44. bhagnanidānam

Adhikarana bhagnasya dvaividhyam (1) · Śloka 1

અથ ભગ્નનિદાનમ્ | ભગ્નં સમાસાદ્દ્વિવિધં હુતાશ કાણ્ડે ચ સન્ધૌ ચ હિ તત્ર સન્ધૌ | ઉત્પિષ્ટવિશ્લિષ્ટવિવર્તિતં ચ તિર્યગ્ગતં ક્ષિપ્તમધશ્ચ ષટ્ ચ ||૧||

આગન્તુસામાન્યાત્ ભગ્નનિદાનમ્| દ્વિવિધં હિ ભગ્નં સવ્રણમવ્રણં ચ, તત્ર સવ્રણમભિધાયાવ્રણમાહ– ભગ્નં સમાસાદિત્યાદિ| હુતાશ ઇતિ અગ્નિવેશસમ્બોધનં, ચરકે હુતાશશબ્દેનાગ્નિવેશોઽભિધીયતે, એકદેશેનાપિ સમુદાયપ્રતીતેઃ| કાણ્ડે ચ સન્ધૌ ચેતિ સન્ધિવિચ્છિન્નમેકં, દ્વિતીયં કાણ્ડભગ્નં; કાણ્ડમસ્થિકાણ્ડઃ, કાણ્ડેન ચ નલકકપાલવલયતરુણરુચકાનાં ગ્રહઃ, તત્ર ભગ્નં કાણ્ડે ભગ્નં; દ્વયોરસ્થ્નોઃ, સન્ધાનં સન્ધિઃ, તદ્વિશ્લેષઃ સન્ધિમુક્તમ્| તત્ર સન્ધાવિતિ સન્ધૌ મુક્તે ‘લિઙ્ગમભિધીયતે’ ઇતિ શેષઃ| નનુ કથં સન્ધિમુક્તં ભગ્નમુચ્યતે? અસ્થ્નાં હિ ભઙ્ગો યુક્તઃ| ઉચ્યતે– અસ્થિવિશ્લેષોઽત્ર ભગ્નોઽભિપ્રેતઃ, સ ચ કાણ્ડભગ્ને સન્ધિમુક્તે ચાસ્તીતિ ન દોષઃ||૧||

Adhikarana sandhibhagnasya sAmAnyali~ggam (1) · Śloka 2

પ્રસારણાકુઞ્ચનવર્તનોગ્રા રુક્ સ્પર્શવિદ્વેષણમેતદુક્તમ્ | સામાન્યતઃ સન્ધિગતસ્ય લિઙ્ગમ્... |૨|

સન્ધિભગ્નસ્ય સામાન્યલિઙ્ગમાહ– પ્રસારણેત્યાદિ| પ્રસારણાકુઞ્ચનવર્તનોગ્રા રુગિતિ પ્રસારણાદિષુ ઉગ્રા રુક્| વર્તનં નિષ્ક્રિયતયાઽવસ્થાનમ્|૧|–

Adhikarana utpiShTa-vishliShTa-vivartita-tiryaggata-kShiptali~ggam (2-3) · Śloka 3

...ઉત્પિષ્ટસન્ધેઃ શ્વયથુઃ સમન્તાત્ ||૨|| વિશેષતો રાત્રિભવા રુજા ચ, વિશ્લિષ્ટજે તૌ ચ રુજા ચ નિત્યમ્ | વિવર્તિતે પાર્શ્વરુજશ્ચ તીવ્રાસ્તિર્યગ્ગતે તીવ્રરુજો ભવન્તિ ||૩|| ક્ષિપ્તેઽતિશૂલં વિષમત્વમસ્થ્નોઃ ક્ષિપ્તે ત્વધો રુગ્વિઘટશ્ચ સન્ધેઃ |

ઉત્પિષ્ટાદિલિઙ્ગમાહ– ઉત્પિષ્ટસન્ધેરિત્યાદિ| ઉત્પિષ્ટં દ્વાભ્યામસ્થિભ્યાં સન્ધૌ ઘર્ષણમ્| શ્વયથુઃ સમન્તાદિતિ ઉભયભાગે શોથઃ, ઉભયતઃ સન્ધ્યસ્થ્નોર્ઘર્ષિતત્વાત્| વિશેષતો રાત્રિભવા રુજા ચેતિ અભિઘાતકુપિત એવ રાત્રૌ શૈત્યેનાત્યન્તં વૃદ્ધો વાયુઃ રુજાં કરોતિ| અત્ર ચૂર્ણિતત્વેન માર્ગાવરણાત્ વાતકોપ ઇત્યર્થઃ| વિશ્લિષ્ટજે ઇતિ વિશ્લિષ્ટજાતે સન્ધિમુક્તે, વિશ્લિષ્ટં મનાક્ સન્ધિવિશ્લેષઃ શિથિલતામાત્રં, વિશ્લિષ્ટમિતિ ભાવે ક્તઃ| તૌ ચેતિ વિશ્લિષ્ટે રાત્રિરુજાસમન્તાચ્છોથૌ; સમન્તાચ્છોથોઽપ્યત્રાલ્પો બોધ્યઃ, સન્ધેરનભિઘાતાત્| સન્ધિવિક્રિયયા અસ્થ્નોરપસૃતત્વાત્ મધ્યનિમ્નત્વં, “ઉત્પિષ્ટમથ વિશ્લિષ્ટં સન્ધિં વૈદ્યો ન ઘટ્ટયેત્|” (સુ. ચિ. અ. ૨) ઇતિ વચનાત્; મનાગ્વિક્રિયયા વા| રુજા ચ નિત્યમિતિ સર્વદા રુજા બલવતી ભવતીત્યુત્પિષ્ટાદ્વિશેષઃ| વિવર્તિતે ઇતિ ‘સન્ધૌ’ ઇતિ શેષઃ, વિવર્તિતે વિપરીતં વર્તિતે; વિવર્તનં સન્ધૌ દ્વયોરસ્થ્નોર્વિવૃતિર્વિભ્રમણમનાર્જવતા| પાર્શ્વરુજશ્ચ તીવ્રા ઇતિ આભ્યન્તરસન્ધિસ્થાનયોઃ પાર્શ્વસન્ધ્યસ્થ્નોઃ પાર્શ્વગમનાત્તીવ્રાઃ પાર્શ્વરુજઃ| તિર્યગ્ગત ઇતિ તિર્યક્ક્ષિપ્તે| અત્ર હ્યેકં સન્ધ્યસ્થિ સન્ધિસ્થાનં ત્યક્ત્વા તિર્યગ્યાતિ| ક્ષિપ્તેઽતીતિ અતિક્ષિપ્તે; ‘ઊર્ધ્વમ્’ ઇતિ શેષઃ| અત્ર હ્યેકાસ્થિવિક્રિયયા ઉભયાસ્થિવિક્રિયયા વા દ્વયોરપ્યસ્થ્નોઃ પરસ્પરાતિક્રમણં દૂરગમનં વા; વિશ્લિષ્ટે તુ મનાક્ શિથિલતામાત્રમ્; અધઃક્ષિપ્તે તુ કિઞ્ચિદધોગમનમિતિ વિશેષઃ| “વિષમાશ્ચ સક્થ્નોઃ” ઇતિ પાઠે તુ ‘રુજ’ ઇતિ શેષઃ| ક્ષિપ્તે ત્વધોરુગ્વિઘટશ્ચ સન્ધેરિતિ અધઃક્ષિપ્તે રુક્ રુજા, સન્ધેર્વિઘટશ્ચ વિઘટનમ્| ‘વિરુદ્ધચેષ્ટા વિઘટસ્ય’ ઇતિ પાઠાન્તરે વિઘટિતસ્ય સન્ધેરિત્યર્થઃ| અત્ર અધોઽસ્થિગમનમ્| અધઃ ક્ષિપ્તવદૂર્ધ્વં ક્ષિપ્તસ્યાપ્યભિધાને પ્રાપ્તે અનુક્તિરતિક્ષિપ્તેઽવરોધાત્||૨-૩||–

Adhikarana kANDe bhagnasya li~ggam (4-6) · Śloka 6

કાણ્ડે ત્વતઃ કર્કટકાશ્વકર્ણવિચૂર્ણિતં પિચ્ચિતમસ્થિછલ્લિકા ||૪|| કાણ્ડેષુ ભગ્નં હ્યતિપાતિતં ચ મજ્જાગતં ચ સ્ફુટિતં ચ વક્રમ્ | છિન્નં દ્વિધા દ્વાદશધાઽપિ કાણ્ડે સ્રસ્તાઙ્ગતા શોથરુજાતિવૃદ્ધિઃ ||૫|| સમ્પીડ્યમાને ભવતીહ શબ્દઃ સ્પર્શાસહં સ્પન્દનતોદશૂલાઃ | સર્વાસ્વવસ્થાસુ ન શર્મલાભો ભગ્નસ્ય કાણ્ડે ખલુ ચિહ્નમેતત્ ||૬||

