मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
उत्पिष्टादिलिङ्गमाह– उत्पिष्टसन्धेरित्यादि| उत्पिष्टं द्वाभ्यामस्थिभ्यां सन्धौ घर्षणम्| श्वयथुः समन्तादिति उभयभागे शोथः, उभयतः सन्ध्यस्थ्नोर्घर्षितत्वात्| विशेषतो रात्रिभवा रुजा चेति अभिघातकुपित एव रात्रौ शैत्येनात्यन्तं वृद्धो वायुः रुजां करोति| अत्र चूर्णितत्वेन मार्गावरणात् वातकोप इत्यर्थः| विश्लिष्टजे इति विश्लिष्टजाते सन्धिमुक्ते, विश्लिष्टं मनाक् सन्धिविश्लेषः शिथिलतामात्रं, विश्लिष्टमिति भावे क्तः| तौ चेति विश्लिष्टे रात्रिरुजासमन्ताच्छोथौ; समन्ताच्छोथोऽप्यत्राल्पो बोध्यः, सन्धेरनभिघातात्| सन्धिविक्रियया अस्थ्नोरपसृतत्वात् मध्यनिम्नत्वं, “उत्पिष्टमथ विश्लिष्टं सन्धिं वैद्यो न घट्टयेत्|” (सु. चि. अ. २) इति वचनात्; मनाग्विक्रियया वा| रुजा च नित्यमिति सर्वदा रुजा बलवती भवतीत्युत्पिष्टाद्विशेषः| विवर्तिते इति ‘सन्धौ’ इति शेषः, विवर्तिते विपरीतं वर्तिते; विवर्तनं सन्धौ द्वयोरस्थ्नोर्विवृतिर्विभ्रमणमनार्जवता| पार्श्वरुजश्च तीव्रा इति आभ्यन्तरसन्धिस्थानयोः पार्श्वसन्ध्यस्थ्नोः पार्श्वगमनात्तीव्राः पार्श्वरुजः| तिर्यग्गत इति तिर्यक्क्षिप्ते| अत्र ह्येकं सन्ध्यस्थि सन्धिस्थानं त्यक्त्वा तिर्यग्याति| क्षिप्तेऽतीति अतिक्षिप्ते; ‘ऊर्ध्वम्’ इति शेषः| अत्र ह्येकास्थिविक्रियया उभयास्थिविक्रियया वा द्वयोरप्यस्थ्नोः परस्परातिक्रमणं दूरगमनं वा; विश्लिष्टे तु मनाक् शिथिलतामात्रम्; अधःक्षिप्ते तु किञ्चिदधोगमनमिति विशेषः| “विषमाश्च सक्थ्नोः” इति पाठे तु ‘रुज’ इति शेषः| क्षिप्ते त्वधोरुग्विघटश्च सन्धेरिति अधःक्षिप्ते रुक् रुजा, सन्धेर्विघटश्च विघटनम्| ‘विरुद्धचेष्टा विघटस्य’ इति पाठान्तरे विघटितस्य सन्धेरित्यर्थः| अत्र अधोऽस्थिगमनम्| अधः क्षिप्तवदूर्ध्वं क्षिप्तस्याप्यभिधाने प्राप्ते अनुक्तिरतिक्षिप्तेऽवरोधात्||२-३||–
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
विशिष्टलिङ्गमाह– उत्पिष्टसन्धेरित्यादि| उत्पिष्टं द्वाभ्यामस्थिभ्यां सन्धौ घर्षणं, श्वयथुः समन्तादिति उभयभागे शोफः, उभयतः सन्ध्यस्थ्नोर्घर्षणात्| विशेषत इत्याद्यभिघातकुपित एव रात्रौ शैत्येनात्यन्तं वृद्धो वायुः रुजं करोति, अत्र चूर्णितत्वेन मार्गावरणाद्वातप्रकोप इत्यर्थः| विश्लिष्टमाह– विश्लिष्टज इत्यादि| विश्लिष्टे सन्धिमुक्ते तौ च नित्यं च रुजा च भवति| विश्लिष्टं मनाक्सन्धिविश्लेषः, शिथिलतामात्रं; विश्लिष्टमिति भावे क्तः| तेनाल्पः शोफो बोद्धव्यः| तौ चेति रात्रिरुजासमन्ताच्छोथौ, समन्ताच्छोथोऽप्यत्राल्पो बोध्यः, सन्धेरनभिघातात्| सन्धिविक्रियया अस्थ्नोरपसृतत्वान्मध्यनिम्नत्वम्| “उत्पिष्टमथ विश्लिष्टं सन्धिमुक्तं तथा च्युतम्| जघनं प्रतिपिष्टं च भग्नं यत्तद्विवर्जयेत्||” इति| मनाक् विक्रियया वा| रुजा च नित्यमिति सर्वदा रुजा बलवती भवतीत्युत्पिष्टाद्विशेषः| विवर्तितमिति, सन्धाविति शेषः| विवर्तिते विपरीतं वर्तिते, विवर्तनं सन्धौ द्वयोरस्थ्नोर्विवृतिर्विभ्रमणमनार्जवता| पार्श्वे रुजाश्च तीव्राः सन्ति, अत्यन्तसन्धिस्थानयोः पार्श्वसन्ध्यस्थ्नोः पार्श्वगतत्वात्तीव्राः पार्श्वरुजः, चकारात् सन्धिसंश्रययोरप्यस्थ्नोर्व्यावर्तनेन पार्श्वोपगमनाद्विषमाङ्गतेति डल्लणः| तिर्यगित्यादि– तिर्यक् क्षिप्ते, सन्धाविति शेषः| अत्र ह्येकसन्ध्यस्थि सन्धिस्थानं त्यक्त्वा तिर्यग्याति| अतिक्षिप्तमाह– क्षिप्त इत्यादि| क्षिप्ते ऊर्ध्वमिति शेषः| अत्र तु द्वयोरपि अस्थ्नोः परस्परातिक्रमणं, दूरगमनं वा, विश्लिष्टे तु मनाक् शिथिलतामात्रमिति भेदः| अधःक्षिप्ते तु किञ्चिदधोगमनमिति विशेषः| सक्थ्नोरूरुकटिसन्ध्योर्विषममिति| शूलं विषममिति कदाचिद्धीनं कदाचिद्विवृद्धम्| ‘विषमाश्च सक्थ्नोः’ इति पाठान्तरम्| तत्र रुजा इति शेषः| अधःक्षिप्तमाह– क्षिप्ते त्वित्यादि| अधःक्षिप्तेऽधोगते सन्धौ रुक् रुजा, सन्धेर्विघटश्च, विघटो विघटनम्| ‘विरुद्धचेष्टा विघटस्य’ इति पाठान्तरे विघटितस्य सन्धेरित्यर्थः| अत्राधोऽस्थिगमनम्| अधःक्षिप्तवदूर्ध्वक्षिप्तस्याप्यभिधाने प्राप्तेऽनुक्तिरतिक्षिप्तेऽवरोधात्||२-३||–