Adhikarana bhagandarapUrvarUpapiDakAlakShaNam (1) · Śloka 1
અથ ભગન્દરનિદાનમ્ |
ગુદસ્ય દ્વ્યઙ્ગુલે ક્ષેત્રે પાર્શ્વતઃ પિડકાઽઽર્તિકૃત્ |
ભિન્ના ભગન્દરો જ્ઞેયઃ સ ચ પઞ્ચવિધો મતઃ ||૧||
View original
अथ भगन्दरनिदानम् |
गुदस्य द्व्यङ्गुले क्षेत्रे पार्श्वतः पिडकाऽऽर्तिकृत् |
भिन्ना भगन्दरो ज्ञेयः स च पञ्चविधो मतः ||१||
નાડીવિશેષત્વાત્ સઙ્ખ્યાસામ્યાચ્ચ ભગન્દરનિદાનમ્| ભગન્દરપૂર્વરૂપપિડકામાહ– ગુદસ્યેત્યાદિ| ક્ષેત્રે દેશે| “સૈવ ભિન્ના ભગન્દરઃ|” નિરુક્તિરસ્ય સુશ્રુતેન કૃતા| તદ્યથા– “ગુદભગબસ્તિપ્રદેશદારણાત્ ભગન્દરાઃ|” (સુ. નિ. અ. ૪) ઇતિ| ભગશબ્દો ગુદાદ્યુપલક્ષણમ્| ભોજેઽપ્યુક્તમ્– “ભગં પરિસમન્તાચ્ચ ગુદં બસ્તિં તથૈવ ચ| ભગવદ્દારયેદ્યસ્માત્તસ્માજ્જ્ઞેયો ભગન્દરઃ||” ઇતિ| પૂર્વરૂપં ત્વસ્ય સુશ્રુતે પઠ્યતે; યથા– “કટીકપાલવેદના ગુદકણ્ડુર્દાહઃ શોથશ્ચ ગુદસ્ય ભવતિ|” (સુ. નિ. અ. ૪) ઇતિ| એતત્ સામાન્યં પૂર્વરૂપમ્| કટીકપાલમત્ર કટીફલકમ્| પઞ્ચવિધ ઇતિ સઙ્ખ્યાકથનં રક્તજદ્વન્દ્વજભગન્દરસમ્ભાવનાનિરાસાર્થમ્||૧||
Adhikarana vAtika(shataponaka)bhagandarasya nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (2) · Śloka 3
કષાયરૂક્ષૈસ્ત્વતિકોપિતોઽનિલસ્ત્વપાનદેશે પિડકાં કરોતિ યામ્ |
ઉપેક્ષણાત્પાકમુપૈતિ દારુણં રુજા ચ ભિન્નાઽરુણફેનવાહિની ||૨||
તત્રાગમો મૂત્રપુરીષરેતસાં વ્રણૈરનેકૈઃ શતપોનકં વદેત્ |૩|
View original
कषायरूक्षैस्त्वतिकोपितोऽनिलस्त्वपानदेशे पिडकां करोति याम् |
उपेक्षणात्पाकमुपैति दारुणं रुजा च भिन्नाऽरुणफेनवाहिनी ||२||
तत्रागमो मूत्रपुरीषरेतसां व्रणैरनेकैः शतपोनकं वदेत् |३|
શતપોનકમાહ– કષાયેત્યાદિ| અપાનદેશ ઇતિ ગુદદેશે| ઉપેક્ષણાદિતિ વિમ્લાપનાદ્યકરણાત્| રુજા ચ ભિન્નેતિ રુજા રુજાન્વિતા, અર્શઆદેરાકૃતિગણત્વાદચ્, ભિન્ના વિદીર્ણા| વ્રણૈરનેકૈઃ શતપોનકં વદેદિતિ શતપોનકતુલ્યત્વાત્ શતપોનકઃ; શતપોનકશ્ચાલનિકા, સહસ્રધારા ઇત્યન્યે; કિંવા શતપોનકઃ શૂકદોષે પઠિતો વિકારઃ ‘છિદ્રૈરણુમુખૈઃ’ ઇત્યાદિના, કિન્તુ યદિ શૂકદોષપઠિતશતપોનકતુલ્યત્વમસ્ય તદા છિદ્રૈરણુમુખૈરિત્યાદિનિમિત્તસ્યોભયત્ર પઠિતત્વાત્ કિં તત્સાદૃશ્યપ્રવૃત્તેયં સઞ્જ્ઞા, સા વા એતત્સાદૃશ્યપ્રવૃત્તેતિ દુર્વિજ્ઞાનાત્તત્રાપિ ચાલનિકાતુલ્યત્વમેવ પ્રવૃત્તિનિમિત્તમિતિ મન્યમાનેન જેજ્જટેન ચાલનિકાતુલ્યત્વમત્ર વર્ણિતમ્| શતપોનકવદનેકમુખત્વે વાતિકભગન્દરસ્વભાવ એવ હેતુઃ||૨||
