અથ ભગન્દરનિદાનમ્ | ગુદસ્ય દ્વ્યઙ્ગુલે ક્ષેત્રે પાર્શ્વતઃ પિડકાઽઽર્તિકૃત્ | ભિન્ના ભગન્દરો જ્ઞેયઃ સ ચ પઞ્ચવિધો મતઃ ||૧||
View original
अथ भगन्दरनिदानम् | गुदस्य द्व्यङ्गुले क्षेत्रे पार्श्वतः पिडकाऽऽर्तिकृत् | भिन्ना भगन्दरो ज्ञेयः स च पञ्चविधो मतः ||१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)
નાડીવિશેષત્વાત્ સઙ્ખ્યાસામ્યાચ્ચ ભગન્દરનિદાનમ્| ભગન્દરપૂર્વરૂપપિડકામાહ– ગુદસ્યેત્યાદિ| ક્ષેત્રે દેશે| “સૈવ ભિન્ના ભગન્દરઃ|” નિરુક્તિરસ્ય સુશ્રુતેન કૃતા| તદ્યથા– “ગુદભગબસ્તિપ્રદેશદારણાત્ ભગન્દરાઃ|” (સુ. નિ. અ. ૪) ઇતિ| ભગશબ્દો ગુદાદ્યુપલક્ષણમ્| ભોજેઽપ્યુક્તમ્– “ભગં પરિસમન્તાચ્ચ ગુદં બસ્તિં તથૈવ ચ| ભગવદ્દારયેદ્યસ્માત્તસ્માજ્જ્ઞેયો ભગન્દરઃ||” ઇતિ| પૂર્વરૂપં ત્વસ્ય સુશ્રુતે પઠ્યતે; યથા– “કટીકપાલવેદના ગુદકણ્ડુર્દાહઃ શોથશ્ચ ગુદસ્ય ભવતિ|” (સુ. નિ. અ. ૪) ઇતિ| એતત્ સામાન્યં પૂર્વરૂપમ્| કટીકપાલમત્ર કટીફલકમ્| પઞ્ચવિધ ઇતિ સઙ્ખ્યાકથનં રક્તજદ્વન્દ્વજભગન્દરસમ્ભાવનાનિરાસાર્થમ્||૧||
આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)
નાડીવિશેષસઙ્ખ્યાસામાન્યાદ્ વ્રણવદુપક્રમાદ્વાઽતોઽનન્તરં ભગન્દરનિદાનમ્| તસ્યાવસ્થાનસંશ્રયત્વેન લક્ષણમાહ– ગુદસ્યેત્યાદિ| ક્ષેત્રે દેશે, પાર્શ્વતઃ સમીપતઃ, પિડકા, સૈવ ભિન્ના ભગન્દરાર્તિકૃત્, તસ્ય ચ નિરુક્તિઃ સુશ્રુતેન કૃતા– “ગુદભગબસ્તિપ્રદેશદારણાદ્ભગન્દરઃ” ઇતિ| ભગન્દરશબ્દે ભગશબ્દો ગુદાદ્યુપલક્ષણઃ, ભોજેઽપ્યુક્તમ્– “ભગં પરિસમન્તાચ્ચ ગુદં બસ્તિ તથૈવ ચ| ભગવદ્દારયેદ્યસ્માત્તસ્માજ્જ્ઞેયો ભગન્દરઃ||” ઇતિ| પૂર્વરૂપં ત્વસ્ય સુશ્રુતે પઠિતમ્, યથા– “કટીકપાલવેદના ગુદકણ્ડુર્દાહઃ શોથશ્ચ ગુદસ્ય ભવતિ” ઇતિ| એતત્સામાન્યં પૂર્વરૂપમિતિ| કટીકપાલમત્ર કટીફલકમ્| સ ચ પઞ્ચવિધઃ– દોષૈસ્ત્રયઃ, સન્નિપાતેનૈકઃ, શલ્યેન ચાપરઃ, એવં પઞ્ચવિધસઙ્ખ્યાકથનં રક્તજદ્વન્દ્વજભગન્દરસમ્ભાવનાનિરાસાર્થમ્||૧||