Adhikarana bhagnasya dvaividhyam (1) · Śloka 1
ਅਥ ਭਗ੍ਨਨਿਦਾਨਮ੍ |
ਭਗ੍ਨਂ ਸਮਾਸਾਦ੍ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਹੁਤਾਸ਼ ਕਾਣ੍ਡੇ ਚ ਸਨ੍ਧੌ ਚ ਹਿ ਤਤ੍ਰ ਸਨ੍ਧੌ |
ਉਤ੍ਪਿਸ੍ਟਵਿਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਵਿਵਰ੍ਤਿਤਂ ਚ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਤਂ ਕ੍ਸਿਪ੍ਤਮਧਸ਼੍ਚ ਸਟ੍ ਚ ||੧||
View original
अथ भग्ननिदानम् |
भग्नं समासाद्द्विविधं हुताश काण्डे च सन्धौ च हि तत्र सन्धौ |
उत्पिष्टविश्लिष्टविवर्तितं च तिर्यग्गतं क्षिप्तमधश्च षट् च ||१||
ਆਗਨ੍ਤੁਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਭਗ੍ਨਨਿਦਾਨਮ੍| ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਹਿ ਭਗ੍ਨਂ ਸਵ੍ਰਣਮਵ੍ਰਣਂ ਚ, ਤਤ੍ਰ ਸਵ੍ਰਣਮਭਿਧਾਯਾਵ੍ਰਣਮਾਹ– ਭਗ੍ਨਂ ਸਮਾਸਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਹੁਤਾਸ਼ ਇਤਿ ਅਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਸਮ੍ਬੋਧਨਂ, ਚਰਕੇ ਹੁਤਾਸ਼ਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ੋਭਿਧੀਯਤੇ, ਏਕਦੇਸ਼ੇਨਾਪਿ ਸਮੁਦਾਯਪ੍ਰਤੀਤੇਃ| ਕਾਣ੍ਡੇ ਚ ਸਨ੍ਧੌ ਚੇਤਿ ਸਨ੍ਧਿਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਮੇਕਂ, ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਕਾਣ੍ਡਭਗ੍ਨਂ; ਕਾਣ੍ਡਮਸ੍ਥਿਕਾਣ੍ਡਃ, ਕਾਣ੍ਡੇਨ ਚ ਨਲਕਕਪਾਲਵਲਯਤਰੁਣਰੁਚਕਾਨਾਂ ਗ੍ਰਹਃ, ਤਤ੍ਰ ਭਗ੍ਨਂ ਕਾਣ੍ਡੇ ਭਗ੍ਨਂ; ਦ੍ਵਯੋਰਸ੍ਥ੍ਨੋਃ, ਸਨ੍ਧਾਨਂ ਸਨ੍ਧਿਃ, ਤਦ੍ਵਿਸ਼੍ਲੇਸਃ ਸਨ੍ਧਿਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਸਨ੍ਧਾਵਿਤਿ ਸਨ੍ਧੌ ਮੁਕ੍ਤੇ ‘ਲਿਙ੍ਗਮਭਿਧੀਯਤੇ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਨਨੁ ਕਥਂ ਸਨ੍ਧਿਮੁਕ੍ਤਂ ਭਗ੍ਨਮੁਚ੍ਯਤੇ? ਅਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਹਿ ਭਙ੍ਗੋ ਯੁਕ੍ਤਃ| ਉਚ੍ਯਤੇ– ਅਸ੍ਥਿਵਿਸ਼੍ਲੇਸੋਤ੍ਰ ਭਗ੍ਨੋਭਿਪ੍ਰੇਤਃ, ਸ ਚ ਕਾਣ੍ਡਭਗ੍ਨੇ ਸਨ੍ਧਿਮੁਕ੍ਤੇ ਚਾਸ੍ਤੀਤਿ ਨ ਦੋਸਃ||੧||
Adhikarana sandhibhagnasya sAmAnyali~ggam (1) · Śloka 2
ਪ੍ਰਸਾਰਣਾਕੁਞ੍ਚਨਵਰ੍ਤਨੋਗ੍ਰਾ ਰੁਕ੍ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵਿਦ੍ਵੇਸਣਮੇਤਦੁਕ੍ਤਮ੍ |
ਸਾਮਾਨ੍ਯਤਃ ਸਨ੍ਧਿਗਤਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਮ੍... |੨|
View original
प्रसारणाकुञ्चनवर्तनोग्रा रुक् स्पर्शविद्वेषणमेतदुक्तम् |
सामान्यतः सन्धिगतस्य लिङ्गम्... |२|
ਸਨ੍ਧਿਭਗ੍ਨਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਪ੍ਰਸਾਰਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਸਾਰਣਾਕੁਞ੍ਚਨਵਰ੍ਤਨੋਗ੍ਰਾ ਰੁਗਿਤਿ ਪ੍ਰਸਾਰਣਾਦਿਸੁ ਉਗ੍ਰਾ ਰੁਕ੍| ਵਰ੍ਤਨਂ ਨਿਸ੍ਕ੍ਰਿਯਤਯਾਵਸ੍ਥਾਨਮ੍|੧|–
Adhikarana utpiShTa-vishliShTa-vivartita-tiryaggata-kShiptali~ggam (2-3) · Śloka 3
...ਉਤ੍ਪਿਸ੍ਟਸਨ੍ਧੇਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਸਮਨ੍ਤਾਤ੍ ||੨||
ਵਿਸ਼ੇਸਤੋ ਰਾਤ੍ਰਿਭਵਾ ਰੁਜਾ ਚ, ਵਿਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਜੇ ਤੌ ਚ ਰੁਜਾ ਚ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ |
ਵਿਵਰ੍ਤਿਤੇ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਰੁਜਸ਼੍ਚ ਤੀਵ੍ਰਾਸ੍ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਤੇ ਤੀਵ੍ਰਰੁਜੋ ਭਵਨ੍ਤਿ ||੩||
ਕ੍ਸਿਪ੍ਤੇਤਿਸ਼ੂਲਂ ਵਿਸਮਤ੍ਵਮਸ੍ਥ੍ਨੋਃ ਕ੍ਸਿਪ੍ਤੇ ਤ੍ਵਧੋ ਰੁਗ੍ਵਿਘਟਸ਼੍ਚ ਸਨ੍ਧੇਃ |
View original
...उत्पिष्टसन्धेः श्वयथुः समन्तात् ||२||
विशेषतो रात्रिभवा रुजा च, विश्लिष्टजे तौ च रुजा च नित्यम् |
विवर्तिते पार्श्वरुजश्च तीव्रास्तिर्यग्गते तीव्ररुजो भवन्ति ||३||
क्षिप्तेऽतिशूलं विषमत्वमस्थ्नोः क्षिप्ते त्वधो रुग्विघटश्च सन्धेः |
ਉਤ੍ਪਿਸ੍ਟਾਦਿਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਉਤ੍ਪਿਸ੍ਟਸਨ੍ਧੇਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਤ੍ਪਿਸ੍ਟਂ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਮਸ੍ਥਿਭ੍ਯਾਂ ਸਨ੍ਧੌ ਘਰ੍ਸਣਮ੍| ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਸਮਨ੍ਤਾਦਿਤਿ ਉਭਯਭਾਗੇ ਸ਼ੋਥਃ, ਉਭਯਤਃ ਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥ੍ਨੋਰ੍ਘਰ੍ਸਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਵਿਸ਼ੇਸਤੋ ਰਾਤ੍ਰਿਭਵਾ ਰੁਜਾ ਚੇਤਿ ਅਭਿਘਾਤਕੁਪਿਤ ਏਵ ਰਾਤ੍ਰੌ ਸ਼ੈਤ੍ਯੇਨਾਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧੋ ਵਾਯੁਃ ਰੁਜਾਂ ਕਰੋਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਚੂਰ੍ਣਿਤਤ੍ਵੇਨ ਮਾਰ੍ਗਾਵਰਣਾਤ੍ ਵਾਤਕੋਪ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਜੇ ਇਤਿ ਵਿਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਜਾਤੇ ਸਨ੍ਧਿਮੁਕ੍ਤੇ, ਵਿਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਂ ਮਨਾਕ੍ ਸਨ੍ਧਿਵਿਸ਼੍ਲੇਸਃ ਸ਼ਿਥਿਲਤਾਮਾਤ੍ਰਂ, ਵਿਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਮਿਤਿ ਭਾਵੇ ਕ੍ਤਃ| ਤੌ ਚੇਤਿ ਵਿਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟੇ ਰਾਤ੍ਰਿਰੁਜਾਸਮਨ੍ਤਾਚ੍ਛੋਥੌ; ਸਮਨ੍ਤਾਚ੍ਛੋਥੋਪ੍ਯਤ੍ਰਾਲ੍ਪੋ ਬੋਧ੍ਯਃ, ਸਨ੍ਧੇਰਨਭਿਘਾਤਾਤ੍| ਸਨ੍ਧਿਵਿਕ੍ਰਿਯਯਾ ਅਸ੍ਥ੍ਨੋਰਪਸਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਮਧ੍ਯਨਿਮ੍ਨਤ੍ਵਂ, “ਉਤ੍ਪਿਸ੍ਟਮਥ ਵਿਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਂ ਸਨ੍ਧਿਂ ਵੈਦ੍ਯੋ ਨ ਘਟ੍ਟਯੇਤ੍|” (ਸੁ. ਚਿ. ਅ. ੨) ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍; ਮਨਾਗ੍ਵਿਕ੍ਰਿਯਯਾ ਵਾ| ਰੁਜਾ ਚ ਨਿਤ੍ਯਮਿਤਿ ਸਰ੍ਵਦਾ ਰੁਜਾ ਬਲਵਤੀ ਭਵਤੀਤ੍ਯੁਤ੍ਪਿਸ੍ਟਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਵਿਵਰ੍ਤਿਤੇ ਇਤਿ ‘ਸਨ੍ਧੌ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ, ਵਿਵਰ੍ਤਿਤੇ ਵਿਪਰੀਤਂ ਵਰ੍ਤਿਤੇ; ਵਿਵਰ੍ਤਨਂ ਸਨ੍ਧੌ ਦ੍ਵਯੋਰਸ੍ਥ੍ਨੋਰ੍ਵਿਵਤਿਰ੍ਵਿਭ੍ਰਮਣਮਨਾਰ੍ਜਵਤਾ| ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਰੁਜਸ਼੍ਚ ਤੀਵ੍ਰਾ ਇਤਿ ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਸਨ੍ਧਿਸ੍ਥਾਨਯੋਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥ੍ਨੋਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਗਮਨਾਤ੍ਤੀਵ੍ਰਾਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਰੁਜਃ| ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਤ ਇਤਿ ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਕ੍ਸਿਪ੍ਤੇ| ਅਤ੍ਰ ਹ੍ਯੇਕਂ ਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿ ਸਨ੍ਧਿਸ੍ਥਾਨਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਯਾਤਿ| ਕ੍ਸਿਪ੍ਤੇਤੀਤਿ ਅਤਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤੇ; ‘ਊਰ੍ਧ੍ਵਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਅਤ੍ਰ ਹ੍ਯੇਕਾਸ੍ਥਿਵਿਕ੍ਰਿਯਯਾ ਉਭਯਾਸ੍ਥਿਵਿਕ੍ਰਿਯਯਾ ਵਾ ਦ੍ਵਯੋਰਪ੍ਯਸ੍ਥ੍ਨੋਃ ਪਰਸ੍ਪਰਾਤਿਕ੍ਰਮਣਂ ਦੂਰਗਮਨਂ ਵਾ; ਵਿਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟੇ ਤੁ ਮਨਾਕ੍ ਸ਼ਿਥਿਲਤਾਮਾਤ੍ਰਮ੍; ਅਧਃਕ੍ਸਿਪ੍ਤੇ ਤੁ ਕਿਞ੍ਚਿਦਧੋਗਮਨਮਿਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਃ| “ਵਿਸਮਾਸ਼੍ਚ ਸਕ੍ਥ੍ਨੋਃ” ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਤੁ ‘ਰੁਜ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਕ੍ਸਿਪ੍ਤੇ ਤ੍ਵਧੋਰੁਗ੍ਵਿਘਟਸ਼੍ਚ ਸਨ੍ਧੇਰਿਤਿ ਅਧਃਕ੍ਸਿਪ੍ਤੇ ਰੁਕ੍ ਰੁਜਾ, ਸਨ੍ਧੇਰ੍ਵਿਘਟਸ਼੍ਚ ਵਿਘਟਨਮ੍| ‘ਵਿਰੁਦ੍ਧਚੇਸ੍ਟਾ ਵਿਘਟਸ੍ਯ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਵਿਘਟਿਤਸ੍ਯ ਸਨ੍ਧੇਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ੍ਰ ਅਧੋਸ੍ਥਿਗਮਨਮ੍| ਅਧਃ ਕ੍ਸਿਪ੍ਤਵਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਕ੍ਸਿਪ੍ਤਸ੍ਯਾਪ੍ਯਭਿਧਾਨੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਅਨੁਕ੍ਤਿਰਤਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤੇਵਰੋਧਾਤ੍||੨-੩||–