Adhikarana paittika(uShTragrIva)bhagandarasya nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (3-4) · Śloka 4
પ્રકોપણૈઃ પિત્તમતિપ્રકોપિતં કરોતિ રક્તાં પિડકાં ગુદાશ્રિતામ્ ||૩||
તદાઽઽશુપાકાઽહિમપૂતિવાહિનીં ભગન્દરં તૂષ્ટ્રશિરોધરં વદેત્ ||૪||
View original
प्रकोपणैः पित्तमतिप्रकोपितं करोति रक्तां पिडकां गुदाश्रिताम् ||३||
तदाऽऽशुपाकाऽहिमपूतिवाहिनीं भगन्दरं तूष्ट्रशिरोधरं वदेत् ||४||
ઉષ્ટ્રગ્રીવલક્ષણમાહ– પ્રકોપણૈરિત્યાદિ| તદાશુપાકાહિમપૂતિવાહિનીમિતિ તદેતિ તત્કાલે, પિત્તજત્વેનાશુપાકા ચ સા અહિમપૂતિવાહિની ઉષ્ણપૂતિવાહિની ચ સા આશુપાકાહિમપૂતિવાહિની તામ્| અત્ર પિડકાવસ્થાગતગલવક્રત્વેન ઉષ્ટ્રગ્રીવાકારત્વં, તેનોષ્ટ્રગ્રીવસઞ્જ્ઞા||૩-૪||
Adhikarana shlaiShmika(parisrAvi)bhagandarasya lakShaNam (5) · Śloka 5
કણ્ડૂયનો ઘનસ્રાવી કઠિનો મન્દવેદનઃ |
શ્વેતાવભાસઃ કફજઃ પરિસ્રાવી ભગન્દરઃ ||૫||
View original
कण्डूयनो घनस्रावी कठिनो मन्दवेदनः |
श्वेतावभासः कफजः परिस्रावी भगन्दरः ||५||
પરિસ્રાવિણમાહ– કણ્ડૂયન ઇત્યાદિ| પરિસ્રાવી કફજઃ, સ ચ ઘનસ્રાવયોગાત્ પરિસ્રાવી||૫||
Adhikarana sannipAtaja(shambUkAvarta)bhagandaralakShaNam (6) · Śloka 6
બહુવર્ણરુજાસ્રાવા પિડકા ગોસ્તનોપમા |
શમ્બૂકાવર્તવન્નાડી શમ્બૂકાવર્તકો મતઃ ||૬||
View original
बहुवर्णरुजास्रावा पिडका गोस्तनोपमा |
शम्बूकावर्तवन्नाडी शम्बूकावर्तको मतः ||६||
સન્નિપાતજં શમ્બૂકાવર્તમાહ– બહુવર્ણરુજાસ્રાવેત્યાદિ| પ્રત્યેકદોષજભગન્દરપઠિતવર્ણવેદનાઃ સ્રાવશ્ચ| શમ્બૂકાવર્તવત્ પૂર્ણનદ્યાઃ શમ્બૂકાવર્તવદાવર્તનં વેદના દોષગતિવિશેષાદ્ભવતીતિ શમ્બૂકાવર્તઃ| તથા ચ ભોજઃ– “નદીનાં પરિપૂર્ણાનાં શમ્બૂકાવર્તકા યથા| સમુત્તિષ્ઠન્તિ વેગેન તોયવેગસમીરિતાઃ||” ઇતિ||૬||
Adhikarana Agantuka(unmArgi)bhagandaralakShaNam (7) · Śloka 7
ક્ષતાદ્ગતિઃ પાયુગતા વિવર્ધતે હ્યુપેક્ષણાત્ સ્યુઃ ક્રિમયો વિદાર્ય તે |
પ્રકુર્વતે માર્ગમનેકધા મુખૈર્વ્રણૈસ્તદુન્માર્ગિભગન્દરં વદેત્ ||૭||
View original
क्षताद्गतिः पायुगता विवर्धते ह्युपेक्षणात् स्युः क्रिमयो विदार्य ते |
प्रकुर्वते मार्गमनेकधा मुखैर्व्रणैस्तदुन्मार्गिभगन्दरं वदेत् ||७||
ઉન્માર્ગિભગન્દરમાગન્તુમાહ– ક્ષતાદ્ગતિરિત્યાદિ| ક્ષતાદિતિ કણ્ટકાદિઘાતાત્| વિદાર્ય ત ઇતિ તે ક્રિમયો વિદાર્ય માર્ગં કુર્વત ઇતિ યોજના| અનેકધા મુખૈરનેકમુખૈઃ| અત્રોન્માર્ગેણ ક્રિમિકૃતવિમાર્ગેણ પુરીષાદિગમનાદુન્માર્ગિસઞ્જ્ઞા જ્ઞેયા| તન્ત્રાન્તરે ત્વર્શોભગન્દરઃ પઠિતઃ| તદ્યથા– “કફપિત્તે તુ પૂર્વોત્થે દુર્નામાશ્રિત્ય કુપ્યતઃ| અર્શોમૂલે તતઃ શોથઃ કણ્ડૂદાહાર્તિમાન્ ભવેત્|| સ શીઘ્રં પક્વભિન્નોઽસ્ય ક્લેદયન્ મૂલમર્શસઃ| સ્રવત્યજસ્રં ગતિભિરયમર્શોભગન્દરઃ||” ઇતિ| અયમન્યતમસ્મિન્ શતપોનકાદીનાં દોષલક્ષણદર્શનાદન્તર્ભાવ્યઃ||૭||
Adhikarana bhagandarasya sAdhyAsAdhyavicAraH (8) · Śloka 8
ઘોરાઃ સાધયિતું દુઃખાઃ સર્વ એવ ભગન્દરાઃ |
તેષ્વસાધ્યસ્ત્રિદોષોત્થઃ ક્ષતજશ્ચ વિશેષતઃ ||૮||
(સુ. નિ. અ. ૪) |
View original
घोराः साधयितुं दुःखाः सर्व एव भगन्दराः |
तेष्वसाध्यस्त्रिदोषोत्थः क्षतजश्च विशेषतः ||८||
(सु. नि. अ. ४) |
પ્રતીકારપ્રયત્નાયાહ– ઘોરા ઇત્યાદિ| દુઃખા ઇતિ દુઃખપ્રદાઃ| ક્ષતજશ્ચ વિશેષત ઇતિ ક્ષતજોઽપિ વિશેષમનેકવ્રણયોગં ક્રિમિસમ્ભવાદિકં ચ વીક્ષ્યાસાધ્યઃ, અત એવ ચિકિત્સિતે અસાધ્યતાં પ્રતિજ્ઞાય ક્રિયાં વક્ષ્યતિ| વિશેષત ઇતિ લ્યબ્લોપે પઞ્ચમી; વિશેષતોઽતિશયાદસાધ્ય ઇત્યર્થઃ, યાપનાર્થં ક્રિયાવિધિરિતિ| ક્વચિત્ “ક્ષતજશ્ચ ભગન્દરઃ” ઇતિ પાઠઃ| ક્ષતજો વિશેષતઃ સાધયિતું ઘોરઃ અસાધ્ય એવ, સ્રાવરૂપવિશેષસ્ય યુક્તત્વાદિતિ ગદાધરઃ||૮||
Adhikarana bhagandarasya asAdhyAvasthA (9) · Śloka 9
વાતમૂત્રપુરીષાણિ ક્રિમયઃ શુક્રમેવ ચ |
ભગન્દરાત્ સ્રવન્તસ્તુ નાશયન્તિ તમાતુરમ્ ||૯||
(સુ. સૂ. અ. ૩૩) |
View original
वातमूत्रपुरीषाणि क्रिमयः शुक्रमेव च |
भगन्दरात् स्रवन्तस्तु नाशयन्ति तमातुरम् ||९||
(सु. सू. अ. ३३) |
અવસ્થાયામસાધ્યતામાહ– વાતમૂત્રપુરીષાણીત્યાદિ| ભગન્દરાત્ સ્રવન્ત ઇત્યત્ર ‘અમી વિશેષા’ ઇતિ શેષઃ||૯||
Adhikarana puShpikA · Śloka 46
ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને ભગન્દરનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૪૬||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने भगन्दरनिदानं समाप्तम् ||४६||
ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં ભગન્દરનિદાનં સમાપ્તમ્||૪૬||