરાર્દિતમ્ ||૩૦||

રેવતીગ્રહલક્ષણમાહ– વ્રણૈરિત્યાદિ| વ્રણૈઃ પુરાણૈઃ, સ્ફોટૈરવિદીર્ણૈર્નૂતનૈઃ, ચિતં વ્યાપ્તમ્| ગાત્રમિતિ કર્તૃપદં, પઙ્કગન્ધં શટિતકર્દમગન્ધં, સમાસવિધેરનિત્યત્વાદિપ્રત્યયો ન ભવતિ| પૂતનાલક્ષણમાહ– અતીસાર ઇત્યાદિ| ગ્રસ્ત ઇતિ ગૃહીત ઇત્યર્થઃ||૨૪-૩૦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 68

ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને બાલરોગનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૬૮||

ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં બાલરોગનિદાનં સમાપ્તમ્||૬૮||