44. bhagnanidānam

Adhikarana bhagnasya dvaividhyam (1) · Śloka 1

ಅಥ ಭಗ್ನನಿದಾನಮ್ | ಭಗ್ನಂ ಸಮಾಸಾದ್ದ್ವಿವಿಧಂ ಹುತಾಶ ಕಾಣ್ಡೇ ಚ ಸನ್ಧೌ ಚ ಹಿ ತತ್ರ ಸನ್ಧೌ | ಉತ್ಪಿಷ್ಟವಿಶ್ಲಿಷ್ಟವಿವರ್ತಿತಂ ಚ ತಿರ್ಯಗ್ಗತಂ ಕ್ಷಿಪ್ತಮಧಶ್ಚ ಷಟ್ ಚ ||೧||

ಆಗನ್ತುಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ ಭಗ್ನನಿದಾನಮ್| ದ್ವಿವಿಧಂ ಹಿ ಭಗ್ನಂ ಸವ್ರಣಮವ್ರಣಂ ಚ, ತತ್ರ ಸವ್ರಣಮಭಿಧಾಯಾವ್ರಣಮಾಹ– ಭಗ್ನಂ ಸಮಾಸಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಹುತಾಶ ಇತಿ ಅಗ್ನಿವೇಶಸಮ್ಬೋಧನಂ, ಚರಕೇ ಹುತಾಶಶಬ್ದೇನಾಗ್ನಿವೇಶೋಽಭಿಧೀಯತೇ, ಏಕದೇಶೇನಾಪಿ ಸಮುದಾಯಪ್ರತೀತೇಃ| ಕಾಣ್ಡೇ ಚ ಸನ್ಧೌ ಚೇತಿ ಸನ್ಧಿವಿಚ್ಛಿನ್ನಮೇಕಂ, ದ್ವಿತೀಯಂ ಕಾಣ್ಡಭಗ್ನಂ; ಕಾಣ್ಡಮಸ್ಥಿಕಾಣ್ಡಃ, ಕಾಣ್ಡೇನ ಚ ನಲಕಕಪಾಲವಲಯತರುಣರುಚಕಾನಾಂ ಗ್ರಹಃ, ತತ್ರ ಭಗ್ನಂ ಕಾಣ್ಡೇ ಭಗ್ನಂ; ದ್ವಯೋರಸ್ಥ್ನೋಃ, ಸನ್ಧಾನಂ ಸನ್ಧಿಃ, ತದ್ವಿಶ್ಲೇಷಃ ಸನ್ಧಿಮುಕ್ತಮ್| ತತ್ರ ಸನ್ಧಾವಿತಿ ಸನ್ಧೌ ಮುಕ್ತೇ ‘ಲಿಙ್ಗಮಭಿಧೀಯತೇ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ನನು ಕಥಂ ಸನ್ಧಿಮುಕ್ತಂ ಭಗ್ನಮುಚ್ಯತೇ? ಅಸ್ಥ್ನಾಂ ಹಿ ಭಙ್ಗೋ ಯುಕ್ತಃ| ಉಚ್ಯತೇ– ಅಸ್ಥಿವಿಶ್ಲೇಷೋಽತ್ರ ಭಗ್ನೋಽಭಿಪ್ರೇತಃ, ಸ ಚ ಕಾಣ್ಡಭಗ್ನೇ ಸನ್ಧಿಮುಕ್ತೇ ಚಾಸ್ತೀತಿ ನ ದೋಷಃ||೧||

Adhikarana sandhibhagnasya sAmAnyali~ggam (1) · Śloka 2

ಪ್ರಸಾರಣಾಕುಞ್ಚನವರ್ತನೋಗ್ರಾ ರುಕ್ ಸ್ಪರ್ಶವಿದ್ವೇಷಣಮೇತದುಕ್ತಮ್ | ಸಾಮಾನ್ಯತಃ ಸನ್ಧಿಗತಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಮ್... |೨|

ಸನ್ಧಿಭಗ್ನಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಪ್ರಸಾರಣೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಸಾರಣಾಕುಞ್ಚನವರ್ತನೋಗ್ರಾ ರುಗಿತಿ ಪ್ರಸಾರಣಾದಿಷು ಉಗ್ರಾ ರುಕ್| ವರ್ತನಂ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯತಯಾಽವಸ್ಥಾನಮ್|೧|–

Adhikarana utpiShTa-vishliShTa-vivartita-tiryaggata-kShiptali~ggam (2-3) · Śloka 3

...ಉತ್ಪಿಷ್ಟಸನ್ಧೇಃ ಶ್ವಯಥುಃ ಸಮನ್ತಾತ್ ||೨|| ವಿಶೇಷತೋ ರಾತ್ರಿಭವಾ ರುಜಾ ಚ, ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟಜೇ ತೌ ಚ ರುಜಾ ಚ ನಿತ್ಯಮ್ | ವಿವರ್ತಿತೇ ಪಾರ್ಶ್ವರುಜಶ್ಚ ತೀವ್ರಾಸ್ತಿರ್ಯಗ್ಗತೇ ತೀವ್ರರುಜೋ ಭವನ್ತಿ ||೩|| ಕ್ಷಿಪ್ತೇಽತಿಶೂಲಂ ವಿಷಮತ್ವಮಸ್ಥ್ನೋಃ ಕ್ಷಿಪ್ತೇ ತ್ವಧೋ ರುಗ್ವಿಘಟಶ್ಚ ಸನ್ಧೇಃ |

ಉತ್ಪಿಷ್ಟಾದಿಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಉತ್ಪಿಷ್ಟಸನ್ಧೇರಿತ್ಯಾದಿ| ಉತ್ಪಿಷ್ಟಂ ದ್ವಾಭ್ಯಾಮಸ್ಥಿಭ್ಯಾಂ ಸನ್ಧೌ ಘರ್ಷಣಮ್| ಶ್ವಯಥುಃ ಸಮನ್ತಾದಿತಿ ಉಭಯಭಾಗೇ ಶೋಥಃ, ಉಭಯತಃ ಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥ್ನೋರ್ಘರ್ಷಿತತ್ವಾತ್| ವಿಶೇಷತೋ ರಾತ್ರಿಭವಾ ರುಜಾ ಚೇತಿ ಅಭಿಘಾತಕುಪಿತ ಏವ ರಾತ್ರೌ ಶೈತ್ಯೇನಾತ್ಯನ್ತಂ ವೃದ್ಧೋ ವಾಯುಃ ರುಜಾಂ ಕರೋತಿ| ಅತ್ರ ಚೂರ್ಣಿತತ್ವೇನ ಮಾರ್ಗಾವರಣಾತ್ ವಾತಕೋಪ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟಜೇ ಇತಿ ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟಜಾತೇ ಸನ್ಧಿಮುಕ್ತೇ, ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟಂ ಮನಾಕ್ ಸನ್ಧಿವಿಶ್ಲೇಷಃ ಶಿಥಿಲತಾಮಾತ್ರಂ, ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟಮಿತಿ ಭಾವೇ ಕ್ತಃ| ತೌ ಚೇತಿ ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟೇ ರಾತ್ರಿರುಜಾಸಮನ್ತಾಚ್ಛೋಥೌ; ಸಮನ್ತಾಚ್ಛೋಥೋಽಪ್ಯತ್ರಾಲ್ಪೋ ಬೋಧ್ಯಃ, ಸನ್ಧೇರನಭಿಘಾತಾತ್| ಸನ್ಧಿವಿಕ್ರಿಯಯಾ ಅಸ್ಥ್ನೋರಪಸೃತತ್ವಾತ್ ಮಧ್ಯನಿಮ್ನತ್ವಂ, “ಉತ್ಪಿಷ್ಟಮಥ ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟಂ ಸನ್ಧಿಂ ವೈದ್ಯೋ ನ ಘಟ್ಟಯೇತ್|” (ಸು. ಚಿ. ಅ. ೨) ಇತಿ ವಚನಾತ್; ಮನಾಗ್ವಿಕ್ರಿಯಯಾ ವಾ| ರುಜಾ ಚ ನಿತ್ಯಮಿತಿ ಸರ್ವದಾ ರುಜಾ ಬಲವತೀ ಭವತೀತ್ಯುತ್ಪಿಷ್ಟಾದ್ವಿಶೇಷಃ| ವಿವರ್ತಿತೇ ಇತಿ ‘ಸನ್ಧೌ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ, ವಿವರ್ತಿತೇ ವಿಪರೀತಂ ವರ್ತಿತೇ; ವಿವರ್ತನಂ ಸನ್ಧೌ ದ್ವಯೋರಸ್ಥ್ನೋರ್ವಿವೃತಿರ್ವಿಭ್ರಮಣಮನಾರ್ಜವತಾ| ಪಾರ್ಶ್ವರುಜಶ್ಚ ತೀವ್ರಾ ಇತಿ ಆಭ್ಯನ್ತರಸನ್ಧಿಸ್ಥಾನಯೋಃ ಪಾರ್ಶ್ವಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥ್ನೋಃ ಪಾರ್ಶ್ವಗಮನಾತ್ತೀವ್ರಾಃ ಪಾರ್ಶ್ವರುಜಃ| ತಿರ್ಯಗ್ಗತ ಇತಿ ತಿರ್ಯಕ್ಕ್ಷಿಪ್ತೇ| ಅತ್ರ ಹ್ಯೇಕಂ ಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥಿ ಸನ್ಧಿಸ್ಥಾನಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ತಿರ್ಯಗ್ಯಾತಿ| ಕ್ಷಿಪ್ತೇಽತೀತಿ ಅತಿಕ್ಷಿಪ್ತೇ; ‘ಊರ್ಧ್ವಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಅತ್ರ ಹ್ಯೇಕಾಸ್ಥಿವಿಕ್ರಿಯಯಾ ಉಭಯಾಸ್ಥಿವಿಕ್ರಿಯಯಾ ವಾ ದ್ವಯೋರಪ್ಯಸ್ಥ್ನೋಃ ಪರಸ್ಪರಾತಿಕ್ರಮಣಂ ದೂರಗಮನಂ ವಾ; ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟೇ ತು ಮನಾಕ್ ಶಿಥಿಲತಾಮಾತ್ರಮ್; ಅಧಃಕ್ಷಿಪ್ತೇ ತು ಕಿಞ್ಚಿದಧೋಗಮನಮಿತಿ ವಿಶೇಷಃ| “ವಿಷಮಾಶ್ಚ ಸಕ್ಥ್ನೋಃ” ಇತಿ ಪಾಠೇ ತು ‘ರುಜ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಕ್ಷಿಪ್ತೇ ತ್ವಧೋರುಗ್ವಿಘಟಶ್ಚ ಸನ್ಧೇರಿತಿ ಅಧಃಕ್ಷಿಪ್ತೇ ರುಕ್ ರುಜಾ, ಸನ್ಧೇರ್ವಿಘಟಶ್ಚ ವಿಘಟನಮ್| ‘ವಿರುದ್ಧಚೇಷ್ಟಾ ವಿಘಟಸ್ಯ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ವಿಘಟಿತಸ್ಯ ಸನ್ಧೇರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರ ಅಧೋಽಸ್ಥಿಗಮನಮ್| ಅಧಃ ಕ್ಷಿಪ್ತವದೂರ್ಧ್ವಂ ಕ್ಷಿಪ್ತಸ್ಯಾಪ್ಯಭಿಧಾನೇ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಅನುಕ್ತಿರತಿಕ್ಷಿಪ್ತೇಽವರೋಧಾತ್||೨-೩||–

