68. bālarōganidānam

Adhikarana vAtadUShita-pittadUShita-kaphadUShita-dvandvaduShTa-tridoShaduShTastanyapAnajanyabAlarogalakShaNam (1-3) · Śloka 4

અથ બાલરોગનિદાનમ્ | વાતદુષ્ટં શિશુઃ સ્તન્યં પિબન્ વાતગદાતુરઃ | ક્ષામસ્વરઃ કૃશાઙ્ગઃ સ્યાદ્બદ્ધવિણ્મૂત્રમારુતઃ ||૧|| સ્વિન્નો ભિન્નમલો બાલઃ કામલાપિત્તરોગવાન્ | તૃષ્ણાલુરુષ્ણસર્વાઙ્ગઃ પિત્તદુષ્ટં પયઃ પિબન્ ||૨|| કફદુષ્ટં પિબન્ ક્ષીરં લાલાલુઃ શ્લેષ્મરોગવાન્ | નિદ્રાન્વિતો જડઃ શૂનવક્ત્રાક્ષશ્છર્દનઃ શિશુઃ ||૩|| દ્વન્દ્વજે દ્વન્દ્વજં રૂપં સર્વજે સર્વલક્ષણમ્ |૪|

Adhikarana shishorvaktumakShamasyAntargatavedanAj~jAnopAyAH (4-7) · Śloka 7

શિશોસ્તીવ્રામતીવ્રાં ચ રોદનાલ્લક્ષયેદ્રુજમ્ ||૪|| સ યં સ્પૃશેદ્ભૃશં દેશં યત્ર ચ સ્પર્શનાક્ષમઃ | તત્ર વિદ્યાદ્રુજં મૂર્ધ્નિ રુજં ચાક્ષિનિમીલનાત્ ||૫|| હૃદિ જિહ્વૌષ્ઠદશનશ્વાસમુષ્ટિનિપીડનૈઃ | કોષ્ઠે વિબન્ધવમથુસ્તનદંશાન્ત્રકૂજનૈઃ | આધ્માનપૃષ્ઠનમનજઠરોન્નમનૈરપિ ||૬|| બસ્તૌ ગુહ્યે ચ વિણ્મૂત્રસઙ્ગત્રાસદિગીક્ષણૈઃ | સ્રોતાંસ્યઙ્ગાનિ સન્ધીંશ્ચ પશ્યેદ્યત્નાન્મુહુર્મુહુઃ ||૭||

Adhikarana kukUNakalakShaNam (8-9) · Śloka 9

કુકૂણકઃ ક્ષીરદોષાચ્છિશૂનામેવ વર્ત્મનિ | જાયતે તેન તન્નેત્રં કણ્ડૂરં ચ સ્રવેન્મુહુઃ ||૮|| શિશુઃ કુર્યાલ્લલાટાક્ષિકૂટનાસાવઘર્ષણમ્ | શક્તો નાર્કપ્રભાં દ્રષ્ટું ન વર્ત્મોન્મીલનક્ષમઃ ||૯||

Adhikarana pArigarbhikalakShaNam (10-11) · Śloka 11

માતુઃ કુમારો ગર્ભિણ્યાઃ સ્તન્યં પ્રાયઃ પિબન્નપિ | કાસાગ્નિસાદવમથુતન્દ્રાકાર્શ્યારુચિભ્રમૈઃ ||૧૦|| યુજ્યતે કોષ્ઠવૃદ્ધ્યા ચ તમાહુઃ પારિગર્ભિકમ્ | રોગં પરિભવાખ્યં ચ યુઞ્જ્યાત્તત્રાગ્નિદીપનમ્ ||૧૧||

Adhikarana tAlukaNTakalakShaNam (12-13) · Śloka 13

તાલુમાંસે કફઃ ક્રુદ્ધઃ કુરુતે તાલુકણ્ટકમ્ | તેન તાલુપ્રદેશસ્ય નિમ્નતા મૂર્ધ્નિ જાયતે ||૧૨|| તાલુપાતઃ સ્તનદ્વેષઃ કૃચ્છ્રાત્ પાનં શકૃદ્દ્રવમ્ | તૃડક્ષિકણ્ઠાસ્યરુજા ગ્રીવાદુર્ધરતા વમિઃ ||૧૩||

Adhikarana mahApadmanAmno visarpasya lakShaNam (14) · Śloka 15

વિસર્પસ્તુ શિશોઃ પ્રાણનાશનો બસ્તિશીર્ષજઃ | પદ્મવર્ણો મહાપદ્મનામા દોષત્રયોદ્ભવઃ ||૧૪|| શઙ્ખાભ્યાં હૃદયં યાતિ હૃદયાદ્વા ગુદં વ્રજેત્ |૧૫|