Adhikarana kANDe bhagnasya li~ggam (4-6) · Śloka 6
ਕਾਣ੍ਡੇ ਤ੍ਵਤਃ ਕਰ੍ਕਟਕਾਸ਼੍ਵਕਰ੍ਣਵਿਚੂਰ੍ਣਿਤਂ ਪਿਚ੍ਚਿਤਮਸ੍ਥਿਛਲ੍ਲਿਕਾ ||੪||
ਕਾਣ੍ਡੇਸੁ ਭਗ੍ਨਂ ਹ੍ਯਤਿਪਾਤਿਤਂ ਚ ਮਜ੍ਜਾਗਤਂ ਚ ਸ੍ਫੁਟਿਤਂ ਚ ਵਕ੍ਰਮ੍ |
ਛਿਨ੍ਨਂ ਦ੍ਵਿਧਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਧਾਪਿ ਕਾਣ੍ਡੇ ਸ੍ਰਸ੍ਤਾਙ੍ਗਤਾ ਸ਼ੋਥਰੁਜਾਤਿਵਦ੍ਧਿਃ ||੫||
ਸਮ੍ਪੀਡ੍ਯਮਾਨੇ ਭਵਤੀਹ ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਸਹਂ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਤੋਦਸ਼ੂਲਾਃ |
ਸਰ੍ਵਾਸ੍ਵਵਸ੍ਥਾਸੁ ਨ ਸ਼ਰ੍ਮਲਾਭੋ ਭਗ੍ਨਸ੍ਯ ਕਾਣ੍ਡੇ ਖਲੁ ਚਿਹ੍ਨਮੇਤਤ੍ ||੬||
View original
काण्डे त्वतः कर्कटकाश्वकर्णविचूर्णितं पिच्चितमस्थिछल्लिका ||४||
काण्डेषु भग्नं ह्यतिपातितं च मज्जागतं च स्फुटितं च वक्रम् |
छिन्नं द्विधा द्वादशधाऽपि काण्डे स्रस्ताङ्गता शोथरुजातिवृद्धिः ||५||
सम्पीड्यमाने भवतीह शब्दः स्पर्शासहं स्पन्दनतोदशूलाः |
सर्वास्ववस्थासु न शर्मलाभो भग्नस्य काण्डे खलु चिह्नमेतत् ||६||
ਅਤਃ ਪਰਂ ਕਾਣ੍ਡੇ ਭਗ੍ਨਮਭਿਧੀਯਤੇ– ਕਾਣ੍ਡੇ ਤ੍ਵਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਣ੍ਡੇ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਭਗ੍ਨਮਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਅਤ ਇਤਿ ਅਤਃ ਪਰਮ੍| ਕਰ੍ਕਟਕੇਤਿ ਉਭਯੋਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਰ੍ਨਿਪੀਡਨੇਨਾਵਨਤਮ੍, ਅਤ ਏਵ ਮਧ੍ਯੇ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰਿਵੋਨ੍ਨਤਂ ਕਰ੍ਕਟਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਰ੍ਕਟਕਮ੍| ਅਸ਼੍ਵਕਰ੍ਣੇਤਿ ਅਸ਼੍ਵਕਰ੍ਣਵਤ੍ ਵਿਪੁਲਾਸ੍ਥਿਨਿਰ੍ਗਮਾਦਸ਼੍ਵਕਰ੍ਣਮ੍| ਵਿਚੂਰ੍ਣਿਤਮਿਤਿ ਕ੍ਸੁਣ੍ਣਮਸ੍ਥਿ, ਤਚ੍ਚ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਭ੍ਯਾਮਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਪਿਚ੍ਚਿਤਮਿਤਿ ਯਨ੍ਤ੍ਰਿਤਂ ਬਹੁਸ਼ੋਥਮ੍| ਅਸ੍ਥਿਛਲ੍ਲਿਕੇਤਿ ਛਲ੍ਲਂ ਵਲ੍ਕਲਂ ਤਦਤ੍ਰਾਸ੍ਤੀਤਿ ਅਸ੍ਥਿਛਲ੍ਲਿਕਾ, ਅਤ੍ਰ ਮਤ੍ਵਰ੍ਥੀਯਸ੍ਠਿਕਨ੍| ਅਤ੍ਰ ਤੁ ਆ ਨ ਭਵਤਿ, ਵਦ੍ਧੇਰਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਏਸਾ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਗਤਸ੍ਤੋਕਾਸ੍ਥਿਵਿਸ਼੍ਲੇਸਾਦ੍ਭਵਤਿ| ‘ਅਸ੍ਥਿਛਲ੍ਲਿਤਮ੍’ ਇਤਿ ਵਾ ਪਾਠਃ, ਛਲ੍ਲਮਸ੍ਯ ਸਞ੍ਜਾਤਮਿਤਿ ਛਲ੍ਲਿਤਮ੍| ਕਾਣ੍ਡੇਸੁ ਭਗ੍ਨਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਕਾਣ੍ਡਭਗ੍ਨਮਭਿਧੀਯਤੇ, ਪ੍ਰਸਾਰਣੇ ਕਮ੍ਪਮਾਨਂ ਕਾਣ੍ਡਭਗ੍ਨਮ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਕਾਣ੍ਡੇ ਭਗ੍ਨਂ ਸਰ੍ਵਮੇਵ ਕਰ੍ਕਟਾਦਿ, ਤਥਾਪਿ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟੇ ਕਾਣ੍ਡਭਗ੍ਨੇ ਕਾਣ੍ਡਭਗ੍ਨਸਞ੍ਜ੍ਞੇਯਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾ| ਯਥਾ– ਜਾਙ੍ਗਲਸ਼ਬ੍ਦੋ ਜਙ੍ਘਾਲਾਦ੍ਯਸ੍ਟਵਿਧਮਾਂਸਵਰ੍ਗੇ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇ, ਵਿਸ਼ੇਸੇ ਪੁਨਰੇਣਾਦਾਵੇਵ ਚ ਵਰ੍ਤਤੇ| ਅਤਿਪਾਤਿਤਮਿਤਿ ਅਸ੍ਥਿਨਿਃਸ਼ੇਸਤਸ਼੍ਛਿਨ੍ਨਮਤਿਪਾਤਿਤਮ੍| ਮਜ੍ਜਾਗਤਮਿਤਿ ਅਸ੍ਥ੍ਯਵਯਵੋਸ੍ਥਿਮਧ੍ਯਮਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਮਜ੍ਜਾਨਂ ਨਿਃਸਾਰਯਤੀਤਿ ਮਜ੍ਜਾਗਤਮ੍| ਸ੍ਫੁਟਿਤਂ ਸ੍ਤੋਕਂ ਬਹੁਧਾ ਵਿਦੀਰ੍ਣਂ ਸ਼ੂਕਪੂਰ੍ਣਮਿਵ ਵੇਦਨਾਵਤ੍| ਵਕ੍ਰਮਿਤਿ ਅਵਿਮੁਕ੍ਤਾਸ੍ਥਿ ਕੁਬ੍ਜੀਭੂਤਂ ਵਕ੍ਰਮ੍| ਵਕ੍ਰਤਾਪਿ ਭਗ੍ਨਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਛਿਨ੍ਨਂ ਦ੍ਵਿਧੇਤਿ ਏਕਮਣੁਵਿਦੀਰ੍ਣਂ, ਬਹੁਵਿਦੀਰ੍ਣਮਨ੍ਯਤ੍; ਏਕਂ ਵਿਦੀਰ੍ਣਂ, ਸਂਲਗ੍ਨਮਪਰਂ ਵਿਦੀਰ੍ਣਂ ਦ੍ਵਿਧਾਭੂਤਮ੍; ਅਨ੍ਯਸ੍ਤੁ ਵਿਪੁਲੈਕਵਿਦਰਣਮਿਤ੍ਯਾਹ; ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਏਤਤ੍ ਪਾਟਿਤਸਞ੍ਜ੍ਞਮ੍| ਕਾਣ੍ਡੇ ਭਗ੍ਨਸ੍ਯ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਵਿਧਤ੍ਵਂ ਨਿਯਮਯਤਿ– ਕਾਣ੍ਡ ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਭਗ੍ਨਮਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਭਿਨ੍ਨਕ੍ਰਮਃ, ਸ ਚਾਵਧਾਰਣਾਰ੍ਥਂ, ਤੇਨ ਛਿਨ੍ਨਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਛਿਨ੍ਨਮੇਵ ਦ੍ਵਿਧਾ, ਨ ਕਰ੍ਕਟਾਦਿ||੪-੬||
Adhikarana kANDe bhagnasya dvAdashaprakArAdapyadhikatvam (7) · Śloka 7
ਭਗ੍ਨਂ ਤੁ ਕਾਣ੍ਡੇ ਬਹੁਧਾ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਸਮਾਸਤੋ ਨਾਮਭਿਰੇਵ ਤੁਲ੍ਯਮ੍ ||੭||
View original
भग्नं तु काण्डे बहुधा प्रयाति समासतो नामभिरेव तुल्यम् ||७||
ਕਾਣ੍ਡੇ ਭਗ੍ਨਸ੍ਯ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਪ੍ਰਕਾਰਾਦਪ੍ਯਧਿਕਤ੍ਵਮਾਹ– ਭਗ੍ਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮਾਸਤੋ ਨਾਮਭਿਰੇਵ ਤੁਲ੍ਯਮਿਤਿ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਤੋ ਨਾਮਾਨੁਰੂਪਮੇਤਦਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੭||
Adhikarana bhagnasya sAdhyavicAraH (8) · Śloka 8
ਅਲ੍ਪਾਸ਼ਿਨੋਨਾਤ੍ਮਵਤੋ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ਵਾਤਾਤ੍ਮਕਸ੍ਯ ਚ |
ਉਪਦ੍ਰਵੈਰ੍ਵਾ ਜੁਸ੍ਟਸ੍ਯ ਭਗ੍ਨਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਸਿਧ੍ਯਤਿ ||੮||