Adhikarana kANDe bhagnasya li~ggam (4-6) · Śloka 6

ಕಾಣ್ಡೇ ತ್ವತಃ ಕರ್ಕಟಕಾಶ್ವಕರ್ಣವಿಚೂರ್ಣಿತಂ ಪಿಚ್ಚಿತಮಸ್ಥಿಛಲ್ಲಿಕಾ ||೪|| ಕಾಣ್ಡೇಷು ಭಗ್ನಂ ಹ್ಯತಿಪಾತಿತಂ ಚ ಮಜ್ಜಾಗತಂ ಚ ಸ್ಫುಟಿತಂ ಚ ವಕ್ರಮ್ | ಛಿನ್ನಂ ದ್ವಿಧಾ ದ್ವಾದಶಧಾಽಪಿ ಕಾಣ್ಡೇ ಸ್ರಸ್ತಾಙ್ಗತಾ ಶೋಥರುಜಾತಿವೃದ್ಧಿಃ ||೫|| ಸಮ್ಪೀಡ್ಯಮಾನೇ ಭವತೀಹ ಶಬ್ದಃ ಸ್ಪರ್ಶಾಸಹಂ ಸ್ಪನ್ದನತೋದಶೂಲಾಃ | ಸರ್ವಾಸ್ವವಸ್ಥಾಸು ನ ಶರ್ಮಲಾಭೋ ಭಗ್ನಸ್ಯ ಕಾಣ್ಡೇ ಖಲು ಚಿಹ್ನಮೇತತ್ ||೬||

ಅತಃ ಪರಂ ಕಾಣ್ಡೇ ಭಗ್ನಮಭಿಧೀಯತೇ– ಕಾಣ್ಡೇ ತ್ವತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಾಣ್ಡೇ ಇತ್ಯತ್ರ ಭಗ್ನಮಿತಿ ಶೇಷಃ| ಅತ ಇತಿ ಅತಃ ಪರಮ್| ಕರ್ಕಟಕೇತಿ ಉಭಯೋಃ ಪಾರ್ಶ್ವಯೋರ್ನಿಪೀಡನೇನಾವನತಮ್, ಅತ ಏವ ಮಧ್ಯೇ ಗ್ರನ್ಥಿರಿವೋನ್ನತಂ ಕರ್ಕಟತುಲ್ಯತ್ವಾತ್ ಕರ್ಕಟಕಮ್| ಅಶ್ವಕರ್ಣೇತಿ ಅಶ್ವಕರ್ಣವತ್ ವಿಪುಲಾಸ್ಥಿನಿರ್ಗಮಾದಶ್ವಕರ್ಣಮ್| ವಿಚೂರ್ಣಿತಮಿತಿ ಕ್ಷುಣ್ಣಮಸ್ಥಿ, ತಚ್ಚ ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶಾಭ್ಯಾಮವಗನ್ತವ್ಯಮ್| ಪಿಚ್ಚಿತಮಿತಿ ಯನ್ತ್ರಿತಂ ಬಹುಶೋಥಮ್| ಅಸ್ಥಿಛಲ್ಲಿಕೇತಿ ಛಲ್ಲಂ ವಲ್ಕಲಂ ತದತ್ರಾಸ್ತೀತಿ ಅಸ್ಥಿಛಲ್ಲಿಕಾ, ಅತ್ರ ಮತ್ವರ್ಥೀಯಷ್ಠಿಕನ್| ಅತ್ರ ತು ಆ ನ ಭವತಿ, ವೃದ್ಧೇರನಿತ್ಯತ್ವಾತ್| ಏಷಾ ಪಾರ್ಶ್ವಗತಸ್ತೋಕಾಸ್ಥಿವಿಶ್ಲೇಷಾದ್ಭವತಿ| ‘ಅಸ್ಥಿಛಲ್ಲಿತಮ್’ ಇತಿ ವಾ ಪಾಠಃ, ಛಲ್ಲಮಸ್ಯ ಸಞ್ಜಾತಮಿತಿ ಛಲ್ಲಿತಮ್| ಕಾಣ್ಡೇಷು ಭಗ್ನಮಿತ್ಯನೇನ ಕಾಣ್ಡಭಗ್ನಮಭಿಧೀಯತೇ, ಪ್ರಸಾರಣೇ ಕಮ್ಪಮಾನಂ ಕಾಣ್ಡಭಗ್ನಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ಕಾಣ್ಡೇ ಭಗ್ನಂ ಸರ್ವಮೇವ ಕರ್ಕಟಾದಿ, ತಥಾಽಪಿ ವಿಶಿಷ್ಟೇ ಕಾಣ್ಡಭಗ್ನೇ ಕಾಣ್ಡಭಗ್ನಸಞ್ಜ್ಞೇಯಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾ| ಯಥಾ– ಜಾಙ್ಗಲಶಬ್ದೋ ಜಙ್ಘಾಲಾದ್ಯಷ್ಟವಿಧಮಾಂಸವರ್ಗೇ ಸಾಮಾನ್ಯೇ, ವಿಶೇಷೇ ಪುನರೇಣಾದಾವೇವ ಚ ವರ್ತತೇ| ಅತಿಪಾತಿತಮಿತಿ ಅಸ್ಥಿನಿಃಶೇಷತಶ್ಛಿನ್ನಮತಿಪಾತಿತಮ್| ಮಜ್ಜಾಗತಮಿತಿ ಅಸ್ಥ್ಯವಯವೋಽಸ್ಥಿಮಧ್ಯಮನುಪ್ರವಿಶ್ಯ ಮಜ್ಜಾನಂ ನಿಃಸಾರಯತೀತಿ ಮಜ್ಜಾಗತಮ್| ಸ್ಫುಟಿತಂ ಸ್ತೋಕಂ ಬಹುಧಾ ವಿದೀರ್ಣಂ ಶೂಕಪೂರ್ಣಮಿವ ವೇದನಾವತ್| ವಕ್ರಮಿತಿ ಅವಿಮುಕ್ತಾಸ್ಥಿ ಕುಬ್ಜೀಭೂತಂ ವಕ್ರಮ್| ವಕ್ರತಾಽಪಿ ಭಗ್ನತ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಛಿನ್ನಂ ದ್ವಿಧೇತಿ ಏಕಮಣುವಿದೀರ್ಣಂ, ಬಹುವಿದೀರ್ಣಮನ್ಯತ್; ಏಕಂ ವಿದೀರ್ಣಂ, ಸಂಲಗ್ನಮಪರಂ ವಿದೀರ್ಣಂ ದ್ವಿಧಾಭೂತಮ್; ಅನ್ಯಸ್ತು ವಿಪುಲೈಕವಿದರಣಮಿತ್ಯಾಹ; ಸುಶ್ರುತೇ ಏತತ್ ಪಾಟಿತಸಞ್ಜ್ಞಮ್| ಕಾಣ್ಡೇ ಭಗ್ನಸ್ಯ ದ್ವಾದಶವಿಧತ್ವಂ ನಿಯಮಯತಿ– ಕಾಣ್ಡ ಇತಿ| ಅತ್ರ ಭಗ್ನಮಿತಿ ಶೇಷಃ| ಅಪಿಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಭಿನ್ನಕ್ರಮಃ, ಸ ಚಾವಧಾರಣಾರ್ಥಂ, ತೇನ ಛಿನ್ನಮಿತ್ಯತ್ರ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಛಿನ್ನಮೇವ ದ್ವಿಧಾ, ನ ಕರ್ಕಟಾದಿ||೪-೬||

Adhikarana kANDe bhagnasya dvAdashaprakArAdapyadhikatvam (7) · Śloka 7

ಭಗ್ನಂ ತು ಕಾಣ್ಡೇ ಬಹುಧಾ ಪ್ರಯಾತಿ ಸಮಾಸತೋ ನಾಮಭಿರೇವ ತುಲ್ಯಮ್ ||೭||

ಕಾಣ್ಡೇ ಭಗ್ನಸ್ಯ ದ್ವಾದಶಪ್ರಕಾರಾದಪ್ಯಧಿಕತ್ವಮಾಹ– ಭಗ್ನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಮಾಸತೋ ನಾಮಭಿರೇವ ತುಲ್ಯಮಿತಿ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪತೋ ನಾಮಾನುರೂಪಮೇತದವಗನ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೭||