અતઃ પરં કાણ્ડે ભગ્નમભિધીયતે– કાણ્ડે ત્વત ઇત્યાદિ| કાણ્ડે ઇત્યત્ર ભગ્નમિતિ શેષઃ| અત ઇતિ અતઃ પરમ્| કર્કટકેતિ ઉભયોઃ પાર્શ્વયોર્નિપીડનેનાવનતમ્, અત એવ મધ્યે ગ્રન્થિરિવોન્નતં કર્કટતુલ્યત્વાત્ કર્કટકમ્| અશ્વકર્ણેતિ અશ્વકર્ણવત્ વિપુલાસ્થિનિર્ગમાદશ્વકર્ણમ્| વિચૂર્ણિતમિતિ ક્ષુણ્ણમસ્થિ, તચ્ચ શબ્દસ્પર્શાભ્યામવગન્તવ્યમ્| પિચ્ચિતમિતિ યન્ત્રિતં બહુશોથમ્| અસ્થિછલ્લિકેતિ છલ્લં વલ્કલં તદત્રાસ્તીતિ અસ્થિછલ્લિકા, અત્ર મત્વર્થીયષ્ઠિકન્| અત્ર તુ આ ન ભવતિ, વૃદ્ધેરનિત્યત્વાત્| એષા પાર્શ્વગતસ્તોકાસ્થિવિશ્લેષાદ્ભવતિ| ‘અસ્થિછલ્લિતમ્’ ઇતિ વા પાઠઃ, છલ્લમસ્ય સઞ્જાતમિતિ છલ્લિતમ્| કાણ્ડેષુ ભગ્નમિત્યનેન કાણ્ડભગ્નમભિધીયતે, પ્રસારણે કમ્પમાનં કાણ્ડભગ્નમ્| યદ્યપિ કાણ્ડે ભગ્નં સર્વમેવ કર્કટાદિ, તથાઽપિ વિશિષ્ટે કાણ્ડભગ્ને કાણ્ડભગ્નસઞ્જ્ઞેયં બોદ્ધવ્યા| યથા– જાઙ્ગલશબ્દો જઙ્ઘાલાદ્યષ્ટવિધમાંસવર્ગે સામાન્યે, વિશેષે પુનરેણાદાવેવ ચ વર્તતે| અતિપાતિતમિતિ અસ્થિનિઃશેષતશ્છિન્નમતિપાતિતમ્| મજ્જાગતમિતિ અસ્થ્યવયવોઽસ્થિમધ્યમનુપ્રવિશ્ય મજ્જાનં નિઃસારયતીતિ મજ્જાગતમ્| સ્ફુટિતં સ્તોકં બહુધા વિદીર્ણં શૂકપૂર્ણમિવ વેદનાવત્| વક્રમિતિ અવિમુક્તાસ્થિ કુબ્જીભૂતં વક્રમ્| વક્રતાઽપિ ભગ્નત્વં જ્ઞેયમ્| છિન્નં દ્વિધેતિ એકમણુવિદીર્ણં, બહુવિદીર્ણમન્યત્; એકં વિદીર્ણં, સંલગ્નમપરં વિદીર્ણં દ્વિધાભૂતમ્; અન્યસ્તુ વિપુલૈકવિદરણમિત્યાહ; સુશ્રુતે એતત્ પાટિતસઞ્જ્ઞમ્| કાણ્ડે ભગ્નસ્ય દ્વાદશવિધત્વં નિયમયતિ– કાણ્ડ ઇતિ| અત્ર ભગ્નમિતિ શેષઃ| અપિશબ્દોઽત્ર ભિન્નક્રમઃ, સ ચાવધારણાર્થં, તેન છિન્નમિત્યત્ર સમ્બધ્યતે| છિન્નમેવ દ્વિધા, ન કર્કટાદિ||૪-૬||

