Adhikarana bhagandarapUrvarUpapiDakAlakShaNam (1) · Śloka 1
ಅಥ ಭಗನ್ದರನಿದಾನಮ್ |
ಗುದಸ್ಯ ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲೇ ಕ್ಷೇತ್ರೇ ಪಾರ್ಶ್ವತಃ ಪಿಡಕಾಽಽರ್ತಿಕೃತ್ |
ಭಿನ್ನಾ ಭಗನ್ದರೋ ಜ್ಞೇಯಃ ಸ ಚ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಮತಃ ||೧||
View original
अथ भगन्दरनिदानम् |
गुदस्य द्व्यङ्गुले क्षेत्रे पार्श्वतः पिडकाऽऽर्तिकृत् |
भिन्ना भगन्दरो ज्ञेयः स च पञ्चविधो मतः ||१||
ನಾಡೀವಿಶೇಷತ್ವಾತ್ ಸಙ್ಖ್ಯಾಸಾಮ್ಯಾಚ್ಚ ಭಗನ್ದರನಿದಾನಮ್| ಭಗನ್ದರಪೂರ್ವರೂಪಪಿಡಕಾಮಾಹ– ಗುದಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷೇತ್ರೇ ದೇಶೇ| “ಸೈವ ಭಿನ್ನಾ ಭಗನ್ದರಃ|” ನಿರುಕ್ತಿರಸ್ಯ ಸುಶ್ರುತೇನ ಕೃತಾ| ತದ್ಯಥಾ– “ಗುದಭಗಬಸ್ತಿಪ್ರದೇಶದಾರಣಾತ್ ಭಗನ್ದರಾಃ|” (ಸು. ನಿ. ಅ. ೪) ಇತಿ| ಭಗಶಬ್ದೋ ಗುದಾದ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಮ್| ಭೋಜೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ಭಗಂ ಪರಿಸಮನ್ತಾಚ್ಚ ಗುದಂ ಬಸ್ತಿಂ ತಥೈವ ಚ| ಭಗವದ್ದಾರಯೇದ್ಯಸ್ಮಾತ್ತಸ್ಮಾಜ್ಜ್ಞೇಯೋ ಭಗನ್ದರಃ||” ಇತಿ| ಪೂರ್ವರೂಪಂ ತ್ವಸ್ಯ ಸುಶ್ರುತೇ ಪಠ್ಯತೇ; ಯಥಾ– “ಕಟೀಕಪಾಲವೇದನಾ ಗುದಕಣ್ಡುರ್ದಾಹಃ ಶೋಥಶ್ಚ ಗುದಸ್ಯ ಭವತಿ|” (ಸು. ನಿ. ಅ. ೪) ಇತಿ| ಏತತ್ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಪೂರ್ವರೂಪಮ್| ಕಟೀಕಪಾಲಮತ್ರ ಕಟೀಫಲಕಮ್| ಪಞ್ಚವಿಧ ಇತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾಕಥನಂ ರಕ್ತಜದ್ವನ್ದ್ವಜಭಗನ್ದರಸಮ್ಭಾವನಾನಿರಾಸಾರ್ಥಮ್||೧||
Adhikarana vAtika(shataponaka)bhagandarasya nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (2) · Śloka 3
ಕಷಾಯರೂಕ್ಷೈಸ್ತ್ವತಿಕೋಪಿತೋಽನಿಲಸ್ತ್ವಪಾನದೇಶೇ ಪಿಡಕಾಂ ಕರೋತಿ ಯಾಮ್ |
ಉಪೇಕ್ಷಣಾತ್ಪಾಕಮುಪೈತಿ ದಾರುಣಂ ರುಜಾ ಚ ಭಿನ್ನಾಽರುಣಫೇನವಾಹಿನೀ ||೨||
ತತ್ರಾಗಮೋ ಮೂತ್ರಪುರೀಷರೇತಸಾಂ ವ್ರಣೈರನೇಕೈಃ ಶತಪೋನಕಂ ವದೇತ್ |೩|
View original
कषायरूक्षैस्त्वतिकोपितोऽनिलस्त्वपानदेशे पिडकां करोति याम् |
उपेक्षणात्पाकमुपैति दारुणं रुजा च भिन्नाऽरुणफेनवाहिनी ||२||
तत्रागमो मूत्रपुरीषरेतसां व्रणैरनेकैः शतपोनकं वदेत् |३|