(ਸੁ. ਚਿ. ਅ. ੩) |
View original
अल्पाशिनोऽनात्मवतो जन्तोर्वातात्मकस्य च |
उपद्रवैर्वा जुष्टस्य भग्नं कृच्छ्रेण सिध्यति ||८||
(सु. चि. अ. ३) |
ਕਸ੍ਟਸਾਧ੍ਯਤਾਮਾਹ– ਅਲ੍ਪੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਾਤ੍ਮਕਸ੍ਯੇਤਿ ਵਾਤਪ੍ਰਕਤੇਃ| ਉਪਦ੍ਰਵੈਰਿਤਿ ਉਪਦ੍ਰਵਾ ਜ੍ਵਰਾਧ੍ਮਾਨਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਸਙ੍ਗਾਦਯਃ||੮||
Adhikarana bhagnasyAsAdhyavicAraH (9-10) · Śloka 10
ਭਿਨ੍ਨਂ ਕਪਾਲਂ ਕਟ੍ਯਾਂ ਤੁ ਸਨ੍ਧਿਮੁਕ੍ਤਂ ਤਥਾ ਚ੍ਯੁਤਮ੍ |
ਜਘਨਂ ਪ੍ਰਤਿਪਿਸ੍ਟਂ ਚ ਵਰ੍ਜਯੇਦ੍ਧਿ ਵਿਚਕ੍ਸਣਃ ||੯||
ਅਸਂਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਕਪਾਲਂ ਚ ਲਲਾਟੇ ਚੂਰ੍ਣਿਤਂ ਚ ਯਤ੍ |
ਭਗ੍ਨਂ ਸ੍ਤਨਾਨ੍ਤਰੇ ਪਸ੍ਠੇ ਸ਼ਙ੍ਖੇ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਚ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ||੧੦||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੫) |
View original
भिन्नं कपालं कट्यां तु सन्धिमुक्तं तथा च्युतम् |
जघनं प्रतिपिष्टं च वर्जयेद्धि विचक्षणः ||९||
असंश्लिष्टकपालं च ललाटे चूर्णितं च यत् |
भग्नं स्तनान्तरे पृष्ठे शङ्खे मूर्ध्नि च वर्जयेत् ||१०||
(सु. नि. अ. १५) |
ਅਸਾਧ੍ਯਤਾਮਾਹ– ਭਿਨ੍ਨਂ ਕਪਾਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਭਗ੍ਨਮਿਤਿ ਵਾਚ੍ਯੇ ਭਿਨ੍ਨਮਿਤਿ ਯਤ੍ ਕਤਂ, ਤਤ੍ ਕਪਾਲਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋ ਭੇਦਾਤ੍| ਅਤ ਏਵੋਕ੍ਤਮ੍– “ਕਪਾਲਾਨਿ ਵਿਭਜ੍ਯਨ੍ਤੇ” (ਸੁ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੫) ਇਤਿ| ਨਨੁ, ਕਟ੍ਯਸ੍ਥ੍ਨਃ ਕਪਾਲਸਞ੍ਜ੍ਞਾਯਾ ਅਭਾਵਾਤ੍ ਕਥਮੁਚ੍ਯਤੇ ਭਿਨ੍ਨਂ ਕਪਾਲਂ ਕਟ੍ਯਾਮਿਤਿ? ਤਦੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਜਾਨੁਨਿਤਮ੍ਬਾਂਸਗਣ੍ਡਤਾਲੁਸ਼ਙ੍ਖਵਙ੍ਕ੍ਸਣਸ਼ਿਰਃਸੁ ਕਪਾਲਾਨਿ|” (ਸੁ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੫) ਇਤਿ; ਉਚ੍ਯਤੇ– ਨਿਤਮ੍ਬਗ੍ਰਹਣੇਨ ਤਤ੍ਰ ਕਟੀਗ੍ਰਹਣਾਦਦੋਸਃ; ਅਥਵਾ ਸਰ੍ਵਂ ਕਪਾਲਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਮ੍ ਅਸ੍ਥਿਭਿਨ੍ਨਂ, ਤਥਾ ਕਟ੍ਯਾਂ ਚਾਸ੍ਥਿਭਿਨ੍ਨਂ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍| ਅਸਂਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਕਪਾਲਂ ਚੇਤਿ ਤੁ ਨਿਯਮਾਰ੍ਥਂ; ਤੇਨ ਲਲਾਟੇ ਕਪਾਲਸ੍ਯਾਸਂਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ, ਨਾਨ੍ਯਥਾ ਭਿਨ੍ਨਸ੍ਯੇਤਿ| ਭਿਨ੍ਨਂ ਕਪਾਲਮਿਤਿ ਕਾਣ੍ਡਭਗ੍ਨਮੇਤਤ੍| ਸਨ੍ਧਿਮੁਕ੍ਤਮਿਤਿ ਨਾਨਾਵਿਧਮਪਿ ਸਨ੍ਧਿਮੁਕ੍ਤਂ ਕਟ੍ਯਾਂ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤੀਤਿ| ਚ੍ਯੁਤਮਿਤਿ ਅਧਃਕ੍ਸਿਪ੍ਤਮ੍, ਅਨ੍ਯਸ੍ਤੁ ਵਿਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਮਾਹ; ਅਥਵਾ ਕਟ੍ਯਾਂ ਸਨ੍ਧਿਮੁਕ੍ਤਂ ਚ੍ਯੁਤਲਕ੍ਸਣਂ ਨ ਸਰ੍ਵਮ੍| ਜਘਨਂ ਪ੍ਰਤਿਪਿਸ੍ਟਂ ਚੇਤਿ ਜਘਨਸ੍ਥਾਨੇ ਪਿਸ੍ਟਮੁਤ੍ਪਿਸ੍ਟਮੇਤਤ੍ਤਥਾ ਚ੍ਯੁਤਮਿਤਿ ਚ| ਸਨ੍ਧਿਮੁਕ੍ਤਂ ਪੁਨਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸਾਰ੍ਥਮੁਕ੍ਤਂ, ਵਿਸ਼ੇਸਾਭਿਧਾਨਾਦਨ੍ਯਸ੍ਯ ਕਟੀਸਨ੍ਧਿਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਸਾਧ੍ਯਤਾ ਸੂਚ੍ਯਤੇ, ਅਤ ਏਵ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ “ਤਤਃ ਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਿਤੇ ਸਨ੍ਧੌ” (ਸੁ. ਚਿ. ਅ. ੩) ਇਤਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ| ਅਸਂਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਕਪਾਲਂ ਚ ਲਲਾਟੇ ਚੂਰ੍ਣਿਤਂ ਚ ਯਦਿਤਿ ਯਥਾ ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨਸਂਸ਼੍ਲੇਸਂ ਯਤ੍ ਕਪਾਲਂ, ਤਥਾ ਲਲਾਟੇ ਚੂਰ੍ਣਿਤਂ ਚ ਯਤ੍ ਵਿਘਟਿਤਸਨ੍ਧਿ ਤਦਸਾਧ੍ਯਮ੍| ਭਗ੍ਨਮਿਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਸਨ੍ਧਿਮੁਕ੍ਤਂ ਕਾਣ੍ਡਭਗ੍ਨਂ ਚ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਭਗ੍ਨਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਕਾਣ੍ਡਭਗ੍ਨਵਿਸ਼ੇਸਂ ‘ਪ੍ਰਸਾਰਣੇ ਕਮ੍ਪਮਾਨਮ੍’ ਇਤ੍ਯਨੇਨੋਕ੍ਤਂ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਭਾਲੁਕਿਨਾ– “ਸ਼ਙ੍ਖੇ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਸ੍ਤਨਾਨ੍ਤਰੇ ਵਾ ਕਾਣ੍ਡੇ ਭਗ੍ਨਂ ਮਰਣਾਯ|” ਇਤਿ| ਸ੍ਤਨਾਨ੍ਤਰੇ ਉਰਸਿ, ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਚੂਡਾਸ੍ਥਾਨੇ||੯-੧੦||
Adhikarana sarveShAM bhagnAnAmanavadhAnato~asAdhyatvam (11) · Śloka 11
ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸਨ੍ਧਿਤਮਪ੍ਯਸ੍ਥਿ ਦੁਰ੍ਨਿਕ੍ਸੇਪਨਿਬਨ੍ਧਨਾਤ੍ |
ਸਙ੍ਕ੍ਸੋਭਾਦ੍ਵਾਪਿ ਯਦ੍ਗਚ੍ਛੇਦ੍ਵਿਕ੍ਰਿਯਾਂ ਤਚ੍ਚ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ||੧੧||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੫) |
View original
सम्यक् सन्धितमप्यस्थि दुर्निक्षेपनिबन्धनात् |
सङ्क्षोभाद्वाऽपि यद्गच्छेद्विक्रियां तच्च वर्जयेत् ||११||
(सु. नि. अ. १५) |
ਸਰ੍ਵੇਸਾਮਨਵਧਾਨਤੋਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਸਮ੍ਯਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਨ੍ਧਿਤਂ ਸਂਯਮਿਤਮ੍| ਦੁਰ੍ਨਿਕ੍ਸੇਪਨਿਬਨ੍ਧਨਾਦਿਤਿ ਦੁਃਸ੍ਥਾਪਨਾਤ੍ਤਥਾ ਦੁਸ੍ਟਬਨ੍ਧਨਾਤ੍| ਸਙ੍ਕ੍ਸੋਭਾਦ੍ਵੇਤਿ ਅਭਿਘਾਤਭਯਾਦਿਸਙ੍ਕ੍ਸੋਭਾਤ੍| ਅਯਮਰ੍ਥਃ– ਸਮ੍ਯਕ੍ਸਂਯਮਿਤਮਪਿ ਦੁਃਸ੍ਥਾਪਨਾਤ੍, ਸੁਨ੍ਯਸ੍ਤਮਪਿ ਦੁਸ੍ਟਬਨ੍ਧਨਾਤ੍, ਸੁਨ੍ਯਸ੍ਤਂ ਸੁਬਦ੍ਧਮਪਿ ਸਙ੍ਕ੍ਸੋਭਾਦ੍ਵਿਕਤਮਸਾਧ੍ਯਮ੍||੧੧||