Adhikarana kANDe bhagnasya dvAdashaprakArAdapyadhikatvam (7) · Śloka 7

ભગ્નં તુ કાણ્ડે બહુધા પ્રયાતિ સમાસતો નામભિરેવ તુલ્યમ્ ||૭||

કાણ્ડે ભગ્નસ્ય દ્વાદશપ્રકારાદપ્યધિકત્વમાહ– ભગ્નમિત્યાદિ| સમાસતો નામભિરેવ તુલ્યમિતિ સઙ્ક્ષેપતો નામાનુરૂપમેતદવગન્તવ્યમિત્યર્થઃ||૭||

Adhikarana bhagnasya sAdhyavicAraH (8) · Śloka 8

અલ્પાશિનોઽનાત્મવતો જન્તોર્વાતાત્મકસ્ય ચ | ઉપદ્રવૈર્વા જુષ્ટસ્ય ભગ્નં કૃચ્છ્રેણ સિધ્યતિ ||૮|| (સુ. ચિ. અ. ૩) |

કષ્ટસાધ્યતામાહ– અલ્પેત્યાદિ| વાતાત્મકસ્યેતિ વાતપ્રકૃતેઃ| ઉપદ્રવૈરિતિ ઉપદ્રવા જ્વરાધ્માનમૂત્રપુરીષસઙ્ગાદયઃ||૮||

Adhikarana bhagnasyAsAdhyavicAraH (9-10) · Śloka 10

ભિન્નં કપાલં કટ્યાં તુ સન્ધિમુક્તં તથા ચ્યુતમ્ | જઘનં પ્રતિપિષ્ટં ચ વર્જયેદ્ધિ વિચક્ષણઃ ||૯|| અસંશ્લિષ્ટકપાલં ચ લલાટે ચૂર્ણિતં ચ યત્ | ભગ્નં સ્તનાન્તરે પૃષ્ઠે શઙ્ખે મૂર્ધ્નિ ચ વર્જયેત્ ||૧૦|| (સુ. નિ. અ. ૧૫) |

અસાધ્યતામાહ– ભિન્નં કપાલમિત્યાદિ| ભગ્નમિતિ વાચ્યે ભિન્નમિતિ યત્ કૃતં, તત્ કપાલાનાં પ્રાયશો ભેદાત્| અત એવોક્તમ્– “કપાલાનિ વિભજ્યન્તે” (સુ. શા. અ. ૫) ઇતિ| નનુ, કટ્યસ્થ્નઃ કપાલસઞ્જ્ઞાયા અભાવાત્ કથમુચ્યતે ભિન્નં કપાલં કટ્યામિતિ? તદુક્તં સુશ્રુતે– “જાનુનિતમ્બાંસગણ્ડતાલુશઙ્ખવઙ્ક્ષણશિરઃસુ કપાલાનિ|” (સુ. શા. અ. ૫) ઇતિ; ઉચ્યતે– નિતમ્બગ્રહણેન તત્ર કટીગ્રહણાદદોષઃ; અથવા સર્વં કપાલસઞ્જ્ઞિતમ્ અસ્થિભિન્નં, તથા કટ્યાં ચાસ્થિભિન્નં વર્જયેત્| અસંશ્લિષ્ટકપાલં ચેતિ તુ નિયમાર્થં; તેન લલાટે કપાલસ્યાસંશ્લિષ્ટસ્યાસાધ્યત્વં, નાન્યથા ભિન્નસ્યેતિ| ભિન્નં કપાલમિતિ કાણ્ડભગ્નમેતત્| સન્ધિમુક્તમિતિ નાનાવિધમપિ સન્ધિમુક્તં કટ્યાં ન સિધ્યતીતિ| ચ્યુતમિતિ અધઃક્ષિપ્તમ્, અન્યસ્તુ વિશ્લિષ્ટમાહ; અથવા કટ્યાં સન્ધિમુક્તં ચ્યુતલક્ષણં ન સર્વમ્| જઘનં પ્રતિપિષ્ટં ચેતિ જઘનસ્થાને પિષ્ટમુત્પિષ્ટમેતત્તથા ચ્યુતમિતિ ચ| સન્ધિમુક્તં પુનર્વિશેષાર્થમુક્તં, વિશેષાભિધાનાદન્યસ્ય કટીસન્ધિમુક્તસ્ય કદાચિત્ સાધ્યતા સૂચ્યતે, અત એવ ચિકિત્સિતે “તતઃ સ્થાનસ્થિતે સન્ધૌ” (સુ. ચિ. અ. ૩) ઇતિ વક્ષ્યતિ| અસંશ્લિષ્ટકપાલં ચ લલાટે ચૂર્ણિતં ચ યદિતિ યથા અવિદ્યમાનસંશ્લેષં યત્ કપાલં, તથા લલાટે ચૂર્ણિતં ચ યત્ વિઘટિતસન્ધિ તદસાધ્યમ્| ભગ્નમિતિ સામાન્યેન સન્ધિમુક્તં કાણ્ડભગ્નં ચ ગૃહ્યતે| અન્યે તુ ભગ્નમિત્યનેન કાણ્ડભગ્નવિશેષં ‘પ્રસારણે કમ્પમાનમ્’ ઇત્યનેનોક્તં વદન્તિ| ઉક્તં ચ ભાલુકિના– “શઙ્ખે મૂર્ધ્નિ સ્તનાન્તરે વા કાણ્ડે ભગ્નં મરણાય|” ઇતિ| સ્તનાન્તરે ઉરસિ, મૂર્ધ્નિ ચૂડાસ્થાને||૯-૧૦||

