Adhikarana bhagandarapUrvarUpapiDakAlakShaNam (1) · Śloka 1
അഥ ഭഗന്ദരനിദാനമ് |
ഗുദസ്യ ദ്വ്യങ്ഗുലേ ക്ഷേത്രേ പാര്ശ്വതഃ പിഡകാऽऽര്തികൃത് |
ഭിന്നാ ഭഗന്ദരോ ജ്ഞേയഃ സ ച പഞ്ചവിധോ മതഃ ||൧||
View original
अथ भगन्दरनिदानम् |
गुदस्य द्व्यङ्गुले क्षेत्रे पार्श्वतः पिडकाऽऽर्तिकृत् |
भिन्ना भगन्दरो ज्ञेयः स च पञ्चविधो मतः ||१||
നാഡീവിശേഷത്വാത് സങ്ഖ്യാസാമ്യാച്ച ഭഗന്ദരനിദാനമ്| ഭഗന്ദരപൂര്വരൂപപിഡകാമാഹ– ഗുദസ്യേത്യാദി| ക്ഷേത്രേ ദേശേ| “സൈവ ഭിന്നാ ഭഗന്ദരഃ|” നിരുക്തിരസ്യ സുശ്രുതേന കൃതാ| തദ്യഥാ– “ഗുദഭഗബസ്തിപ്രദേശദാരണാത് ഭഗന്ദരാഃ|” (സു. നി. അ. ൪) ഇതി| ഭഗശബ്ദോ ഗുദാദ്യുപലക്ഷണമ്| ഭോജേऽപ്യുക്തമ്– “ഭഗം പരിസമന്താച്ച ഗുദം ബസ്തിം തഥൈവ ച| ഭഗവദ്ദാരയേദ്യസ്മാത്തസ്മാജ്ജ്ഞേയോ ഭഗന്ദരഃ||” ഇതി| പൂര്വരൂപം ത്വസ്യ സുശ്രുതേ പഠ്യതേ; യഥാ– “കടീകപാലവേദനാ ഗുദകണ്ഡുര്ദാഹഃ ശോഥശ്ച ഗുദസ്യ ഭവതി|” (സു. നി. അ. ൪) ഇതി| ഏതത് സാമാന്യം പൂര്വരൂപമ്| കടീകപാലമത്ര കടീഫലകമ്| പഞ്ചവിധ ഇതി സങ്ഖ്യാകഥനം രക്തജദ്വന്ദ്വജഭഗന്ദരസമ്ഭാവനാനിരാസാര്ഥമ്||൧||
Adhikarana vAtika(shataponaka)bhagandarasya nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (2) · Śloka 3
കഷായരൂക്ഷൈസ്ത്വതികോപിതോऽനിലസ്ത്വപാനദേശേ പിഡകാം കരോതി യാമ് |
ഉപേക്ഷണാത്പാകമുപൈതി ദാരുണം രുജാ ച ഭിന്നാऽരുണഫേനവാഹിനീ ||൨||
തത്രാഗമോ മൂത്രപുരീഷരേതസാം വ്രണൈരനേകൈഃ ശതപോനകം വദേത് |൩|
View original
कषायरूक्षैस्त्वतिकोपितोऽनिलस्त्वपानदेशे पिडकां करोति याम् |
उपेक्षणात्पाकमुपैति दारुणं रुजा च भिन्नाऽरुणफेनवाहिनी ||२||
तत्रागमो मूत्रपुरीषरेतसां व्रणैरनेकैः शतपोनकं वदेत् |३|
ശതപോനകമാഹ– കഷായേത്യാദി| അപാനദേശ ഇതി ഗുദദേശേ| ഉപേക്ഷണാദിതി വിമ്ലാപനാദ്യകരണാത്| രുജാ ച ഭിന്നേതി രുജാ രുജാന്വിതാ, അര്ശആദേരാകൃതിഗണത്വാദച്, ഭിന്നാ വിദീര്ണാ| വ്രണൈരനേകൈഃ ശതപോനകം വദേദിതി ശതപോനകതുല്യത്വാത് ശതപോനകഃ; ശതപോനകശ്ചാലനികാ, സഹസ്രധാരാ ഇത്യന്യേ; കിംവാ ശതപോനകഃ ശൂകദോഷേ പഠിതോ വികാരഃ ‘ഛിദ്രൈരണുമുഖൈഃ’ ഇത്യാദിനാ, കിന്തു യദി ശൂകദോഷപഠിതശതപോനകതുല്യത്വമസ്യ തദാ ഛിദ്രൈരണുമുഖൈരിത്യാദിനിമിത്തസ്യോഭയത്ര പഠിതത്വാത് കിം തത്സാദൃശ്യപ്രവൃത്തേയം സഞ്ജ്ഞാ, സാ വാ ഏതത്സാദൃശ്യപ്രവൃത്തേതി ദുര്വിജ്ഞാനാത്തത്രാപി ചാലനികാതുല്യത്വമേവ പ്രവൃത്തിനിമിത്തമിതി മന്യമാനേന ജേജ്ജടേന ചാലനികാതുല്യത്വമത്ര വര്ണിതമ്| ശതപോനകവദനേകമുഖത്വേ വാതികഭഗന്ദരസ്വഭാവ ഏവ ഹേതുഃ||൨||