Adhikarana asthivisheSheNa bhagnavisheShaH (12) · Śloka 12
ਤਰੁਣਾਸ੍ਥੀਨਿ ਨਮ੍ਯਨ੍ਤੇ ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨਲਕਾਨਿ ਚ |
ਕਪਾਲਾਨਿ ਵਿਭਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸ੍ਫੁਟਨ੍ਤਿ ਰੁਚਕਾਨਿ ਚ ||੧੨||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੫) |
View original
तरुणास्थीनि नम्यन्ते भिद्यन्ते नलकानि च |
कपालानि विभज्यन्ते स्फुटन्ति रुचकानि च ||१२||
(सु. नि. अ. १५) |
ਅਸ੍ਥਿਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਭਗ੍ਨਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ– ਤਰੁਣਾਸ੍ਥੀਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਮ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਕ੍ਰੀਭਵਨ੍ਤਿ, ਤੇਨਾਤ੍ਰ ਵਕ੍ਰਲਕ੍ਸਣਂ ਭਗ੍ਨਮ੍| ਘ੍ਰਾਣਕਰ੍ਣਾਕ੍ਸਿਪੁਟੇਸੁ ਤਰੁਣਂ ਕੋਮਲਮਸ੍ਥਿ| ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨਲਕਾਨਿ ਚੇਤਿ ਅਸ੍ਥ੍ਯਨ੍ਤਰਾਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਦ੍ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਅਤਿਪਾਤਿਤਲਕ੍ਸਣੇਨ ਚ ਭਗ੍ਨੇਨ ਨਲਕਾਨਿ ਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਵਿਧਮਪਿ ਭਗ੍ਨਮਤ੍ਰੇਚ੍ਛਨ੍ਤਿ| ਕਪਾਲਾਨਿ ਵਿਭਜ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਕਪਾਲੇਸੁ ਵਿਦਰਣਲਕ੍ਸਣੋ ਭਗ੍ਨਃ| ‘ਵਿਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮ੍, ਅਰ੍ਥਸ੍ਤੁ ਸ ਏਵ| ਰੁਚਕਾਨਿ ਦਨ੍ਤਾਃ, ਤੇਸੁ ਸ੍ਫੁਟਿਤਲਕ੍ਸਣੋ ਭਗ੍ਨਃ| ਅਸ੍ਥੀਨਿ ਪਞ੍ਚਵਿਧਾਨਿ ਤਰੁਣਨਲਕਕਪਾਲਵਲਯਰੁਚਕਭੇਦਾਤ੍| ਰੁਚਕਾਨਿ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰਾਤ੍ ਵਲਯਾਨ੍ਯਪਿ ਸ੍ਫੁਟਿਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ| ਏਤਤ੍ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਸ੍ਫੁਟਿਤਂ ਭਗ੍ਨਮ੍||੧੨||
Adhikarana puShpikA · Śloka 44
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਭਗ੍ਨਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੪੪||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने भग्ननिदानं समाप्तम् ||४४||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਭਗ੍ਨਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੪੪||