Adhikarana bhagnasya sAdhyavicAraH (8) · Śloka 8

ಅಲ್ಪಾಶಿನೋಽನಾತ್ಮವತೋ ಜನ್ತೋರ್ವಾತಾತ್ಮಕಸ್ಯ ಚ | ಉಪದ್ರವೈರ್ವಾ ಜುಷ್ಟಸ್ಯ ಭಗ್ನಂ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಸಿಧ್ಯತಿ ||೮|| (ಸು. ಚಿ. ಅ. ೩) |

ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯತಾಮಾಹ– ಅಲ್ಪೇತ್ಯಾದಿ| ವಾತಾತ್ಮಕಸ್ಯೇತಿ ವಾತಪ್ರಕೃತೇಃ| ಉಪದ್ರವೈರಿತಿ ಉಪದ್ರವಾ ಜ್ವರಾಧ್ಮಾನಮೂತ್ರಪುರೀಷಸಙ್ಗಾದಯಃ||೮||

Adhikarana bhagnasyAsAdhyavicAraH (9-10) · Śloka 10

ಭಿನ್ನಂ ಕಪಾಲಂ ಕಟ್ಯಾಂ ತು ಸನ್ಧಿಮುಕ್ತಂ ತಥಾ ಚ್ಯುತಮ್ | ಜಘನಂ ಪ್ರತಿಪಿಷ್ಟಂ ಚ ವರ್ಜಯೇದ್ಧಿ ವಿಚಕ್ಷಣಃ ||೯|| ಅಸಂಶ್ಲಿಷ್ಟಕಪಾಲಂ ಚ ಲಲಾಟೇ ಚೂರ್ಣಿತಂ ಚ ಯತ್ | ಭಗ್ನಂ ಸ್ತನಾನ್ತರೇ ಪೃಷ್ಠೇ ಶಙ್ಖೇ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಚ ವರ್ಜಯೇತ್ ||೧೦|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೫) |

