അഥ ഭഗന്ദരനിദാനമ് | ഗുദസ്യ ദ്വ്യങ്ഗുലേ ക്ഷേത്രേ പാര്ശ്വതഃ പിഡകാऽऽര്തികൃത് | ഭിന്നാ ഭഗന്ദരോ ജ്ഞേയഃ സ ച പഞ്ചവിധോ മതഃ ||൧||
View original
अथ भगन्दरनिदानम् | गुदस्य द्व्यङ्गुले क्षेत्रे पार्श्वतः पिडकाऽऽर्तिकृत् | भिन्ना भगन्दरो ज्ञेयः स च पञ्चविधो मतः ||१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
നാഡീവിശേഷത്വാത് സങ്ഖ്യാസാമ്യാച്ച ഭഗന്ദരനിദാനമ്| ഭഗന്ദരപൂര്വരൂപപിഡകാമാഹ– ഗുദസ്യേത്യാദി| ക്ഷേത്രേ ദേശേ| “സൈവ ഭിന്നാ ഭഗന്ദരഃ|” നിരുക്തിരസ്യ സുശ്രുതേന കൃതാ| തദ്യഥാ– “ഗുദഭഗബസ്തിപ്രദേശദാരണാത് ഭഗന്ദരാഃ|” (സു. നി. അ. ൪) ഇതി| ഭഗശബ്ദോ ഗുദാദ്യുപലക്ഷണമ്| ഭോജേऽപ്യുക്തമ്– “ഭഗം പരിസമന്താച്ച ഗുദം ബസ്തിം തഥൈവ ച| ഭഗവദ്ദാരയേദ്യസ്മാത്തസ്മാജ്ജ്ഞേയോ ഭഗന്ദരഃ||” ഇതി| പൂര്വരൂപം ത്വസ്യ സുശ്രുതേ പഠ്യതേ; യഥാ– “കടീകപാലവേദനാ ഗുദകണ്ഡുര്ദാഹഃ ശോഥശ്ച ഗുദസ്യ ഭവതി|” (സു. നി. അ. ൪) ഇതി| ഏതത് സാമാന്യം പൂര്വരൂപമ്| കടീകപാലമത്ര കടീഫലകമ്| പഞ്ചവിധ ഇതി സങ്ഖ്യാകഥനം രക്തജദ്വന്ദ്വജഭഗന്ദരസമ്ഭാവനാനിരാസാര്ഥമ്||൧||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
നാഡീവിശേഷസങ്ഖ്യാസാമാന്യാദ് വ്രണവദുപക്രമാദ്വാऽതോऽനന്തരം ഭഗന്ദരനിദാനമ്| തസ്യാവസ്ഥാനസംശ്രയത്വേന ലക്ഷണമാഹ– ഗുദസ്യേത്യാദി| ക്ഷേത്രേ ദേശേ, പാര്ശ്വതഃ സമീപതഃ, പിഡകാ, സൈവ ഭിന്നാ ഭഗന്ദരാര്തികൃത്, തസ്യ ച നിരുക്തിഃ സുശ്രുതേന കൃതാ– “ഗുദഭഗബസ്തിപ്രദേശദാരണാദ്ഭഗന്ദരഃ” ഇതി| ഭഗന്ദരശബ്ദേ ഭഗശബ്ദോ ഗുദാദ്യുപലക്ഷണഃ, ഭോജേऽപ്യുക്തമ്– “ഭഗം പരിസമന്താച്ച ഗുദം ബസ്തി തഥൈവ ച| ഭഗവദ്ദാരയേദ്യസ്മാത്തസ്മാജ്ജ്ഞേയോ ഭഗന്ദരഃ||” ഇതി| പൂര്വരൂപം ത്വസ്യ സുശ്രുതേ പഠിതമ്, യഥാ– “കടീകപാലവേദനാ ഗുദകണ്ഡുര്ദാഹഃ ശോഥശ്ച ഗുദസ്യ ഭവതി” ഇതി| ഏതത്സാമാന്യം പൂര്വരൂപമിതി| കടീകപാലമത്ര കടീഫലകമ്| സ ച പഞ്ചവിധഃ– ദോഷൈസ്ത്രയഃ, സന്നിപാതേനൈകഃ, ശല്യേന ചാപരഃ, ഏവം പഞ്ചവിധസങ്ഖ്യാകഥനം രക്തജദ്വന്ദ്വജഭഗന്ദരസമ്ഭാവനാനിരാസാര്ഥമ്||൧||