Adhikarana sarveShAM bhagnAnAmanavadhAnato~asAdhyatvam (11) · Śloka 11

સમ્યક્ સન્ધિતમપ્યસ્થિ દુર્નિક્ષેપનિબન્ધનાત્ | સઙ્ક્ષોભાદ્વાઽપિ યદ્ગચ્છેદ્વિક્રિયાં તચ્ચ વર્જયેત્ ||૧૧|| (સુ. નિ. અ. ૧૫) |

સર્વેષામનવધાનતોઽસાધ્યત્વમાહ– સમ્યગિત્યાદિ| સન્ધિતં સંયમિતમ્| દુર્નિક્ષેપનિબન્ધનાદિતિ દુઃસ્થાપનાત્તથા દુષ્ટબન્ધનાત્| સઙ્ક્ષોભાદ્વેતિ અભિઘાતભયાદિસઙ્ક્ષોભાત્| અયમર્થઃ– સમ્યક્સંયમિતમપિ દુઃસ્થાપનાત્, સુન્યસ્તમપિ દુષ્ટબન્ધનાત્, સુન્યસ્તં સુબદ્ધમપિ સઙ્ક્ષોભાદ્વિકૃતમસાધ્યમ્||૧૧||

Adhikarana asthivisheSheNa bhagnavisheShaH (12) · Śloka 12

તરુણાસ્થીનિ નમ્યન્તે ભિદ્યન્તે નલકાનિ ચ | કપાલાનિ વિભજ્યન્તે સ્ફુટન્તિ રુચકાનિ ચ ||૧૨|| (સુ. નિ. અ. ૧૫) |

અસ્થિવિશેષેણ ભગ્નવિશેષમાહ– તરુણાસ્થીનીત્યાદિ| નમ્યન્તે વક્રીભવન્તિ, તેનાત્ર વક્રલક્ષણં ભગ્નમ્| ઘ્રાણકર્ણાક્ષિપુટેષુ તરુણં કોમલમસ્થિ| ભિદ્યન્તે નલકાનિ ચેતિ અસ્થ્યન્તરાનુપ્રવેશાદ્ભિદ્યન્તે, અતિપાતિતલક્ષણેન ચ ભગ્નેન નલકાનિ યુજ્યન્તે; અન્યે તુ દ્વાદશવિધમપિ ભગ્નમત્રેચ્છન્તિ| કપાલાનિ વિભજ્યન્ત ઇતિ કપાલેષુ વિદરણલક્ષણો ભગ્નઃ| ‘વિભિદ્યન્તે’ ઇતિ પાઠાન્તરમ્, અર્થસ્તુ સ એવ| રુચકાનિ દન્તાઃ, તેષુ સ્ફુટિતલક્ષણો ભગ્નઃ| અસ્થીનિ પઞ્ચવિધાનિ તરુણનલકકપાલવલયરુચકભેદાત્| રુચકાનિ ચેતિ ચકારાત્ વલયાન્યપિ સ્ફુટિતાનિ ભવન્તીતિ| એતત્ સુશ્રુતે સ્ફુટિતં ભગ્નમ્||૧૨||

Adhikarana puShpikA · Śloka 44

ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને ભગ્નનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૪૪||

ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં ભગ્નનિદાનં સમાપ્તમ્||૪૪||