Adhikarana paittika(uShTragrIva)bhagandarasya nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (3-4) · Śloka 4
പ്രകോപണൈഃ പിത്തമതിപ്രകോപിതം കരോതി രക്താം പിഡകാം ഗുദാശ്രിതാമ് ||൩||
തദാऽऽശുപാകാऽഹിമപൂതിവാഹിനീം ഭഗന്ദരം തൂഷ്ട്രശിരോധരം വദേത് ||൪||
View original
प्रकोपणैः पित्तमतिप्रकोपितं करोति रक्तां पिडकां गुदाश्रिताम् ||३||
तदाऽऽशुपाकाऽहिमपूतिवाहिनीं भगन्दरं तूष्ट्रशिरोधरं वदेत् ||४||
ഉഷ്ട്രഗ്രീവലക്ഷണമാഹ– പ്രകോപണൈരിത്യാദി| തദാശുപാകാഹിമപൂതിവാഹിനീമിതി തദേതി തത്കാലേ, പിത്തജത്വേനാശുപാകാ ച സാ അഹിമപൂതിവാഹിനീ ഉഷ്ണപൂതിവാഹിനീ ച സാ ആശുപാകാഹിമപൂതിവാഹിനീ താമ്| അത്ര പിഡകാവസ്ഥാഗതഗലവക്രത്വേന ഉഷ്ട്രഗ്രീവാകാരത്വം, തേനോഷ്ട്രഗ്രീവസഞ്ജ്ഞാ||൩-൪||
Adhikarana shlaiShmika(parisrAvi)bhagandarasya lakShaNam (5) · Śloka 5
കണ്ഡൂയനോ ഘനസ്രാവീ കഠിനോ മന്ദവേദനഃ |
ശ്വേതാവഭാസഃ കഫജഃ പരിസ്രാവീ ഭഗന്ദരഃ ||൫||
View original
कण्डूयनो घनस्रावी कठिनो मन्दवेदनः |
श्वेतावभासः कफजः परिस्रावी भगन्दरः ||५||
പരിസ്രാവിണമാഹ– കണ്ഡൂയന ഇത്യാദി| പരിസ്രാവീ കഫജഃ, സ ച ഘനസ്രാവയോഗാത് പരിസ്രാവീ||൫||
Adhikarana sannipAtaja(shambUkAvarta)bhagandaralakShaNam (6) · Śloka 6
ബഹുവര്ണരുജാസ്രാവാ പിഡകാ ഗോസ്തനോപമാ |
ശമ്ബൂകാവര്തവന്നാഡീ ശമ്ബൂകാവര്തകോ മതഃ ||൬||
View original
बहुवर्णरुजास्रावा पिडका गोस्तनोपमा |
शम्बूकावर्तवन्नाडी शम्बूकावर्तको मतः ||६||
സന്നിപാതജം ശമ്ബൂകാവര്തമാഹ– ബഹുവര്ണരുജാസ്രാവേത്യാദി| പ്രത്യേകദോഷജഭഗന്ദരപഠിതവര്ണവേദനാഃ സ്രാവശ്ച| ശമ്ബൂകാവര്തവത് പൂര്ണനദ്യാഃ ശമ്ബൂകാവര്തവദാവര്തനം വേദനാ ദോഷഗതിവിശേഷാദ്ഭവതീതി ശമ്ബൂകാവര്തഃ| തഥാ ച ഭോജഃ– “നദീനാം പരിപൂര്ണാനാം ശമ്ബൂകാവര്തകാ യഥാ| സമുത്തിഷ്ഠന്തി വേഗേന തോയവേഗസമീരിതാഃ||” ഇതി||൬||
Adhikarana Agantuka(unmArgi)bhagandaralakShaNam (7) · Śloka 7
ക്ഷതാദ്ഗതിഃ പായുഗതാ വിവര്ധതേ ഹ്യുപേക്ഷണാത് സ്യുഃ ക്രിമയോ വിദാര്യ തേ |
പ്രകുര്വതേ മാര്ഗമനേകധാ മുഖൈര്വ്രണൈസ്തദുന്മാര്ഗിഭഗന്ദരം വദേത് ||൭||
View original
क्षताद्गतिः पायुगता विवर्धते ह्युपेक्षणात् स्युः क्रिमयो विदार्य ते |
प्रकुर्वते मार्गमनेकधा मुखैर्व्रणैस्तदुन्मार्गिभगन्दरं वदेत् ||७||
ഉന്മാര്ഗിഭഗന്ദരമാഗന്തുമാഹ– ക്ഷതാദ്ഗതിരിത്യാദി| ക്ഷതാദിതി കണ്ടകാദിഘാതാത്| വിദാര്യ ത ഇതി തേ ക്രിമയോ വിദാര്യ മാര്ഗം കുര്വത ഇതി യോജനാ| അനേകധാ മുഖൈരനേകമുഖൈഃ| അത്രോന്മാര്ഗേണ ക്രിമികൃതവിമാര്ഗേണ പുരീഷാദിഗമനാദുന്മാര്ഗിസഞ്ജ്ഞാ ജ്ഞേയാ| തന്ത്രാന്തരേ ത്വര്ശോഭഗന്ദരഃ പഠിതഃ| തദ്യഥാ– “കഫപിത്തേ തു പൂര്വോത്ഥേ ദുര്നാമാശ്രിത്യ കുപ്യതഃ| അര്ശോമൂലേ തതഃ ശോഥഃ കണ്ഡൂദാഹാര്തിമാന് ഭവേത്|| സ ശീഘ്രം പക്വഭിന്നോऽസ്യ ക്ലേദയന് മൂലമര്ശസഃ| സ്രവത്യജസ്രം ഗതിഭിരയമര്ശോഭഗന്ദരഃ||” ഇതി| അയമന്യതമസ്മിന് ശതപോനകാദീനാം ദോഷലക്ഷണദര്ശനാദന്തര്ഭാവ്യഃ||൭||
Adhikarana bhagandarasya sAdhyAsAdhyavicAraH (8) · Śloka 8
ഘോരാഃ സാധയിതും ദുഃഖാഃ സര്വ ഏവ ഭഗന്ദരാഃ |
തേഷ്വസാധ്യസ്ത്രിദോഷോത്ഥഃ ക്ഷതജശ്ച വിശേഷതഃ ||൮||
(സു. നി. അ. ൪) |
View original
घोराः साधयितुं दुःखाः सर्व एव भगन्दराः |
तेष्वसाध्यस्त्रिदोषोत्थः क्षतजश्च विशेषतः ||८||
(सु. नि. अ. ४) |
പ്രതീകാരപ്രയത്നായാഹ– ഘോരാ ഇത്യാദി| ദുഃഖാ ഇതി ദുഃഖപ്രദാഃ| ക്ഷതജശ്ച വിശേഷത ഇതി ക്ഷതജോऽപി വിശേഷമനേകവ്രണയോഗം ക്രിമിസമ്ഭവാദികം ച വീക്ഷ്യാസാധ്യഃ, അത ഏവ ചികിത്സിതേ അസാധ്യതാം പ്രതിജ്ഞായ ക്രിയാം വക്ഷ്യതി| വിശേഷത ഇതി ല്യബ്ലോപേ പഞ്ചമീ; വിശേഷതോऽതിശയാദസാധ്യ ഇത്യര്ഥഃ, യാപനാര്ഥം ക്രിയാവിധിരിതി| ക്വചിത് “ക്ഷതജശ്ച ഭഗന്ദരഃ” ഇതി പാഠഃ| ക്ഷതജോ വിശേഷതഃ സാധയിതും ഘോരഃ അസാധ്യ ഏവ, സ്രാവരൂപവിശേഷസ്യ യുക്തത്വാദിതി ഗദാധരഃ||൮||
Adhikarana bhagandarasya asAdhyAvasthA (9) · Śloka 9
വാതമൂത്രപുരീഷാണി ക്രിമയഃ ശുക്രമേവ ച |
ഭഗന്ദരാത് സ്രവന്തസ്തു നാശയന്തി തമാതുരമ് ||൯||
(സു. സൂ. അ. ൩൩) |
View original
वातमूत्रपुरीषाणि क्रिमयः शुक्रमेव च |
भगन्दरात् स्रवन्तस्तु नाशयन्ति तमातुरम् ||९||
(सु. सू. अ. ३३) |
അവസ്ഥായാമസാധ്യതാമാഹ– വാതമൂത്രപുരീഷാണീത്യാദി| ഭഗന്ദരാത് സ്രവന്ത ഇത്യത്ര ‘അമീ വിശേഷാ’ ഇതി ശേഷഃ||൯||
Adhikarana puShpikA · Śloka 46
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ ഭഗന്ദരനിദാനം സമാപ്തമ് ||൪൬||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने भगन्दरनिदानं समाप्तम् ||४६||
ഇതി ശ്രീകണ്ഠദത്തകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം ഭഗന്ദരനിദാനം സമാപ്തമ്||൪൬||