Adhikarana bAlaroge katicit kShudrarogANAM kathanam (15) · Śloka 15

ક્ષુદ્રરોગે ચ કથિતે ત્વજગલ્લ્યહિપૂતને ||૧૫||

Adhikarana bAlaroge kAyacikitsoktajvarAdirogANAM nirdeshaH (16) · Śloka 16

જ્વરાદ્યા વ્યાધયઃ સર્વે મહતાં યે પુરેરિતાઃ | બાલદેહેઽપિ તે તદ્વદ્વિજ્ઞેયાઃ કુશલૈઃ સદા ||૧૬||

Adhikarana grahajuShTAnAM sAmAnyalakShaNam (17-19) · Śloka 20

ક્ષણાદુદ્વિજતે બાલઃ ક્ષણાત્ત્રસ્યતિ રોદિતિ | નખૈર્દન્તૈર્દારયતિ ધાત્રીમાત્માનમેવ વા ||૧૭|| ઊર્ધ્વં નિરીક્ષતે દન્તાન્ ખાદેત્ કૂજતિ જૃમ્ભતે | ભ્રુવૌ ક્ષિપતિ દન્તૌષ્ઠં ફેનં વમતિ ચાસકૃત્ ||૧૮|| ક્ષામોઽતિ નિશિ જાગર્તિ શૂનાક્ષો ભિન્નવિટ્સ્વરઃ | માંસશોણિતગન્ધિશ્ચ ન ચાશ્નાતિ યથા પુરા ||૧૯|| સામાન્યં ગ્રહજુષ્ટાનાં લક્ષણં સમુદાહૃતમ્ |૨૦|

Adhikarana skandagrahagRuhItalakShaNam (20-21) · Śloka 22

એકનેત્રસ્ય ગાત્રસ્ય સ્રાવઃ સ્પન્દનકમ્પનમ્ ||૨૦|| ઊર્ધ્વં દૃષ્ટ્યા નિરીક્ષેત વક્રાસ્યો રક્તગન્ધિકઃ | દન્તાન્ ખાદતિ વિત્રસ્તઃ સ્તન્યં નૈવાભિનન્દતિ ||૨૧|| સ્કન્દગ્રહગૃહીતાનાં રોદનં ચાલ્પમેવ ચ |૨૨|

Adhikarana skandApasmAralakShaNam (22) · Śloka 22

નષ્ટસઞ્જ્ઞો વમેત્ ફેનં સઞ્જ્ઞાવાનતિરોદિતિ | પૂયશોણિતગન્ધિત્વં સ્કન્દાપસ્મારલક્ષણમ્ ||૨૨||

Adhikarana shakunigrahagRuhItalakShaNam (23) · Śloka 23

સ્રસ્તાઙ્ગો ભયચકિતો વિહઙ્ગગન્ધિઃ સાસ્રાવવ્રણપરિપીડિતઃ સમન્તાત્ | સ્ફોટૈશ્ચ પ્રચિતતનુઃ સદાહપાકૈર્વિજ્ઞેયો ભવતિ શિશુઃ ક્ષતઃ શકુન્યા ||૨૩|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૨૭) |

Adhikarana revatI-pUtanA-andhapUtanA-shItapUtanA-mukhamaNDikA-naigameyagrahagRuhItalakShaNam (24-30) · Śloka 30

વ્રણૈઃ સ્ફોટૈશ્ચિતં ગાત્રં પઙ્કગન્ધં સ્રવેદસૃક્ | ભિન્નવર્ચા જ્વરી દાહી રેવતીગ્રહલક્ષણમ્ ||૨૪|| અતીસારો જ્વરસ્તૃષ્ણા તિર્યક્પ્રેક્ષણરોદનમ્ | નષ્ટનિદ્રસ્તથોદ્વિગ્નો ગ્રસ્તઃ પૂતનયા શિશુઃ ||૨૫|| છર્દિઃ કાસો જ્વરસ્તૃષ્ણા વસાગન્ધોઽતિરોદનમ્ | સ્તન્યદ્વેષોઽતિસારશ્ચ અન્ધપૂતનયા ભવેત્ ||૨૬|| વેપતે કાસતે ક્ષીણો નેત્રરોગો વિગન્ધિતા | છર્દ્યતીસારયુક્તશ્ચ શીતપૂતનયા શિશુઃ ||૨૭|| પ્રસન્નવર્ણવદનઃ સિરાભિરભિસંવૃતઃ | મૂત્રગન્ધી ચ બહ્વાશી મુખમણ્ડિકયા ભવેત્ ||૨૮|| છર્દિસ્પ(સ્ય)ન્દનકણ્ઠાસ્યશોષમૂર્છાવિગન્ધિતાઃ | ઊર્ધ્વં પશ્યેદ્દશેદ્દન્તાન્ નૈગમેયગ્રહં વદેત્ ||૨૯|| પ્રસ્તબ્ધાક્ષઃ સ્તનદ્વેષી મુહ્યતે ચાનિશં મુહુઃ | તં બાલમચિરાદ્ધન્તિ ગ્રહઃ સમ્પૂર્ણલક્ષણઃ | વિપરીતતમં સાધ્યં ચિકિત્સેદચિરાર્દિતમ્ ||૩૦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 68

ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને બાલરોગનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૬૮||