ಅಸಾಧ್ಯತಾಮಾಹ– ಭಿನ್ನಂ ಕಪಾಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ಭಗ್ನಮಿತಿ ವಾಚ್ಯೇ ಭಿನ್ನಮಿತಿ ಯತ್ ಕೃತಂ, ತತ್ ಕಪಾಲಾನಾಂ ಪ್ರಾಯಶೋ ಭೇದಾತ್| ಅತ ಏವೋಕ್ತಮ್– “ಕಪಾಲಾನಿ ವಿಭಜ್ಯನ್ತೇ” (ಸು. ಶಾ. ಅ. ೫) ಇತಿ| ನನು, ಕಟ್ಯಸ್ಥ್ನಃ ಕಪಾಲಸಞ್ಜ್ಞಾಯಾ ಅಭಾವಾತ್ ಕಥಮುಚ್ಯತೇ ಭಿನ್ನಂ ಕಪಾಲಂ ಕಟ್ಯಾಮಿತಿ? ತದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಜಾನುನಿತಮ್ಬಾಂಸಗಣ್ಡತಾಲುಶಙ್ಖವಙ್ಕ್ಷಣಶಿರಃಸು ಕಪಾಲಾನಿ|” (ಸು. ಶಾ. ಅ. ೫) ಇತಿ; ಉಚ್ಯತೇ– ನಿತಮ್ಬಗ್ರಹಣೇನ ತತ್ರ ಕಟೀಗ್ರಹಣಾದದೋಷಃ; ಅಥವಾ ಸರ್ವಂ ಕಪಾಲಸಞ್ಜ್ಞಿತಮ್ ಅಸ್ಥಿಭಿನ್ನಂ, ತಥಾ ಕಟ್ಯಾಂ ಚಾಸ್ಥಿಭಿನ್ನಂ ವರ್ಜಯೇತ್| ಅಸಂಶ್ಲಿಷ್ಟಕಪಾಲಂ ಚೇತಿ ತು ನಿಯಮಾರ್ಥಂ; ತೇನ ಲಲಾಟೇ ಕಪಾಲಸ್ಯಾಸಂಶ್ಲಿಷ್ಟಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಂ, ನಾನ್ಯಥಾ ಭಿನ್ನಸ್ಯೇತಿ| ಭಿನ್ನಂ ಕಪಾಲಮಿತಿ ಕಾಣ್ಡಭಗ್ನಮೇತತ್| ಸನ್ಧಿಮುಕ್ತಮಿತಿ ನಾನಾವಿಧಮಪಿ ಸನ್ಧಿಮುಕ್ತಂ ಕಟ್ಯಾಂ ನ ಸಿಧ್ಯತೀತಿ| ಚ್ಯುತಮಿತಿ ಅಧಃಕ್ಷಿಪ್ತಮ್, ಅನ್ಯಸ್ತು ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟಮಾಹ; ಅಥವಾ ಕಟ್ಯಾಂ ಸನ್ಧಿಮುಕ್ತಂ ಚ್ಯುತಲಕ್ಷಣಂ ನ ಸರ್ವಮ್| ಜಘನಂ ಪ್ರತಿಪಿಷ್ಟಂ ಚೇತಿ ಜಘನಸ್ಥಾನೇ ಪಿಷ್ಟಮುತ್ಪಿಷ್ಟಮೇತತ್ತಥಾ ಚ್ಯುತಮಿತಿ ಚ| ಸನ್ಧಿಮುಕ್ತಂ ಪುನರ್ವಿಶೇಷಾರ್ಥಮುಕ್ತಂ, ವಿಶೇಷಾಭಿಧಾನಾದನ್ಯಸ್ಯ ಕಟೀಸನ್ಧಿಮುಕ್ತಸ್ಯ ಕದಾಚಿತ್ ಸಾಧ್ಯತಾ ಸೂಚ್ಯತೇ, ಅತ ಏವ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ “ತತಃ ಸ್ಥಾನಸ್ಥಿತೇ ಸನ್ಧೌ” (ಸು. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ಅಸಂಶ್ಲಿಷ್ಟಕಪಾಲಂ ಚ ಲಲಾಟೇ ಚೂರ್ಣಿತಂ ಚ ಯದಿತಿ ಯಥಾ ಅವಿದ್ಯಮಾನಸಂಶ್ಲೇಷಂ ಯತ್ ಕಪಾಲಂ, ತಥಾ ಲಲಾಟೇ ಚೂರ್ಣಿತಂ ಚ ಯತ್ ವಿಘಟಿತಸನ್ಧಿ ತದಸಾಧ್ಯಮ್| ಭಗ್ನಮಿತಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಸನ್ಧಿಮುಕ್ತಂ ಕಾಣ್ಡಭಗ್ನಂ ಚ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಅನ್ಯೇ ತು ಭಗ್ನಮಿತ್ಯನೇನ ಕಾಣ್ಡಭಗ್ನವಿಶೇಷಂ ‘ಪ್ರಸಾರಣೇ ಕಮ್ಪಮಾನಮ್’ ಇತ್ಯನೇನೋಕ್ತಂ ವದನ್ತಿ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಭಾಲುಕಿನಾ– “ಶಙ್ಖೇ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಸ್ತನಾನ್ತರೇ ವಾ ಕಾಣ್ಡೇ ಭಗ್ನಂ ಮರಣಾಯ|” ಇತಿ| ಸ್ತನಾನ್ತರೇ ಉರಸಿ, ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಚೂಡಾಸ್ಥಾನೇ||೯-೧೦||

Adhikarana sarveShAM bhagnAnAmanavadhAnato~asAdhyatvam (11) · Śloka 11

ಸಮ್ಯಕ್ ಸನ್ಧಿತಮಪ್ಯಸ್ಥಿ ದುರ್ನಿಕ್ಷೇಪನಿಬನ್ಧನಾತ್ | ಸಙ್ಕ್ಷೋಭಾದ್ವಾಽಪಿ ಯದ್ಗಚ್ಛೇದ್ವಿಕ್ರಿಯಾಂ ತಚ್ಚ ವರ್ಜಯೇತ್ ||೧೧|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೫) |

