੪੪. ਭਗ੍ਨਨਿਦਾਨਮ੍

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਆਗਨ੍ਤੁਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਭਗ੍ਨਨਿਦਾਨਮ੍| ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਹਿ ਭਗ੍ਨਂ ਸਵ੍ਰਣਮਵ੍ਰਣਂ ਚ, ਤਤ੍ਰ ਸਵ੍ਰਣਮਭਿਧਾਯਾਵ੍ਰਣਮਾਹ– ਭਗ੍ਨਂ ਸਮਾਸਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਹੁਤਾਸ਼ ਇਤਿ ਅਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਸਮ੍ਬੋਧਨਂ, ਚਰਕੇ ਹੁਤਾਸ਼ਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ੋਭਿਧੀਯਤੇ, ਏਕਦੇਸ਼ੇਨਾਪਿ ਸਮੁਦਾਯਪ੍ਰਤੀਤੇਃ| ਕਾਣ੍ਡੇ ਚ ਸਨ੍ਧੌ ਚੇਤਿ ਸਨ੍ਧਿਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਮੇਕਂ, ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਕਾਣ੍ਡਭਗ੍ਨਂ; ਕਾਣ੍ਡਮਸ੍ਥਿਕਾਣ੍ਡਃ, ਕਾਣ੍ਡੇਨ ਚ ਨਲਕਕਪਾਲਵਲਯਤਰੁਣਰੁਚਕਾਨਾਂ ਗ੍ਰਹਃ, ਤਤ੍ਰ ਭਗ੍ਨਂ ਕਾਣ੍ਡੇ ਭਗ੍ਨਂ; ਦ੍ਵਯੋਰਸ੍ਥ੍ਨੋਃ, ਸਨ੍ਧਾਨਂ ਸਨ੍ਧਿਃ, ਤਦ੍ਵਿਸ਼੍ਲੇਸਃ ਸਨ੍ਧਿਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਸਨ੍ਧਾਵਿਤਿ ਸਨ੍ਧੌ ਮੁਕ੍ਤੇ ‘ਲਿਙ੍ਗਮਭਿਧੀਯਤੇ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਨਨੁ ਕਥਂ ਸਨ੍ਧਿਮੁਕ੍ਤਂ ਭਗ੍ਨਮੁਚ੍ਯਤੇ? ਅਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਹਿ ਭਙ੍ਗੋ ਯੁਕ੍ਤਃ| ਉਚ੍ਯਤੇ– ਅਸ੍ਥਿਵਿਸ਼੍ਲੇਸੋਤ੍ਰ ਭਗ੍ਨੋਭਿਪ੍ਰੇਤਃ, ਸ ਚ ਕਾਣ੍ਡਭਗ੍ਨੇ ਸਨ੍ਧਿਮੁਕ੍ਤੇ ਚਾਸ੍ਤੀਤਿ ਨ ਦੋਸਃ||੧||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਆਗਨ੍ਤੁਤ੍ਵਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦ੍ਭਗ੍ਨਮਾਹ– ਭਗ੍ਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਂ ਚਾਗਨ੍ਤੁਵ੍ਰਣਂ ਸਮਾਸਾਤ੍ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮਾਹੁਃ, ਕਥਮਿਤ੍ਯਾਹ– ਕਾਣ੍ਡੇ ਭਗ੍ਨਂ ਤਥਾ ਸਨ੍ਧੌ ਚੇਤਿ; ਸਨ੍ਧਿਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਮੇਕਂ, ਕਾਣ੍ਡਮਸ੍ਥਿਕਾਣ੍ਡਃ, ਕਾਣ੍ਡੇਨ ਚ ਨਲਕਕਪਾਲਵਲਯਤਰੁਣਰੁਚਕਾਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਂ, ਤਤ੍ਰ ਭਗ੍ਨਂ ਕਾਣ੍ਡੇ ਭਗ੍ਨਮ੍| ਦ੍ਵਯੋਰਸ੍ਥ੍ਨੋਃ ਸਨ੍ਧਾਨਂ ਸਨ੍ਧਿਃ, ਤਦ੍ਵਿਸ਼੍ਲੇਸਃ ਸਨ੍ਧਿਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਸਨ੍ਧਿਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸਾਡ੍ਵਿਧ੍ਯਮਾਹ– ਉਤ੍ਪਿਸ੍ਟੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਸਨ੍ਧਾਵਿਤਿ ਤਤ੍ਰ ਤਯੋਃ ਕਾਣ੍ਡਭਗ੍ਨਸਨ੍ਧਿਭਗ੍ਨਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ, ਸਨ੍ਧੌ ਮੁਕ੍ਤੇਪਿ ‘ਲਿਙ੍ਗਮਭਿਧੀਯਤ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਉਤ੍ਪਿਸ੍ਟਾਦਿਭੇਦੇਨ ਸੋਢਾ ਭਵਤਿ| ਨਨੁ, ਕਥਂ ਸਨ੍ਧਿਮੁਕ੍ਤਂ ਭਗ੍ਨਮੁਚ੍ਯਤੇ? ਅਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਭਙ੍ਗੋ ਯੁਕ੍ਤਃ; ਉਚ੍ਯਤੇ ਅਸ੍ਥਿਵਿਸ਼੍ਲੇਸੋਤ੍ਰ ਭਗ੍ਨੋਭਿਪ੍ਰੇਤਃ, ਸ ਚ ਕਾਣ੍ਡਭਗ੍ਨੇ ਸਨ੍ਧਿਮੁਕ੍ਤੇ ਚਾਸ੍ਤੀਤਿ ਨ ਦੋਸਃ||੧||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸਨ੍ਧਿਭਗ੍ਨਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਪ੍ਰਸਾਰਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਸਾਰਣਾਕੁਞ੍ਚਨਵਰ੍ਤਨੋਗ੍ਰਾ ਰੁਗਿਤਿ ਪ੍ਰਸਾਰਣਾਦਿਸੁ ਉਗ੍ਰਾ ਰੁਕ੍| ਵਰ੍ਤਨਂ ਨਿਸ੍ਕ੍ਰਿਯਤਯਾਵਸ੍ਥਾਨਮ੍|੧|–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਤਤ੍ਰ ਸਨ੍ਧਿਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਪ੍ਰਸਾਰਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਸਾਰਣਾਦਿਸੁ ਉਗ੍ਰਾ ਰੁਕ੍ ਵ੍ਯਥਾ, ਵਰ੍ਤਨਮਿਤਿ ਨਿਸ੍ਕ੍ਰਿਯਤਯਾਵਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਏਤਤ੍ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਿਙ੍ਗਮ੍|੧|–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਉਤ੍ਪਿਸ੍ਟਾਦਿਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਉਤ੍ਪਿਸ੍ਟਸਨ੍ਧੇਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਤ੍ਪਿਸ੍ਟਂ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਮਸ੍ਥਿਭ੍ਯਾਂ ਸਨ੍ਧੌ ਘਰ੍ਸਣਮ੍| ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਸਮਨ੍ਤਾਦਿਤਿ ਉਭਯਭਾਗੇ ਸ਼ੋਥਃ, ਉਭਯਤਃ ਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥ੍ਨੋਰ੍ਘਰ੍ਸਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਵਿਸ਼ੇਸਤੋ ਰਾਤ੍ਰਿਭਵਾ ਰੁਜਾ ਚੇਤਿ ਅਭਿਘਾਤਕੁਪਿਤ ਏਵ ਰਾਤ੍ਰੌ ਸ਼ੈਤ੍ਯੇਨਾਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧੋ ਵਾਯੁਃ ਰੁਜਾਂ ਕਰੋਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਚੂਰ੍ਣਿਤਤ੍ਵੇਨ ਮਾਰ੍ਗਾਵਰਣਾਤ੍ ਵਾਤਕੋਪ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਜੇ ਇਤਿ ਵਿਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਜਾਤੇ ਸਨ੍ਧਿਮੁਕ੍ਤੇ, ਵਿਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਂ ਮਨਾਕ੍ ਸਨ੍ਧਿਵਿਸ਼੍ਲੇਸਃ ਸ਼ਿਥਿਲਤਾਮਾਤ੍ਰਂ, ਵਿਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਮਿਤਿ ਭਾਵੇ ਕ੍ਤਃ| ਤੌ ਚੇਤਿ ਵਿਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟੇ ਰਾਤ੍ਰਿਰੁਜਾਸਮਨ੍ਤਾਚ੍ਛੋਥੌ; ਸਮਨ੍ਤਾਚ੍ਛੋਥੋਪ੍ਯਤ੍ਰਾਲ੍ਪੋ ਬੋਧ੍ਯਃ, ਸਨ੍ਧੇਰਨਭਿਘਾਤਾਤ੍| ਸਨ੍ਧਿਵਿਕ੍ਰਿਯਯਾ ਅਸ੍ਥ੍ਨੋਰਪਸਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਮਧ੍ਯਨਿਮ੍ਨਤ੍ਵਂ, “ਉਤ੍ਪਿਸ੍ਟਮਥ ਵਿਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਂ ਸਨ੍ਧਿਂ ਵੈਦ੍ਯੋ ਨ ਘਟ੍ਟਯੇਤ੍|” (ਸੁ. ਚਿ. ਅ. ੨) ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍; ਮਨਾਗ੍ਵਿਕ੍ਰਿਯਯਾ ਵਾ| ਰੁਜਾ ਚ ਨਿਤ੍ਯਮਿਤਿ ਸਰ੍ਵਦਾ ਰੁਜਾ ਬਲਵਤੀ ਭਵਤੀਤ੍ਯੁਤ੍ਪਿਸ੍ਟਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਵਿਵਰ੍ਤਿਤੇ ਇਤਿ ‘ਸਨ੍ਧੌ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ, ਵਿਵਰ੍ਤਿਤੇ ਵਿਪਰੀਤਂ ਵਰ੍ਤਿਤੇ; ਵਿਵਰ੍ਤਨਂ ਸਨ੍ਧੌ ਦ੍ਵਯੋਰਸ੍ਥ੍ਨੋਰ੍ਵਿਵਤਿਰ੍ਵਿਭ੍ਰਮਣਮਨਾਰ੍ਜਵਤਾ| ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਰੁਜਸ਼੍ਚ ਤੀਵ੍ਰਾ ਇਤਿ ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਸਨ੍ਧਿਸ੍ਥਾਨਯੋਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥ੍ਨੋਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਗਮਨਾਤ੍ਤੀਵ੍ਰਾਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਰੁਜਃ| ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਤ ਇਤਿ ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਕ੍ਸਿਪ੍ਤੇ| ਅਤ੍ਰ ਹ੍ਯੇਕਂ ਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿ ਸਨ੍ਧਿਸ੍ਥਾਨਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਯਾਤਿ| ਕ੍ਸਿਪ੍ਤੇਤੀਤਿ ਅਤਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤੇ; ‘ਊਰ੍ਧ੍ਵਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਅਤ੍ਰ ਹ੍ਯੇਕਾਸ੍ਥਿਵਿਕ੍ਰਿਯਯਾ ਉਭਯਾਸ੍ਥਿਵਿਕ੍ਰਿਯਯਾ ਵਾ ਦ੍ਵਯੋਰਪ੍ਯਸ੍ਥ੍ਨੋਃ ਪਰਸ੍ਪਰਾਤਿਕ੍ਰਮਣਂ ਦੂਰਗਮਨਂ ਵਾ; ਵਿਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟੇ ਤੁ ਮਨਾਕ੍ ਸ਼ਿਥਿਲਤਾਮਾਤ੍ਰਮ੍; ਅਧਃਕ੍ਸਿਪ੍ਤੇ ਤੁ ਕਿਞ੍ਚਿਦਧੋਗਮਨਮਿਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਃ| “ਵਿਸਮਾਸ਼੍ਚ ਸਕ੍ਥ੍ਨੋਃ” ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਤੁ ‘ਰੁਜ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਕ੍ਸਿਪ੍ਤੇ ਤ੍ਵਧੋਰੁਗ੍ਵਿਘਟਸ਼੍ਚ ਸਨ੍ਧੇਰਿਤਿ ਅਧਃਕ੍ਸਿਪ੍ਤੇ ਰੁਕ੍ ਰੁਜਾ, ਸਨ੍ਧੇਰ੍ਵਿਘਟਸ਼੍ਚ ਵਿਘਟਨਮ੍| ‘ਵਿਰੁਦ੍ਧਚੇਸ੍ਟਾ ਵਿਘਟਸ੍ਯ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਵਿਘਟਿਤਸ੍ਯ ਸਨ੍ਧੇਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ੍ਰ ਅਧੋਸ੍ਥਿਗਮਨਮ੍| ਅਧਃ ਕ੍ਸਿਪ੍ਤਵਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਕ੍ਸਿਪ੍ਤਸ੍ਯਾਪ੍ਯਭਿਧਾਨੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਅਨੁਕ੍ਤਿਰਤਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤੇਵਰੋਧਾਤ੍||੨-੩||–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਉਤ੍ਪਿਸ੍ਟਸਨ੍ਧੇਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਤ੍ਪਿਸ੍ਟਂ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਮਸ੍ਥਿਭ੍ਯਾਂ ਸਨ੍ਧੌ ਘਰ੍ਸਣਂ, ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਸਮਨ੍ਤਾਦਿਤਿ ਉਭਯਭਾਗੇ ਸ਼ੋਫਃ, ਉਭਯਤਃ ਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥ੍ਨੋਰ੍ਘਰ੍ਸਣਾਤ੍| ਵਿਸ਼ੇਸਤ ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯਭਿਘਾਤਕੁਪਿਤ ਏਵ ਰਾਤ੍ਰੌ ਸ਼ੈਤ੍ਯੇਨਾਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧੋ ਵਾਯੁਃ ਰੁਜਂ ਕਰੋਤਿ, ਅਤ੍ਰ ਚੂਰ੍ਣਿਤਤ੍ਵੇਨ ਮਾਰ੍ਗਾਵਰਣਾਦ੍ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਮਾਹ– ਵਿਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਜ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟੇ ਸਨ੍ਧਿਮੁਕ੍ਤੇ ਤੌ ਚ ਨਿਤ੍ਯਂ ਚ ਰੁਜਾ ਚ ਭਵਤਿ| ਵਿਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਂ ਮਨਾਕ੍ਸਨ੍ਧਿਵਿਸ਼੍ਲੇਸਃ, ਸ਼ਿਥਿਲਤਾਮਾਤ੍ਰਂ; ਵਿਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਮਿਤਿ ਭਾਵੇ ਕ੍ਤਃ| ਤੇਨਾਲ੍ਪਃ ਸ਼ੋਫੋ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ| ਤੌ ਚੇਤਿ ਰਾਤ੍ਰਿਰੁਜਾਸਮਨ੍ਤਾਚ੍ਛੋਥੌ, ਸਮਨ੍ਤਾਚ੍ਛੋਥੋਪ੍ਯਤ੍ਰਾਲ੍ਪੋ ਬੋਧ੍ਯਃ, ਸਨ੍ਧੇਰਨਭਿਘਾਤਾਤ੍| ਸਨ੍ਧਿਵਿਕ੍ਰਿਯਯਾ ਅਸ੍ਥ੍ਨੋਰਪਸਤਤ੍ਵਾਨ੍ਮਧ੍ਯਨਿਮ੍ਨਤ੍ਵਮ੍| “ਉਤ੍ਪਿਸ੍ਟਮਥ ਵਿਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਂ ਸਨ੍ਧਿਮੁਕ੍ਤਂ ਤਥਾ ਚ੍ਯੁਤਮ੍| ਜਘਨਂ ਪ੍ਰਤਿਪਿਸ੍ਟਂ ਚ ਭਗ੍ਨਂ ਯਤ੍ਤਦ੍ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍||” ਇਤਿ| ਮਨਾਕ੍ ਵਿਕ੍ਰਿਯਯਾ ਵਾ| ਰੁਜਾ ਚ ਨਿਤ੍ਯਮਿਤਿ ਸਰ੍ਵਦਾ ਰੁਜਾ ਬਲਵਤੀ ਭਵਤੀਤ੍ਯੁਤ੍ਪਿਸ੍ਟਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਵਿਵਰ੍ਤਿਤਮਿਤਿ, ਸਨ੍ਧਾਵਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਵਿਵਰ੍ਤਿਤੇ ਵਿਪਰੀਤਂ ਵਰ੍ਤਿਤੇ, ਵਿਵਰ੍ਤਨਂ ਸਨ੍ਧੌ ਦ੍ਵਯੋਰਸ੍ਥ੍ਨੋਰ੍ਵਿਵਤਿਰ੍ਵਿਭ੍ਰਮਣਮਨਾਰ੍ਜਵਤਾ| ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਰੁਜਾਸ਼੍ਚ ਤੀਵ੍ਰਾਃ ਸਨ੍ਤਿ, ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਸਨ੍ਧਿਸ੍ਥਾਨਯੋਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥ੍ਨੋਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਗਤਤ੍ਵਾਤ੍ਤੀਵ੍ਰਾਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਰੁਜਃ, ਚਕਾਰਾਤ੍ ਸਨ੍ਧਿਸਂਸ਼੍ਰਯਯੋਰਪ੍ਯਸ੍ਥ੍ਨੋਰ੍ਵ੍ਯਾਵਰ੍ਤਨੇਨ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੋਪਗਮਨਾਦ੍ਵਿਸਮਾਙ੍ਗਤੇਤਿ ਡਲ੍ਲਣਃ| ਤਿਰ੍ਯਗਿਤ੍ਯਾਦਿ– ਤਿਰ੍ਯਕ੍ ਕ੍ਸਿਪ੍ਤੇ, ਸਨ੍ਧਾਵਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਅਤ੍ਰ ਹ੍ਯੇਕਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿ ਸਨ੍ਧਿਸ੍ਥਾਨਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਯਾਤਿ| ਅਤਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤਮਾਹ– ਕ੍ਸਿਪ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸਿਪ੍ਤੇ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਅਤ੍ਰ ਤੁ ਦ੍ਵਯੋਰਪਿ ਅਸ੍ਥ੍ਨੋਃ ਪਰਸ੍ਪਰਾਤਿਕ੍ਰਮਣਂ, ਦੂਰਗਮਨਂ ਵਾ, ਵਿਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟੇ ਤੁ ਮਨਾਕ੍ ਸ਼ਿਥਿਲਤਾਮਾਤ੍ਰਮਿਤਿ ਭੇਦਃ| ਅਧਃਕ੍ਸਿਪ੍ਤੇ ਤੁ ਕਿਞ੍ਚਿਦਧੋਗਮਨਮਿਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਸਕ੍ਥ੍ਨੋਰੂਰੁਕਟਿਸਨ੍ਧ੍ਯੋਰ੍ਵਿਸਮਮਿਤਿ| ਸ਼ੂਲਂ ਵਿਸਮਮਿਤਿ ਕਦਾਚਿਦ੍ਧੀਨਂ ਕਦਾਚਿਦ੍ਵਿਵਦ੍ਧਮ੍| ‘ਵਿਸਮਾਸ਼੍ਚ ਸਕ੍ਥ੍ਨੋਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਰੁਜਾ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਅਧਃਕ੍ਸਿਪ੍ਤਮਾਹ– ਕ੍ਸਿਪ੍ਤੇ ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਧਃਕ੍ਸਿਪ੍ਤੇਧੋਗਤੇ ਸਨ੍ਧੌ ਰੁਕ੍ ਰੁਜਾ, ਸਨ੍ਧੇਰ੍ਵਿਘਟਸ਼੍ਚ, ਵਿਘਟੋ ਵਿਘਟਨਮ੍| ‘ਵਿਰੁਦ੍ਧਚੇਸ੍ਟਾ ਵਿਘਟਸ੍ਯ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਵਿਘਟਿਤਸ੍ਯ ਸਨ੍ਧੇਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ੍ਰਾਧੋਸ੍ਥਿਗਮਨਮ੍| ਅਧਃਕ੍ਸਿਪ੍ਤਵਦੂਰ੍ਧ੍ਵਕ੍ਸਿਪ੍ਤਸ੍ਯਾਪ੍ਯਭਿਧਾਨੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਨੁਕ੍ਤਿਰਤਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤੇਵਰੋਧਾਤ੍||੨-੩||–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਅਤਃ ਪਰਂ ਕਾਣ੍ਡੇ ਭਗ੍ਨਮਭਿਧੀਯਤੇ– ਕਾਣ੍ਡੇ ਤ੍ਵਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਣ੍ਡੇ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਭਗ੍ਨਮਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਅਤ ਇਤਿ ਅਤਃ ਪਰਮ੍| ਕਰ੍ਕਟਕੇਤਿ ਉਭਯੋਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਰ੍ਨਿਪੀਡਨੇਨਾਵਨਤਮ੍, ਅਤ ਏਵ ਮਧ੍ਯੇ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰਿਵੋਨ੍ਨਤਂ ਕਰ੍ਕਟਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਰ੍ਕਟਕਮ੍| ਅਸ਼੍ਵਕਰ੍ਣੇਤਿ ਅਸ਼੍ਵਕਰ੍ਣਵਤ੍ ਵਿਪੁਲਾਸ੍ਥਿਨਿਰ੍ਗਮਾਦਸ਼੍ਵਕਰ੍ਣਮ੍| ਵਿਚੂਰ੍ਣਿਤਮਿਤਿ ਕ੍ਸੁਣ੍ਣਮਸ੍ਥਿ, ਤਚ੍ਚ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਭ੍ਯਾਮਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਪਿਚ੍ਚਿਤਮਿਤਿ ਯਨ੍ਤ੍ਰਿਤਂ ਬਹੁਸ਼ੋਥਮ੍| ਅਸ੍ਥਿਛਲ੍ਲਿਕੇਤਿ ਛਲ੍ਲਂ ਵਲ੍ਕਲਂ ਤਦਤ੍ਰਾਸ੍ਤੀਤਿ ਅਸ੍ਥਿਛਲ੍ਲਿਕਾ, ਅਤ੍ਰ ਮਤ੍ਵਰ੍ਥੀਯਸ੍ਠਿਕਨ੍| ਅਤ੍ਰ ਤੁ ਆ ਨ ਭਵਤਿ, ਵਦ੍ਧੇਰਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਏਸਾ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਗਤਸ੍ਤੋਕਾਸ੍ਥਿਵਿਸ਼੍ਲੇਸਾਦ੍ਭਵਤਿ| ‘ਅਸ੍ਥਿਛਲ੍ਲਿਤਮ੍’ ਇਤਿ ਵਾ ਪਾਠਃ, ਛਲ੍ਲਮਸ੍ਯ ਸਞ੍ਜਾਤਮਿਤਿ ਛਲ੍ਲਿਤਮ੍| ਕਾਣ੍ਡੇਸੁ ਭਗ੍ਨਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਕਾਣ੍ਡਭਗ੍ਨਮਭਿਧੀਯਤੇ, ਪ੍ਰਸਾਰਣੇ ਕਮ੍ਪਮਾਨਂ ਕਾਣ੍ਡਭਗ੍ਨਮ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਕਾਣ੍ਡੇ ਭਗ੍ਨਂ ਸਰ੍ਵਮੇਵ ਕਰ੍ਕਟਾਦਿ, ਤਥਾਪਿ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟੇ ਕਾਣ੍ਡਭਗ੍ਨੇ ਕਾਣ੍ਡਭਗ੍ਨਸਞ੍ਜ੍ਞੇਯਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾ| ਯਥਾ– ਜਾਙ੍ਗਲਸ਼ਬ੍ਦੋ ਜਙ੍ਘਾਲਾਦ੍ਯਸ੍ਟਵਿਧਮਾਂਸਵਰ੍ਗੇ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇ, ਵਿਸ਼ੇਸੇ ਪੁਨਰੇਣਾਦਾਵੇਵ ਚ ਵਰ੍ਤਤੇ| ਅਤਿਪਾਤਿਤਮਿਤਿ ਅਸ੍ਥਿਨਿਃਸ਼ੇਸਤਸ਼੍ਛਿਨ੍ਨਮਤਿਪਾਤਿਤਮ੍| ਮਜ੍ਜਾਗਤਮਿਤਿ ਅਸ੍ਥ੍ਯਵਯਵੋਸ੍ਥਿਮਧ੍ਯਮਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਮਜ੍ਜਾਨਂ ਨਿਃਸਾਰਯਤੀਤਿ ਮਜ੍ਜਾਗਤਮ੍| ਸ੍ਫੁਟਿਤਂ ਸ੍ਤੋਕਂ ਬਹੁਧਾ ਵਿਦੀਰ੍ਣਂ ਸ਼ੂਕਪੂਰ੍ਣਮਿਵ ਵੇਦਨਾਵਤ੍| ਵਕ੍ਰਮਿਤਿ ਅਵਿਮੁਕ੍ਤਾਸ੍ਥਿ ਕੁਬ੍ਜੀਭੂਤਂ ਵਕ੍ਰਮ੍| ਵਕ੍ਰਤਾਪਿ ਭਗ੍ਨਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਛਿਨ੍ਨਂ ਦ੍ਵਿਧੇਤਿ ਏਕਮਣੁਵਿਦੀਰ੍ਣਂ, ਬਹੁਵਿਦੀਰ੍ਣਮਨ੍ਯਤ੍; ਏਕਂ ਵਿਦੀਰ੍ਣਂ, ਸਂਲਗ੍ਨਮਪਰਂ ਵਿਦੀਰ੍ਣਂ ਦ੍ਵਿਧਾਭੂਤਮ੍; ਅਨ੍ਯਸ੍ਤੁ ਵਿਪੁਲੈਕਵਿਦਰਣਮਿਤ੍ਯਾਹ; ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਏਤਤ੍ ਪਾਟਿਤਸਞ੍ਜ੍ਞਮ੍| ਕਾਣ੍ਡੇ ਭਗ੍ਨਸ੍ਯ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਵਿਧਤ੍ਵਂ ਨਿਯਮਯਤਿ– ਕਾਣ੍ਡ ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਭਗ੍ਨਮਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਭਿਨ੍ਨਕ੍ਰਮਃ, ਸ ਚਾਵਧਾਰਣਾਰ੍ਥਂ, ਤੇਨ ਛਿਨ੍ਨਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਛਿਨ੍ਨਮੇਵ ਦ੍ਵਿਧਾ, ਨ ਕਰ੍ਕਟਾਦਿ||੪-੬||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਅਤਃ ਪਰਂ ਕਾਣ੍ਡੇ ਭਗ੍ਨਮਾਹ– ਕਾਣ੍ਡੇ ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਛਿਨ੍ਨਂ ਦ੍ਵਿਧਾ ਕਾਣ੍ਡੇ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਭਗ੍ਨਮ੍ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਅਤ ਇਤਿ ਅਤਃ ਪਰਮ੍| ਕਰ੍ਕਟਕੇਤਿ ਉਭਯੋਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਃ ਨਿਪੀਡਨੇਨਾਵਨਤਮ੍, ਅਤ ਏਵ ਮਧ੍ਯੇ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰਿਵੋਨ੍ਨਤਂ ਕਰ੍ਕਟਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ਕਰ੍ਕਟਕਮ੍| ਅਸ਼੍ਵਕਰ੍ਣੇਤਿ ਅਸ਼੍ਵਕਰ੍ਣਵਦ੍ਵਿਪੁਲਾਸ੍ਥਿਨਿਰ੍ਗਮਾਦਸ਼੍ਵਕਰ੍ਣਮ੍| ਵਿਚੂਰ੍ਣਿਤਮਿਤਿ ਕ੍ਸੁਣ੍ਣਮਸ੍ਥਿ, ਤਚ੍ਚ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਭ੍ਯਾਮਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਪਿਚ੍ਚਿਤਮਿਤਿ ਯਨ੍ਤ੍ਰਿਤਂ ਬਹੁਸ਼ੋਥਮ੍| ਅਸ੍ਥਿਚ੍ਛਲ੍ਲਿਕੇਤਿ– ਛਲ੍ਲਂ ਵਲ੍ਕਲਂ, ਤਦਤ੍ਰਾਸ੍ਤੀਤਿ ਅਸ੍ਥਿਚ੍ਛਲ੍ਲਿਕਾ, ਏਸਾ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਗਤਸ੍ਤੋਕਾਸ੍ਥ੍ਯਵਯਵਵਿਸ਼੍ਲੇਸਾਦ੍ਭਵਤਿ| “ਅਸ੍ਥਿਚ੍ਛਲ੍ਲਿਤਮ੍” ਇਤਿ ਵਾ ਪਾਠਃ| ਛਲ੍ਲਮਸ੍ਯ ਜਾਤਂ ਛਲ੍ਲਿਤਮ੍| ਕਾਣ੍ਡੇਸੁ ਭਗ੍ਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨੇਨ ਕਾਣ੍ਡਭਗ੍ਨਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ| ਪ੍ਰਸਾਰਣੇ ਕਮ੍ਪਮਾਨਂ ਕਾਣ੍ਡਭਗ੍ਨਮ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਕਾਣ੍ਡੇ ਭਗ੍ਨਂ ਸਰ੍ਵਮੇਵ ਕਰ੍ਕਟਕਾਦਿ, ਤਥਾਪਿ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟੇ ਕਾਣ੍ਡੇ ਭਗ੍ਨੇ ਸਞ੍ਜ੍ਞੇਯਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾ| ਅਤਿਪਾਤਿਤਮਿਤਿ ਅਸ੍ਥਿ ਨਿਃਸ਼ੇਸਤਸ਼੍ਛਿਨ੍ਨਮਤਿਪਾਤਿਤਮ੍| ਮਜ੍ਜਾਗਤਮਿਤਿ ਅਸ੍ਥ੍ਯਵਯਵੋਸ੍ਥਿਮਧ੍ਯਮਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਮਜ੍ਜਾਨਂ ਨਿਃਸਾਰਯਤੀਤਿ ਮਜ੍ਜਾਗਤਮ੍| ਸ੍ਫੁਟਿਤਂ ਸ੍ਤੋਕਂ ਬਹੁਧਾ ਵਿਦੀਰ੍ਣਂ ਸ਼ੂਕਪੂਰ੍ਣਮਿਵ ਵੇਦਨਾਵਤ੍| ਵਕ੍ਰਮਿਤਿ ਅਵਿਮੁਕ੍ਤਾਸ੍ਥਿ ਕੁਬ੍ਜੀਭੂਤਂ ਵਕ੍ਰਂ, ਵਕ੍ਰਤਾਪਿ ਭਗ੍ਨਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਛਿਨ੍ਨਂ ਦ੍ਵਿਧੇਤਿ ਏਕਮਣੁਵਿਦੀਰ੍ਣਂ, ਬਹੁਵਿਦੀਰ੍ਣਮਨ੍ਯਤ੍| ਕਸ਼੍ਚਿਦੇਕਤਰਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਲਗ੍ਨਮਪਰਤ੍ਰ ਵਿਦੀਰ੍ਣਮਿਤ੍ਯਾਹ, ਅਨ੍ਯਸ਼੍ਚ ਵਿਪੁਲੈਕਵਿਦਰਣਮ੍, ਏਤਚ੍ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਪਾਟਿਤਸਞ੍ਜ੍ਞਮ੍| ਕਾਣ੍ਡੇ ਭਗ੍ਨਸ੍ਯ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਵਿਧਤ੍ਵਂ ਨਿਯਮਯਤਿ– ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਧਾਪਿ ਕਾਣ੍ਡ ਇਤਿ ਕਾਣ੍ਡੇ; ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਭਗ੍ਨਮਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਭਿਨ੍ਨਕ੍ਰਮਃ, ਸ ਚਾਵਧਾਰਣਾਰ੍ਥਃ, ਤੇਨ ਛਿਨ੍ਨਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ, ਛਿਨ੍ਨਮੇਵ ਦ੍ਵਿਧਾ ਨ ਕਰ੍ਕਟਕਾਦਿ| ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਕਾਣ੍ਡਭਗ੍ਨਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ੍ਰਸ੍ਤਾਙ੍ਗਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਣ੍ਡੇ ਭਗ੍ਨਸ੍ਯੈਤਚ੍ਚਿਹ੍ਨਂ ਸ੍ਰਸ੍ਤਾਙ੍ਗਤਾ ਸ਼ੋਫਰੁਜਯੋਰਤਿਵਦ੍ਧਿਃ| ਸਮ੍ਪੀਡ੍ਯਮਾਨੇ ਹਸ੍ਤਾਦਿਨਾ ਮਦਿਤੇ ਸਤਿ ਸ਼ਬ੍ਦਃ, ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਸਹਸ਼੍ਚ, ਤਥਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਤੋਦਸ਼ੂਲਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਸਰ੍ਵਾਸੁ ਸ਼ਯਨਾਸਨਾਦਿਕਾਸ੍ਵਵਸ੍ਥਾਸੁ ਸ਼ਰ੍ਮਲਾਭੋ ਨ ਭਵਤਿ||੪-੬||–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਕਾਣ੍ਡੇ ਭਗ੍ਨਸ੍ਯ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਪ੍ਰਕਾਰਾਦਪ੍ਯਧਿਕਤ੍ਵਮਾਹ– ਭਗ੍ਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮਾਸਤੋ ਨਾਮਭਿਰੇਵ ਤੁਲ੍ਯਮਿਤਿ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਤੋ ਨਾਮਾਨੁਰੂਪਮੇਤਦਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੭||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਕਾਣ੍ਡੇ ਭਗ੍ਨਸ੍ਯ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਪ੍ਰਕਾਰਾਦਪ੍ਯਧਿਕਤ੍ਵਮਾਹ– ਭਗ੍ਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਤੋ ਨਾਮਾਨੁਰੂਪਮੇਤਦੇਵਾਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਂ, ਯਸ੍ਯੇਦਸ਼ਾਸ੍ਥਿ ਭਗ੍ਨਂ ਤਸ੍ਯੈਵ ਨਾਮੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੭||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਕਸ੍ਟਸਾਧ੍ਯਤਾਮਾਹ– ਅਲ੍ਪੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਾਤ੍ਮਕਸ੍ਯੇਤਿ ਵਾਤਪ੍ਰਕਤੇਃ| ਉਪਦ੍ਰਵੈਰਿਤਿ ਉਪਦ੍ਰਵਾ ਜ੍ਵਰਾਧ੍ਮਾਨਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਸਙ੍ਗਾਦਯਃ||੮||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਭਗ੍ਨਸ੍ਯ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਅਲ੍ਪਾਸ਼ਿਨ ਇਤਿ| ਆਹਾਰਰਹਿਤਸ੍ਯ, ਅਨਾਤ੍ਮਵਤੋਪਥ੍ਯਾਸ਼ਿਨਃ, ਵਾਤਾਤ੍ਮਕਸ੍ਯ ਵਾਤਪ੍ਰਕਤੇਃ| ਉਪਦ੍ਰਵੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ ਉਪਦ੍ਰਵਾ ਜ੍ਵਰਮੋਹਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਸਙ੍ਗਾਦਯਃ||੮||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਅਸਾਧ੍ਯਤਾਮਾਹ– ਭਿਨ੍ਨਂ ਕਪਾਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਭਗ੍ਨਮਿਤਿ ਵਾਚ੍ਯੇ ਭਿਨ੍ਨਮਿਤਿ ਯਤ੍ ਕਤਂ, ਤਤ੍ ਕਪਾਲਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋ ਭੇਦਾਤ੍| ਅਤ ਏਵੋਕ੍ਤਮ੍– “ਕਪਾਲਾਨਿ ਵਿਭਜ੍ਯਨ੍ਤੇ” (ਸੁ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੫) ਇਤਿ| ਨਨੁ, ਕਟ੍ਯਸ੍ਥ੍ਨਃ ਕਪਾਲਸਞ੍ਜ੍ਞਾਯਾ ਅਭਾਵਾਤ੍ ਕਥਮੁਚ੍ਯਤੇ ਭਿਨ੍ਨਂ ਕਪਾਲਂ ਕਟ੍ਯਾਮਿਤਿ? ਤਦੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਜਾਨੁਨਿਤਮ੍ਬਾਂਸਗਣ੍ਡਤਾਲੁਸ਼ਙ੍ਖਵਙ੍ਕ੍ਸਣਸ਼ਿਰਃਸੁ ਕਪਾਲਾਨਿ|” (ਸੁ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੫) ਇਤਿ; ਉਚ੍ਯਤੇ– ਨਿਤਮ੍ਬਗ੍ਰਹਣੇਨ ਤਤ੍ਰ ਕਟੀਗ੍ਰਹਣਾਦਦੋਸਃ; ਅਥਵਾ ਸਰ੍ਵਂ ਕਪਾਲਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਮ੍ ਅਸ੍ਥਿਭਿਨ੍ਨਂ, ਤਥਾ ਕਟ੍ਯਾਂ ਚਾਸ੍ਥਿਭਿਨ੍ਨਂ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍| ਅਸਂਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਕਪਾਲਂ ਚੇਤਿ ਤੁ ਨਿਯਮਾਰ੍ਥਂ; ਤੇਨ ਲਲਾਟੇ ਕਪਾਲਸ੍ਯਾਸਂਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ, ਨਾਨ੍ਯਥਾ ਭਿਨ੍ਨਸ੍ਯੇਤਿ| ਭਿਨ੍ਨਂ ਕਪਾਲਮਿਤਿ ਕਾਣ੍ਡਭਗ੍ਨਮੇਤਤ੍| ਸਨ੍ਧਿਮੁਕ੍ਤਮਿਤਿ ਨਾਨਾਵਿਧਮਪਿ ਸਨ੍ਧਿਮੁਕ੍ਤਂ ਕਟ੍ਯਾਂ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤੀਤਿ| ਚ੍ਯੁਤਮਿਤਿ ਅਧਃਕ੍ਸਿਪ੍ਤਮ੍, ਅਨ੍ਯਸ੍ਤੁ ਵਿਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਮਾਹ; ਅਥਵਾ ਕਟ੍ਯਾਂ ਸਨ੍ਧਿਮੁਕ੍ਤਂ ਚ੍ਯੁਤਲਕ੍ਸਣਂ ਨ ਸਰ੍ਵਮ੍| ਜਘਨਂ ਪ੍ਰਤਿਪਿਸ੍ਟਂ ਚੇਤਿ ਜਘਨਸ੍ਥਾਨੇ ਪਿਸ੍ਟਮੁਤ੍ਪਿਸ੍ਟਮੇਤਤ੍ਤਥਾ ਚ੍ਯੁਤਮਿਤਿ ਚ| ਸਨ੍ਧਿਮੁਕ੍ਤਂ ਪੁਨਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸਾਰ੍ਥਮੁਕ੍ਤਂ, ਵਿਸ਼ੇਸਾਭਿਧਾਨਾਦਨ੍ਯਸ੍ਯ ਕਟੀਸਨ੍ਧਿਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਸਾਧ੍ਯਤਾ ਸੂਚ੍ਯਤੇ, ਅਤ ਏਵ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ “ਤਤਃ ਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਿਤੇ ਸਨ੍ਧੌ” (ਸੁ. ਚਿ. ਅ. ੩) ਇਤਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ| ਅਸਂਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਕਪਾਲਂ ਚ ਲਲਾਟੇ ਚੂਰ੍ਣਿਤਂ ਚ ਯਦਿਤਿ ਯਥਾ ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨਸਂਸ਼੍ਲੇਸਂ ਯਤ੍ ਕਪਾਲਂ, ਤਥਾ ਲਲਾਟੇ ਚੂਰ੍ਣਿਤਂ ਚ ਯਤ੍ ਵਿਘਟਿਤਸਨ੍ਧਿ ਤਦਸਾਧ੍ਯਮ੍| ਭਗ੍ਨਮਿਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਸਨ੍ਧਿਮੁਕ੍ਤਂ ਕਾਣ੍ਡਭਗ੍ਨਂ ਚ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਭਗ੍ਨਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਕਾਣ੍ਡਭਗ੍ਨਵਿਸ਼ੇਸਂ ‘ਪ੍ਰਸਾਰਣੇ ਕਮ੍ਪਮਾਨਮ੍’ ਇਤ੍ਯਨੇਨੋਕ੍ਤਂ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਭਾਲੁਕਿਨਾ– “ਸ਼ਙ੍ਖੇ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਸ੍ਤਨਾਨ੍ਤਰੇ ਵਾ ਕਾਣ੍ਡੇ ਭਗ੍ਨਂ ਮਰਣਾਯ|” ਇਤਿ| ਸ੍ਤਨਾਨ੍ਤਰੇ ਉਰਸਿ, ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਚੂਡਾਸ੍ਥਾਨੇ||੯-੧੦||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਅਸਾਧ੍ਯਤਾਮਾਹ– ਭਿਨ੍ਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਭਗ੍ਨਮਿਤਿ ਵਾਚ੍ਯੇ ਭਿਨ੍ਨਮਿਤਿ ਯਤ੍ਕਤਂ, ਤਤ੍ਕਪਾਲਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋ ਭੇਦਾਤ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਮਿਹੈਵ– ‘ਕਪਾਲਾਨਿ ਵਿਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ, ਕਟ੍ਯਸ੍ਥ੍ਨਃ ਕਪਾਲਸਞ੍ਜ੍ਞਾਯਾ ਅਭਾਵਾਤ੍ ਕਥਮੁਚ੍ਯਤੇ ਭਿਨ੍ਨਂ ਕਪਾਲਂ ਕਟ੍ਯਾਮਿਤਿ? ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਜਾਨੁਨਿਤਮ੍ਬਾਂਸਗਣ੍ਡਤਾਲੁਸ਼ਙ੍ਖਵਙ੍ਕ੍ਸਣਸ਼ਿਰਸ੍ਸੁ ਕਪਾਲਾਨਿ” ਇਤਿ| ਉਚ੍ਯਤੇ– ਨਿਤਮ੍ਬਗ੍ਰਹਣੇਨ ਤਤ੍ਰ ਕਟੀਗ੍ਰਹਣਾਦਦੋਸਃ, ਅਥਵਾ ਸਰ੍ਵਂ ਕਪਾਲਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਮਸ੍ਥਿਭਿਨ੍ਨਂ, ਛੇਦਾਤ੍ਤਥਾ ਕਟ੍ਯਾਂ ਚਾਸ੍ਥਿਭਿਨ੍ਨਂ ਚ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍| ਸਨ੍ਧਿਮੁਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਨਾਨਾਵਿਧਮਪਿ ਸਨ੍ਧਿਮੁਕ੍ਤਂ ਕਟ੍ਯਾਂ ਨ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਤਿ| ਤਥਾ ਕਟ੍ਯਾਂ ਚ੍ਯੁਤਮਿਤਿ ਅਧਃਕ੍ਸਿਪ੍ਤਂ, ਸਞ੍ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਪਿਸ੍ਟਮੁਤ੍ਪਿਸ੍ਟਮਸਞ੍ਜ੍ਞਂ ਚ, ਜਘਨਂ ਪ੍ਰਤਿ ਲਕ੍ਸੀਕਤਂ ਨ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਤਿ| ਪੁਨਰ੍ਵਰ੍ਜ੍ਯਂ ਭਗ੍ਨਮਾਹ– ਅਸਂਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥਾ ਤਥਾ ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨਸਂਸ਼੍ਲੇਸਂ ਯਤ੍ ਕਪਾਲਂ ਤਥਾ ਲਲਾਟੇ ਚੂਰ੍ਣਿਤਂ ਯਤ੍ ਵਿਘਟਿਤਸਨ੍ਧਿ ਤਦਸਾਧ੍ਯਮ੍| ਭਗ੍ਨਮਿਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਸਨ੍ਧਿਮੁਕ੍ਤਂ ਕਾਣ੍ਡੇ ਭਗ੍ਨਂ ਚ ਗਹ੍ਯਤੇ, ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਭਗ੍ਨਮਿਤਿ ਕਾਣ੍ਡੇ ਭਗ੍ਨਮਾਹੁਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਭਾਲੁਕਿਨਾ– “ਸ਼ਙ੍ਖੇ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਸ੍ਤਨਾਨ੍ਤਰੇ ਵਾ ਕਾਣ੍ਡੇ ਭਗ੍ਨਂ ਮਰਣਾਯ|” ਇਤਿ| ਸ੍ਤਨਾਨ੍ਤਰੇ ਉਰਸਿ, ਸ੍ਤਨਗ੍ਰਹਣੇਨ ਸ੍ਤਨਾਨ੍ਤਰਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍||੯-੧੦||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸਰ੍ਵੇਸਾਮਨਵਧਾਨਤੋਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਸਮ੍ਯਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਨ੍ਧਿਤਂ ਸਂਯਮਿਤਮ੍| ਦੁਰ੍ਨਿਕ੍ਸੇਪਨਿਬਨ੍ਧਨਾਦਿਤਿ ਦੁਃਸ੍ਥਾਪਨਾਤ੍ਤਥਾ ਦੁਸ੍ਟਬਨ੍ਧਨਾਤ੍| ਸਙ੍ਕ੍ਸੋਭਾਦ੍ਵੇਤਿ ਅਭਿਘਾਤਭਯਾਦਿਸਙ੍ਕ੍ਸੋਭਾਤ੍| ਅਯਮਰ੍ਥਃ– ਸਮ੍ਯਕ੍ਸਂਯਮਿਤਮਪਿ ਦੁਃਸ੍ਥਾਪਨਾਤ੍, ਸੁਨ੍ਯਸ੍ਤਮਪਿ ਦੁਸ੍ਟਬਨ੍ਧਨਾਤ੍, ਸੁਨ੍ਯਸ੍ਤਂ ਸੁਬਦ੍ਧਮਪਿ ਸਙ੍ਕ੍ਸੋਭਾਦ੍ਵਿਕਤਮਸਾਧ੍ਯਮ੍||੧੧||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਸਰ੍ਵੇਸਾਮਨਵਧਾਨਤੋਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਸਮ੍ਯਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੁਰ੍ਨਿਕ੍ਸੇਪਨਿਬਨ੍ਧਨਾਤ੍ ਦੁਃਸ੍ਥਾਪਨਾਤ੍ ਤਥਾ ਦੁਸ੍ਟਬਨ੍ਧਨਾਤ੍| ਸਙ੍ਕ੍ਸੋਭਾਦ੍ਵੇਤਿ ਅਭਿਘਾਤਭਯਾਦਿਸਙ੍ਕ੍ਸੋਭਾਤ੍| ਅਯਮਰ੍ਥਃ– ਸਮ੍ਯਕ੍ਸਂਯਮਿਤਮਪਿ ਦੁਸ੍ਟਬਨ੍ਧਨਾਤ੍ਤਥਾ ਸੁਨ੍ਯਸ੍ਤਂ ਸੁਬਦ੍ਧਮਪਿ ਸਙ੍ਕ੍ਸੋਭਾਤ੍ ਵਿਕਤਮਸਾਧ੍ਯਮ੍||੧੧||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਅਸ੍ਥਿਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਭਗ੍ਨਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ– ਤਰੁਣਾਸ੍ਥੀਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਮ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਕ੍ਰੀਭਵਨ੍ਤਿ, ਤੇਨਾਤ੍ਰ ਵਕ੍ਰਲਕ੍ਸਣਂ ਭਗ੍ਨਮ੍| ਘ੍ਰਾਣਕਰ੍ਣਾਕ੍ਸਿਪੁਟੇਸੁ ਤਰੁਣਂ ਕੋਮਲਮਸ੍ਥਿ| ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨਲਕਾਨਿ ਚੇਤਿ ਅਸ੍ਥ੍ਯਨ੍ਤਰਾਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਦ੍ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਅਤਿਪਾਤਿਤਲਕ੍ਸਣੇਨ ਚ ਭਗ੍ਨੇਨ ਨਲਕਾਨਿ ਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਵਿਧਮਪਿ ਭਗ੍ਨਮਤ੍ਰੇਚ੍ਛਨ੍ਤਿ| ਕਪਾਲਾਨਿ ਵਿਭਜ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਕਪਾਲੇਸੁ ਵਿਦਰਣਲਕ੍ਸਣੋ ਭਗ੍ਨਃ| ‘ਵਿਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮ੍, ਅਰ੍ਥਸ੍ਤੁ ਸ ਏਵ| ਰੁਚਕਾਨਿ ਦਨ੍ਤਾਃ, ਤੇਸੁ ਸ੍ਫੁਟਿਤਲਕ੍ਸਣੋ ਭਗ੍ਨਃ| ਅਸ੍ਥੀਨਿ ਪਞ੍ਚਵਿਧਾਨਿ ਤਰੁਣਨਲਕਕਪਾਲਵਲਯਰੁਚਕਭੇਦਾਤ੍| ਰੁਚਕਾਨਿ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰਾਤ੍ ਵਲਯਾਨ੍ਯਪਿ ਸ੍ਫੁਟਿਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ| ਏਤਤ੍ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਸ੍ਫੁਟਿਤਂ ਭਗ੍ਨਮ੍||੧੨||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਅਸ੍ਥਿਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਭਗ੍ਨਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ– ਤਰੁਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਘ੍ਰਾਣਕਰ੍ਣਾਕ੍ਸਿਕੂਟੇਸੁ ਤਰੁਣਾਸ੍ਥੀਨਿ ਕੋਮਲਾਸ੍ਥੀਨਿ, ਨਮ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਕ੍ਰੀਭਵਨ੍ਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਵਕ੍ਰਲਕ੍ਸਣਂ ਭਗ੍ਨਮ੍| ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨਲਕਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ੍ਥ੍ਯਨ੍ਤਰਾਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਦ੍ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਅਤਿਪਾਤਿਤਲਕ੍ਸਣੇਨ ਚ ਭਗ੍ਨੇਨ ਨਲਕਾਨਿ ਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਵਿਧਮਪਿ ਭਗ੍ਨਮਾਤ੍ਰਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ| ਕਪਾਲੇਸੁ ਵਿਦਰਣਲਕ੍ਸਣੋ ਭਗ੍ਨਃ| ਰੁਚਕਾਨਿ ਦਨ੍ਤਾਃ, ਤੇਸੁ ਸ੍ਫੁਟਿਤਲਕ੍ਸਣੋ ਭਙ੍ਗਃ| ਅਸ੍ਥੀਨਿ ਪਞ੍ਚਵਿਧਾਨਿ, ਤਰੁਣਨਲਕਕਪਾਲਵਲਯਰੁਚਕਭੇਦਾਤ੍| ਚਕਾਰਾਦ੍ ਵਲਯਾਨ੍ਯਪਿ ਸ੍ਫੁਟਨ੍ਤੀਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਏਤਚ੍ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਸ੍ਫੁਟਿਤਂ ਭਗ੍ਨਮ੍||੧੨||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਭਗ੍ਨਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੪੪||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਾਚਸ੍ਪਤਿਵੈਦ੍ਯਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮਾਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਭਗ੍ਨਨਿਦਾਨਮ੍||੪੪||