ಶತಪೋನಕಮಾಹ– ಕಷಾಯೇತ್ಯಾದಿ| ಅಪಾನದೇಶ ಇತಿ ಗುದದೇಶೇ| ಉಪೇಕ್ಷಣಾದಿತಿ ವಿಮ್ಲಾಪನಾದ್ಯಕರಣಾತ್| ರುಜಾ ಚ ಭಿನ್ನೇತಿ ರುಜಾ ರುಜಾನ್ವಿತಾ, ಅರ್ಶಆದೇರಾಕೃತಿಗಣತ್ವಾದಚ್, ಭಿನ್ನಾ ವಿದೀರ್ಣಾ| ವ್ರಣೈರನೇಕೈಃ ಶತಪೋನಕಂ ವದೇದಿತಿ ಶತಪೋನಕತುಲ್ಯತ್ವಾತ್ ಶತಪೋನಕಃ; ಶತಪೋನಕಶ್ಚಾಲನಿಕಾ, ಸಹಸ್ರಧಾರಾ ಇತ್ಯನ್ಯೇ; ಕಿಂವಾ ಶತಪೋನಕಃ ಶೂಕದೋಷೇ ಪಠಿತೋ ವಿಕಾರಃ ‘ಛಿದ್ರೈರಣುಮುಖೈಃ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ, ಕಿನ್ತು ಯದಿ ಶೂಕದೋಷಪಠಿತಶತಪೋನಕತುಲ್ಯತ್ವಮಸ್ಯ ತದಾ ಛಿದ್ರೈರಣುಮುಖೈರಿತ್ಯಾದಿನಿಮಿತ್ತಸ್ಯೋಭಯತ್ರ ಪಠಿತತ್ವಾತ್ ಕಿಂ ತತ್ಸಾದೃಶ್ಯಪ್ರವೃತ್ತೇಯಂ ಸಞ್ಜ್ಞಾ, ಸಾ ವಾ ಏತತ್ಸಾದೃಶ್ಯಪ್ರವೃತ್ತೇತಿ ದುರ್ವಿಜ್ಞಾನಾತ್ತತ್ರಾಪಿ ಚಾಲನಿಕಾತುಲ್ಯತ್ವಮೇವ ಪ್ರವೃತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಮಿತಿ ಮನ್ಯಮಾನೇನ ಜೇಜ್ಜಟೇನ ಚಾಲನಿಕಾತುಲ್ಯತ್ವಮತ್ರ ವರ್ಣಿತಮ್| ಶತಪೋನಕವದನೇಕಮುಖತ್ವೇ ವಾತಿಕಭಗನ್ದರಸ್ವಭಾವ ಏವ ಹೇತುಃ||೨||
Adhikarana paittika(uShTragrIva)bhagandarasya nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (3-4) · Śloka 4
ಪ್ರಕೋಪಣೈಃ ಪಿತ್ತಮತಿಪ್ರಕೋಪಿತಂ ಕರೋತಿ ರಕ್ತಾಂ ಪಿಡಕಾಂ ಗುದಾಶ್ರಿತಾಮ್ ||೩||
ತದಾಽಽಶುಪಾಕಾಽಹಿಮಪೂತಿವಾಹಿನೀಂ ಭಗನ್ದರಂ ತೂಷ್ಟ್ರಶಿರೋಧರಂ ವದೇತ್ ||೪||
View original
प्रकोपणैः पित्तमतिप्रकोपितं करोति रक्तां पिडकां गुदाश्रिताम् ||३||
तदाऽऽशुपाकाऽहिमपूतिवाहिनीं भगन्दरं तूष्ट्रशिरोधरं वदेत् ||४||
ಉಷ್ಟ್ರಗ್ರೀವಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪ್ರಕೋಪಣೈರಿತ್ಯಾದಿ| ತದಾಶುಪಾಕಾಹಿಮಪೂತಿವಾಹಿನೀಮಿತಿ ತದೇತಿ ತತ್ಕಾಲೇ, ಪಿತ್ತಜತ್ವೇನಾಶುಪಾಕಾ ಚ ಸಾ ಅಹಿಮಪೂತಿವಾಹಿನೀ ಉಷ್ಣಪೂತಿವಾಹಿನೀ ಚ ಸಾ ಆಶುಪಾಕಾಹಿಮಪೂತಿವಾಹಿನೀ ತಾಮ್| ಅತ್ರ ಪಿಡಕಾವಸ್ಥಾಗತಗಲವಕ್ರತ್ವೇನ ಉಷ್ಟ್ರಗ್ರೀವಾಕಾರತ್ವಂ, ತೇನೋಷ್ಟ್ರಗ್ರೀವಸಞ್ಜ್ಞಾ||೩-೪||
Adhikarana shlaiShmika(parisrAvi)bhagandarasya lakShaNam (5) · Śloka 5
ಕಣ್ಡೂಯನೋ ಘನಸ್ರಾವೀ ಕಠಿನೋ ಮನ್ದವೇದನಃ |
ಶ್ವೇತಾವಭಾಸಃ ಕಫಜಃ ಪರಿಸ್ರಾವೀ ಭಗನ್ದರಃ ||೫||
View original
कण्डूयनो घनस्रावी कठिनो मन्दवेदनः |
श्वेतावभासः कफजः परिस्रावी भगन्दरः ||५||
ಪರಿಸ್ರಾವಿಣಮಾಹ– ಕಣ್ಡೂಯನ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪರಿಸ್ರಾವೀ ಕಫಜಃ, ಸ ಚ ಘನಸ್ರಾವಯೋಗಾತ್ ಪರಿಸ್ರಾವೀ||೫||
Adhikarana sannipAtaja(shambUkAvarta)bhagandaralakShaNam (6) · Śloka 6
ಬಹುವರ್ಣರುಜಾಸ್ರಾವಾ ಪಿಡಕಾ ಗೋಸ್ತನೋಪಮಾ |
ಶಮ್ಬೂಕಾವರ್ತವನ್ನಾಡೀ ಶಮ್ಬೂಕಾವರ್ತಕೋ ಮತಃ ||೬||
View original
बहुवर्णरुजास्रावा पिडका गोस्तनोपमा |
शम्बूकावर्तवन्नाडी शम्बूकावर्तको मतः ||६||
ಸನ್ನಿಪಾತಜಂ ಶಮ್ಬೂಕಾವರ್ತಮಾಹ– ಬಹುವರ್ಣರುಜಾಸ್ರಾವೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರತ್ಯೇಕದೋಷಜಭಗನ್ದರಪಠಿತವರ್ಣವೇದನಾಃ ಸ್ರಾವಶ್ಚ| ಶಮ್ಬೂಕಾವರ್ತವತ್ ಪೂರ್ಣನದ್ಯಾಃ ಶಮ್ಬೂಕಾವರ್ತವದಾವರ್ತನಂ ವೇದನಾ ದೋಷಗತಿವಿಶೇಷಾದ್ಭವತೀತಿ ಶಮ್ಬೂಕಾವರ್ತಃ| ತಥಾ ಚ ಭೋಜಃ– “ನದೀನಾಂ ಪರಿಪೂರ್ಣಾನಾಂ ಶಮ್ಬೂಕಾವರ್ತಕಾ ಯಥಾ| ಸಮುತ್ತಿಷ್ಠನ್ತಿ ವೇಗೇನ ತೋಯವೇಗಸಮೀರಿತಾಃ||” ಇತಿ||೬||
Adhikarana Agantuka(unmArgi)bhagandaralakShaNam (7) · Śloka 7
ಕ್ಷತಾದ್ಗತಿಃ ಪಾಯುಗತಾ ವಿವರ್ಧತೇ ಹ್ಯುಪೇಕ್ಷಣಾತ್ ಸ್ಯುಃ ಕ್ರಿಮಯೋ ವಿದಾರ್ಯ ತೇ |
ಪ್ರಕುರ್ವತೇ ಮಾರ್ಗಮನೇಕಧಾ ಮುಖೈರ್ವ್ರಣೈಸ್ತದುನ್ಮಾರ್ಗಿಭಗನ್ದರಂ ವದೇತ್ ||೭||
View original
क्षताद्गतिः पायुगता विवर्धते ह्युपेक्षणात् स्युः क्रिमयो विदार्य ते |
प्रकुर्वते मार्गमनेकधा मुखैर्व्रणैस्तदुन्मार्गिभगन्दरं वदेत् ||७||
ಉನ್ಮಾರ್ಗಿಭಗನ್ದರಮಾಗನ್ತುಮಾಹ– ಕ್ಷತಾದ್ಗತಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷತಾದಿತಿ ಕಣ್ಟಕಾದಿಘಾತಾತ್| ವಿದಾರ್ಯ ತ ಇತಿ ತೇ ಕ್ರಿಮಯೋ ವಿದಾರ್ಯ ಮಾರ್ಗಂ ಕುರ್ವತ ಇತಿ ಯೋಜನಾ| ಅನೇಕಧಾ ಮುಖೈರನೇಕಮುಖೈಃ| ಅತ್ರೋನ್ಮಾರ್ಗೇಣ ಕ್ರಿಮಿಕೃತವಿಮಾರ್ಗೇಣ ಪುರೀಷಾದಿಗಮನಾದುನ್ಮಾರ್ಗಿಸಞ್ಜ್ಞಾ ಜ್ಞೇಯಾ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ತ್ವರ್ಶೋಭಗನ್ದರಃ ಪಠಿತಃ| ತದ್ಯಥಾ– “ಕಫಪಿತ್ತೇ ತು ಪೂರ್ವೋತ್ಥೇ ದುರ್ನಾಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಕುಪ್ಯತಃ| ಅರ್ಶೋಮೂಲೇ ತತಃ ಶೋಥಃ ಕಣ್ಡೂದಾಹಾರ್ತಿಮಾನ್ ಭವೇತ್|| ಸ ಶೀಘ್ರಂ ಪಕ್ವಭಿನ್ನೋಽಸ್ಯ ಕ್ಲೇದಯನ್ ಮೂಲಮರ್ಶಸಃ| ಸ್ರವತ್ಯಜಸ್ರಂ ಗತಿಭಿರಯಮರ್ಶೋಭಗನ್ದರಃ||” ಇತಿ| ಅಯಮನ್ಯತಮಸ್ಮಿನ್ ಶತಪೋನಕಾದೀನಾಂ ದೋಷಲಕ್ಷಣದರ್ಶನಾದನ್ತರ್ಭಾವ್ಯಃ||೭||
Adhikarana bhagandarasya sAdhyAsAdhyavicAraH (8) · Śloka 8
ಘೋರಾಃ ಸಾಧಯಿತುಂ ದುಃಖಾಃ ಸರ್ವ ಏವ ಭಗನ್ದರಾಃ |