ಸರ್ವೇಷಾಮನವಧಾನತೋಽಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಸಮ್ಯಗಿತ್ಯಾದಿ| ಸನ್ಧಿತಂ ಸಂಯಮಿತಮ್| ದುರ್ನಿಕ್ಷೇಪನಿಬನ್ಧನಾದಿತಿ ದುಃಸ್ಥಾಪನಾತ್ತಥಾ ದುಷ್ಟಬನ್ಧನಾತ್| ಸಙ್ಕ್ಷೋಭಾದ್ವೇತಿ ಅಭಿಘಾತಭಯಾದಿಸಙ್ಕ್ಷೋಭಾತ್| ಅಯಮರ್ಥಃ– ಸಮ್ಯಕ್ಸಂಯಮಿತಮಪಿ ದುಃಸ್ಥಾಪನಾತ್, ಸುನ್ಯಸ್ತಮಪಿ ದುಷ್ಟಬನ್ಧನಾತ್, ಸುನ್ಯಸ್ತಂ ಸುಬದ್ಧಮಪಿ ಸಙ್ಕ್ಷೋಭಾದ್ವಿಕೃತಮಸಾಧ್ಯಮ್||೧೧||

Adhikarana asthivisheSheNa bhagnavisheShaH (12) · Śloka 12

ತರುಣಾಸ್ಥೀನಿ ನಮ್ಯನ್ತೇ ಭಿದ್ಯನ್ತೇ ನಲಕಾನಿ ಚ | ಕಪಾಲಾನಿ ವಿಭಜ್ಯನ್ತೇ ಸ್ಫುಟನ್ತಿ ರುಚಕಾನಿ ಚ ||೧೨|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೫) |

ಅಸ್ಥಿವಿಶೇಷೇಣ ಭಗ್ನವಿಶೇಷಮಾಹ– ತರುಣಾಸ್ಥೀನೀತ್ಯಾದಿ| ನಮ್ಯನ್ತೇ ವಕ್ರೀಭವನ್ತಿ, ತೇನಾತ್ರ ವಕ್ರಲಕ್ಷಣಂ ಭಗ್ನಮ್| ಘ್ರಾಣಕರ್ಣಾಕ್ಷಿಪುಟೇಷು ತರುಣಂ ಕೋಮಲಮಸ್ಥಿ| ಭಿದ್ಯನ್ತೇ ನಲಕಾನಿ ಚೇತಿ ಅಸ್ಥ್ಯನ್ತರಾನುಪ್ರವೇಶಾದ್ಭಿದ್ಯನ್ತೇ, ಅತಿಪಾತಿತಲಕ್ಷಣೇನ ಚ ಭಗ್ನೇನ ನಲಕಾನಿ ಯುಜ್ಯನ್ತೇ; ಅನ್ಯೇ ತು ದ್ವಾದಶವಿಧಮಪಿ ಭಗ್ನಮತ್ರೇಚ್ಛನ್ತಿ| ಕಪಾಲಾನಿ ವಿಭಜ್ಯನ್ತ ಇತಿ ಕಪಾಲೇಷು ವಿದರಣಲಕ್ಷಣೋ ಭಗ್ನಃ| ‘ವಿಭಿದ್ಯನ್ತೇ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್, ಅರ್ಥಸ್ತು ಸ ಏವ| ರುಚಕಾನಿ ದನ್ತಾಃ, ತೇಷು ಸ್ಫುಟಿತಲಕ್ಷಣೋ ಭಗ್ನಃ| ಅಸ್ಥೀನಿ ಪಞ್ಚವಿಧಾನಿ ತರುಣನಲಕಕಪಾಲವಲಯರುಚಕಭೇದಾತ್| ರುಚಕಾನಿ ಚೇತಿ ಚಕಾರಾತ್ ವಲಯಾನ್ಯಪಿ ಸ್ಫುಟಿತಾನಿ ಭವನ್ತೀತಿ| ಏತತ್ ಸುಶ್ರುತೇ ಸ್ಫುಟಿತಂ ಭಗ್ನಮ್||೧೨||

Adhikarana puShpikA · Śloka 44

ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ಭಗ್ನನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೪೪||

ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಭಗ್ನನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೪೪||