ತೇಷ್ವಸಾಧ್ಯಸ್ತ್ರಿದೋಷೋತ್ಥಃ ಕ್ಷತಜಶ್ಚ ವಿಶೇಷತಃ ||೮||
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೪) |
View original
घोराः साधयितुं दुःखाः सर्व एव भगन्दराः |
तेष्वसाध्यस्त्रिदोषोत्थः क्षतजश्च विशेषतः ||८||
(सु. नि. अ. ४) |
ಪ್ರತೀಕಾರಪ್ರಯತ್ನಾಯಾಹ– ಘೋರಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ದುಃಖಾ ಇತಿ ದುಃಖಪ್ರದಾಃ| ಕ್ಷತಜಶ್ಚ ವಿಶೇಷತ ಇತಿ ಕ್ಷತಜೋಽಪಿ ವಿಶೇಷಮನೇಕವ್ರಣಯೋಗಂ ಕ್ರಿಮಿಸಮ್ಭವಾದಿಕಂ ಚ ವೀಕ್ಷ್ಯಾಸಾಧ್ಯಃ, ಅತ ಏವ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಅಸಾಧ್ಯತಾಂ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಯ ಕ್ರಿಯಾಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ವಿಶೇಷತ ಇತಿ ಲ್ಯಬ್ಲೋಪೇ ಪಞ್ಚಮೀ; ವಿಶೇಷತೋಽತಿಶಯಾದಸಾಧ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ಯಾಪನಾರ್ಥಂ ಕ್ರಿಯಾವಿಧಿರಿತಿ| ಕ್ವಚಿತ್ “ಕ್ಷತಜಶ್ಚ ಭಗನ್ದರಃ” ಇತಿ ಪಾಠಃ| ಕ್ಷತಜೋ ವಿಶೇಷತಃ ಸಾಧಯಿತುಂ ಘೋರಃ ಅಸಾಧ್ಯ ಏವ, ಸ್ರಾವರೂಪವಿಶೇಷಸ್ಯ ಯುಕ್ತತ್ವಾದಿತಿ ಗದಾಧರಃ||೮||
Adhikarana bhagandarasya asAdhyAvasthA (9) · Śloka 9
ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಣಿ ಕ್ರಿಮಯಃ ಶುಕ್ರಮೇವ ಚ |
ಭಗನ್ದರಾತ್ ಸ್ರವನ್ತಸ್ತು ನಾಶಯನ್ತಿ ತಮಾತುರಮ್ ||೯||
(ಸು. ಸೂ. ಅ. ೩೩) |
View original
वातमूत्रपुरीषाणि क्रिमयः शुक्रमेव च |
भगन्दरात् स्रवन्तस्तु नाशयन्ति तमातुरम् ||९||
(सु. सू. अ. ३३) |
ಅವಸ್ಥಾಯಾಮಸಾಧ್ಯತಾಮಾಹ– ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಣೀತ್ಯಾದಿ| ಭಗನ್ದರಾತ್ ಸ್ರವನ್ತ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಅಮೀ ವಿಶೇಷಾ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೯||
Adhikarana puShpikA · Śloka 46
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ಭಗನ್ದರನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೪೬||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने भगन्दरनिदानं समाप्तम् ||४६||
ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಭಗನ್ದರನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೪೬||