೪೪. ಭಗ್ನನಿದಾನಮ್

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಆಗನ್ತುಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ ಭಗ್ನನಿದಾನಮ್| ದ್ವಿವಿಧಂ ಹಿ ಭಗ್ನಂ ಸವ್ರಣಮವ್ರಣಂ ಚ, ತತ್ರ ಸವ್ರಣಮಭಿಧಾಯಾವ್ರಣಮಾಹ– ಭಗ್ನಂ ಸಮಾಸಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಹುತಾಶ ಇತಿ ಅಗ್ನಿವೇಶಸಮ್ಬೋಧನಂ, ಚರಕೇ ಹುತಾಶಶಬ್ದೇನಾಗ್ನಿವೇಶೋಽಭಿಧೀಯತೇ, ಏಕದೇಶೇನಾಪಿ ಸಮುದಾಯಪ್ರತೀತೇಃ| ಕಾಣ್ಡೇ ಚ ಸನ್ಧೌ ಚೇತಿ ಸನ್ಧಿವಿಚ್ಛಿನ್ನಮೇಕಂ, ದ್ವಿತೀಯಂ ಕಾಣ್ಡಭಗ್ನಂ; ಕಾಣ್ಡಮಸ್ಥಿಕಾಣ್ಡಃ, ಕಾಣ್ಡೇನ ಚ ನಲಕಕಪಾಲವಲಯತರುಣರುಚಕಾನಾಂ ಗ್ರಹಃ, ತತ್ರ ಭಗ್ನಂ ಕಾಣ್ಡೇ ಭಗ್ನಂ; ದ್ವಯೋರಸ್ಥ್ನೋಃ, ಸನ್ಧಾನಂ ಸನ್ಧಿಃ, ತದ್ವಿಶ್ಲೇಷಃ ಸನ್ಧಿಮುಕ್ತಮ್| ತತ್ರ ಸನ್ಧಾವಿತಿ ಸನ್ಧೌ ಮುಕ್ತೇ ‘ಲಿಙ್ಗಮಭಿಧೀಯತೇ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ನನು ಕಥಂ ಸನ್ಧಿಮುಕ್ತಂ ಭಗ್ನಮುಚ್ಯತೇ? ಅಸ್ಥ್ನಾಂ ಹಿ ಭಙ್ಗೋ ಯುಕ್ತಃ| ಉಚ್ಯತೇ– ಅಸ್ಥಿವಿಶ್ಲೇಷೋಽತ್ರ ಭಗ್ನೋಽಭಿಪ್ರೇತಃ, ಸ ಚ ಕಾಣ್ಡಭಗ್ನೇ ಸನ್ಧಿಮುಕ್ತೇ ಚಾಸ್ತೀತಿ ನ ದೋಷಃ||೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಆಗನ್ತುತ್ವಸಾಮಾನ್ಯಾದ್ಭಗ್ನಮಾಹ– ಭಗ್ನಮಿತ್ಯಾದಿ| ತಂ ಚಾಗನ್ತುವ್ರಣಂ ಸಮಾಸಾತ್ ದ್ವಿವಿಧಮಾಹುಃ, ಕಥಮಿತ್ಯಾಹ– ಕಾಣ್ಡೇ ಭಗ್ನಂ ತಥಾ ಸನ್ಧೌ ಚೇತಿ; ಸನ್ಧಿವಿಚ್ಛಿನ್ನಮೇಕಂ, ಕಾಣ್ಡಮಸ್ಥಿಕಾಣ್ಡಃ, ಕಾಣ್ಡೇನ ಚ ನಲಕಕಪಾಲವಲಯತರುಣರುಚಕಾನಾಂ ಗ್ರಹಣಂ, ತತ್ರ ಭಗ್ನಂ ಕಾಣ್ಡೇ ಭಗ್ನಮ್| ದ್ವಯೋರಸ್ಥ್ನೋಃ ಸನ್ಧಾನಂ ಸನ್ಧಿಃ, ತದ್ವಿಶ್ಲೇಷಃ ಸನ್ಧಿಮುಕ್ತಮ್| ಸನ್ಧಿಮುಕ್ತಸ್ಯ ಷಾಡ್ವಿಧ್ಯಮಾಹ– ಉತ್ಪಿಷ್ಟೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ಸನ್ಧಾವಿತಿ ತತ್ರ ತಯೋಃ ಕಾಣ್ಡಭಗ್ನಸನ್ಧಿಭಗ್ನಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ, ಸನ್ಧೌ ಮುಕ್ತೇಽಪಿ ‘ಲಿಙ್ಗಮಭಿಧೀಯತ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಉತ್ಪಿಷ್ಟಾದಿಭೇದೇನ ಷೋಢಾ ಭವತಿ| ನನು, ಕಥಂ ಸನ್ಧಿಮುಕ್ತಂ ಭಗ್ನಮುಚ್ಯತೇ? ಅಸ್ಥ್ನಾಂ ಭಙ್ಗೋ ಯುಕ್ತಃ; ಉಚ್ಯತೇ ಅಸ್ಥಿವಿಶ್ಲೇಷೋಽತ್ರ ಭಗ್ನೋಽಭಿಪ್ರೇತಃ, ಸ ಚ ಕಾಣ್ಡಭಗ್ನೇ ಸನ್ಧಿಮುಕ್ತೇ ಚಾಸ್ತೀತಿ ನ ದೋಷಃ||೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸನ್ಧಿಭಗ್ನಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಪ್ರಸಾರಣೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಸಾರಣಾಕುಞ್ಚನವರ್ತನೋಗ್ರಾ ರುಗಿತಿ ಪ್ರಸಾರಣಾದಿಷು ಉಗ್ರಾ ರುಕ್| ವರ್ತನಂ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯತಯಾಽವಸ್ಥಾನಮ್|೧|–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತತ್ರ ಸನ್ಧಿಮುಕ್ತಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪ್ರಸಾರಣೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಸಾರಣಾದಿಷು ಉಗ್ರಾ ರುಕ್ ವ್ಯಥಾ, ವರ್ತನಮಿತಿ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯತಯಾಽವಸ್ಥಾನಮ್| ಏತತ್ಸಾಮಾನ್ಯಲಿಙ್ಗಮ್|೧|–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಉತ್ಪಿಷ್ಟಾದಿಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಉತ್ಪಿಷ್ಟಸನ್ಧೇರಿತ್ಯಾದಿ| ಉತ್ಪಿಷ್ಟಂ ದ್ವಾಭ್ಯಾಮಸ್ಥಿಭ್ಯಾಂ ಸನ್ಧೌ ಘರ್ಷಣಮ್| ಶ್ವಯಥುಃ ಸಮನ್ತಾದಿತಿ ಉಭಯಭಾಗೇ ಶೋಥಃ, ಉಭಯತಃ ಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥ್ನೋರ್ಘರ್ಷಿತತ್ವಾತ್| ವಿಶೇಷತೋ ರಾತ್ರಿಭವಾ ರುಜಾ ಚೇತಿ ಅಭಿಘಾತಕುಪಿತ ಏವ ರಾತ್ರೌ ಶೈತ್ಯೇನಾತ್ಯನ್ತಂ ವೃದ್ಧೋ ವಾಯುಃ ರುಜಾಂ ಕರೋತಿ| ಅತ್ರ ಚೂರ್ಣಿತತ್ವೇನ ಮಾರ್ಗಾವರಣಾತ್ ವಾತಕೋಪ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟಜೇ ಇತಿ ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟಜಾತೇ ಸನ್ಧಿಮುಕ್ತೇ, ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟಂ ಮನಾಕ್ ಸನ್ಧಿವಿಶ್ಲೇಷಃ ಶಿಥಿಲತಾಮಾತ್ರಂ, ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟಮಿತಿ ಭಾವೇ ಕ್ತಃ| ತೌ ಚೇತಿ ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟೇ ರಾತ್ರಿರುಜಾಸಮನ್ತಾಚ್ಛೋಥೌ; ಸಮನ್ತಾಚ್ಛೋಥೋಽಪ್ಯತ್ರಾಲ್ಪೋ ಬೋಧ್ಯಃ, ಸನ್ಧೇರನಭಿಘಾತಾತ್| ಸನ್ಧಿವಿಕ್ರಿಯಯಾ ಅಸ್ಥ್ನೋರಪಸೃತತ್ವಾತ್ ಮಧ್ಯನಿಮ್ನತ್ವಂ, “ಉತ್ಪಿಷ್ಟಮಥ ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟಂ ಸನ್ಧಿಂ ವೈದ್ಯೋ ನ ಘಟ್ಟಯೇತ್|” (ಸು. ಚಿ. ಅ. ೨) ಇತಿ ವಚನಾತ್; ಮನಾಗ್ವಿಕ್ರಿಯಯಾ ವಾ| ರುಜಾ ಚ ನಿತ್ಯಮಿತಿ ಸರ್ವದಾ ರುಜಾ ಬಲವತೀ ಭವತೀತ್ಯುತ್ಪಿಷ್ಟಾದ್ವಿಶೇಷಃ| ವಿವರ್ತಿತೇ ಇತಿ ‘ಸನ್ಧೌ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ, ವಿವರ್ತಿತೇ ವಿಪರೀತಂ ವರ್ತಿತೇ; ವಿವರ್ತನಂ ಸನ್ಧೌ ದ್ವಯೋರಸ್ಥ್ನೋರ್ವಿವೃತಿರ್ವಿಭ್ರಮಣಮನಾರ್ಜವತಾ| ಪಾರ್ಶ್ವರುಜಶ್ಚ ತೀವ್ರಾ ಇತಿ ಆಭ್ಯನ್ತರಸನ್ಧಿಸ್ಥಾನಯೋಃ ಪಾರ್ಶ್ವಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥ್ನೋಃ ಪಾರ್ಶ್ವಗಮನಾತ್ತೀವ್ರಾಃ ಪಾರ್ಶ್ವರುಜಃ| ತಿರ್ಯಗ್ಗತ ಇತಿ ತಿರ್ಯಕ್ಕ್ಷಿಪ್ತೇ| ಅತ್ರ ಹ್ಯೇಕಂ ಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥಿ ಸನ್ಧಿಸ್ಥಾನಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ತಿರ್ಯಗ್ಯಾತಿ| ಕ್ಷಿಪ್ತೇಽತೀತಿ ಅತಿಕ್ಷಿಪ್ತೇ; ‘ಊರ್ಧ್ವಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಅತ್ರ ಹ್ಯೇಕಾಸ್ಥಿವಿಕ್ರಿಯಯಾ ಉಭಯಾಸ್ಥಿವಿಕ್ರಿಯಯಾ ವಾ ದ್ವಯೋರಪ್ಯಸ್ಥ್ನೋಃ ಪರಸ್ಪರಾತಿಕ್ರಮಣಂ ದೂರಗಮನಂ ವಾ; ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟೇ ತು ಮನಾಕ್ ಶಿಥಿಲತಾಮಾತ್ರಮ್; ಅಧಃಕ್ಷಿಪ್ತೇ ತು ಕಿಞ್ಚಿದಧೋಗಮನಮಿತಿ ವಿಶೇಷಃ| “ವಿಷಮಾಶ್ಚ ಸಕ್ಥ್ನೋಃ” ಇತಿ ಪಾಠೇ ತು ‘ರುಜ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಕ್ಷಿಪ್ತೇ ತ್ವಧೋರುಗ್ವಿಘಟಶ್ಚ ಸನ್ಧೇರಿತಿ ಅಧಃಕ್ಷಿಪ್ತೇ ರುಕ್ ರುಜಾ, ಸನ್ಧೇರ್ವಿಘಟಶ್ಚ ವಿಘಟನಮ್| ‘ವಿರುದ್ಧಚೇಷ್ಟಾ ವಿಘಟಸ್ಯ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ವಿಘಟಿತಸ್ಯ ಸನ್ಧೇರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರ ಅಧೋಽಸ್ಥಿಗಮನಮ್| ಅಧಃ ಕ್ಷಿಪ್ತವದೂರ್ಧ್ವಂ ಕ್ಷಿಪ್ತಸ್ಯಾಪ್ಯಭಿಧಾನೇ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಅನುಕ್ತಿರತಿಕ್ಷಿಪ್ತೇಽವರೋಧಾತ್||೨-೩||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಿಶಿಷ್ಟಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಉತ್ಪಿಷ್ಟಸನ್ಧೇರಿತ್ಯಾದಿ| ಉತ್ಪಿಷ್ಟಂ ದ್ವಾಭ್ಯಾಮಸ್ಥಿಭ್ಯಾಂ ಸನ್ಧೌ ಘರ್ಷಣಂ, ಶ್ವಯಥುಃ ಸಮನ್ತಾದಿತಿ ಉಭಯಭಾಗೇ ಶೋಫಃ, ಉಭಯತಃ ಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥ್ನೋರ್ಘರ್ಷಣಾತ್| ವಿಶೇಷತ ಇತ್ಯಾದ್ಯಭಿಘಾತಕುಪಿತ ಏವ ರಾತ್ರೌ ಶೈತ್ಯೇನಾತ್ಯನ್ತಂ ವೃದ್ಧೋ ವಾಯುಃ ರುಜಂ ಕರೋತಿ, ಅತ್ರ ಚೂರ್ಣಿತತ್ವೇನ ಮಾರ್ಗಾವರಣಾದ್ವಾತಪ್ರಕೋಪ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟಮಾಹ– ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟಜ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟೇ ಸನ್ಧಿಮುಕ್ತೇ ತೌ ಚ ನಿತ್ಯಂ ಚ ರುಜಾ ಚ ಭವತಿ| ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟಂ ಮನಾಕ್ಸನ್ಧಿವಿಶ್ಲೇಷಃ, ಶಿಥಿಲತಾಮಾತ್ರಂ; ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟಮಿತಿ ಭಾವೇ ಕ್ತಃ| ತೇನಾಲ್ಪಃ ಶೋಫೋ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ| ತೌ ಚೇತಿ ರಾತ್ರಿರುಜಾಸಮನ್ತಾಚ್ಛೋಥೌ, ಸಮನ್ತಾಚ್ಛೋಥೋಽಪ್ಯತ್ರಾಲ್ಪೋ ಬೋಧ್ಯಃ, ಸನ್ಧೇರನಭಿಘಾತಾತ್| ಸನ್ಧಿವಿಕ್ರಿಯಯಾ ಅಸ್ಥ್ನೋರಪಸೃತತ್ವಾನ್ಮಧ್ಯನಿಮ್ನತ್ವಮ್| “ಉತ್ಪಿಷ್ಟಮಥ ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟಂ ಸನ್ಧಿಮುಕ್ತಂ ತಥಾ ಚ್ಯುತಮ್| ಜಘನಂ ಪ್ರತಿಪಿಷ್ಟಂ ಚ ಭಗ್ನಂ ಯತ್ತದ್ವಿವರ್ಜಯೇತ್||” ಇತಿ| ಮನಾಕ್ ವಿಕ್ರಿಯಯಾ ವಾ| ರುಜಾ ಚ ನಿತ್ಯಮಿತಿ ಸರ್ವದಾ ರುಜಾ ಬಲವತೀ ಭವತೀತ್ಯುತ್ಪಿಷ್ಟಾದ್ವಿಶೇಷಃ| ವಿವರ್ತಿತಮಿತಿ, ಸನ್ಧಾವಿತಿ ಶೇಷಃ| ವಿವರ್ತಿತೇ ವಿಪರೀತಂ ವರ್ತಿತೇ, ವಿವರ್ತನಂ ಸನ್ಧೌ ದ್ವಯೋರಸ್ಥ್ನೋರ್ವಿವೃತಿರ್ವಿಭ್ರಮಣಮನಾರ್ಜವತಾ| ಪಾರ್ಶ್ವೇ ರುಜಾಶ್ಚ ತೀವ್ರಾಃ ಸನ್ತಿ, ಅತ್ಯನ್ತಸನ್ಧಿಸ್ಥಾನಯೋಃ ಪಾರ್ಶ್ವಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥ್ನೋಃ ಪಾರ್ಶ್ವಗತತ್ವಾತ್ತೀವ್ರಾಃ ಪಾರ್ಶ್ವರುಜಃ, ಚಕಾರಾತ್ ಸನ್ಧಿಸಂಶ್ರಯಯೋರಪ್ಯಸ್ಥ್ನೋರ್ವ್ಯಾವರ್ತನೇನ ಪಾರ್ಶ್ವೋಪಗಮನಾದ್ವಿಷಮಾಙ್ಗತೇತಿ ಡಲ್ಲಣಃ| ತಿರ್ಯಗಿತ್ಯಾದಿ– ತಿರ್ಯಕ್ ಕ್ಷಿಪ್ತೇ, ಸನ್ಧಾವಿತಿ ಶೇಷಃ| ಅತ್ರ ಹ್ಯೇಕಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥಿ ಸನ್ಧಿಸ್ಥಾನಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ತಿರ್ಯಗ್ಯಾತಿ| ಅತಿಕ್ಷಿಪ್ತಮಾಹ– ಕ್ಷಿಪ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷಿಪ್ತೇ ಊರ್ಧ್ವಮಿತಿ ಶೇಷಃ| ಅತ್ರ ತು ದ್ವಯೋರಪಿ ಅಸ್ಥ್ನೋಃ ಪರಸ್ಪರಾತಿಕ್ರಮಣಂ, ದೂರಗಮನಂ ವಾ, ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟೇ ತು ಮನಾಕ್ ಶಿಥಿಲತಾಮಾತ್ರಮಿತಿ ಭೇದಃ| ಅಧಃಕ್ಷಿಪ್ತೇ ತು ಕಿಞ್ಚಿದಧೋಗಮನಮಿತಿ ವಿಶೇಷಃ| ಸಕ್ಥ್ನೋರೂರುಕಟಿಸನ್ಧ್ಯೋರ್ವಿಷಮಮಿತಿ| ಶೂಲಂ ವಿಷಮಮಿತಿ ಕದಾಚಿದ್ಧೀನಂ ಕದಾಚಿದ್ವಿವೃದ್ಧಮ್| ‘ವಿಷಮಾಶ್ಚ ಸಕ್ಥ್ನೋಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್| ತತ್ರ ರುಜಾ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಅಧಃಕ್ಷಿಪ್ತಮಾಹ– ಕ್ಷಿಪ್ತೇ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಅಧಃಕ್ಷಿಪ್ತೇಽಧೋಗತೇ ಸನ್ಧೌ ರುಕ್ ರುಜಾ, ಸನ್ಧೇರ್ವಿಘಟಶ್ಚ, ವಿಘಟೋ ವಿಘಟನಮ್| ‘ವಿರುದ್ಧಚೇಷ್ಟಾ ವಿಘಟಸ್ಯ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ವಿಘಟಿತಸ್ಯ ಸನ್ಧೇರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರಾಧೋಽಸ್ಥಿಗಮನಮ್| ಅಧಃಕ್ಷಿಪ್ತವದೂರ್ಧ್ವಕ್ಷಿಪ್ತಸ್ಯಾಪ್ಯಭಿಧಾನೇ ಪ್ರಾಪ್ತೇಽನುಕ್ತಿರತಿಕ್ಷಿಪ್ತೇಽವರೋಧಾತ್||೨-೩||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅತಃ ಪರಂ ಕಾಣ್ಡೇ ಭಗ್ನಮಭಿಧೀಯತೇ– ಕಾಣ್ಡೇ ತ್ವತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಾಣ್ಡೇ ಇತ್ಯತ್ರ ಭಗ್ನಮಿತಿ ಶೇಷಃ| ಅತ ಇತಿ ಅತಃ ಪರಮ್| ಕರ್ಕಟಕೇತಿ ಉಭಯೋಃ ಪಾರ್ಶ್ವಯೋರ್ನಿಪೀಡನೇನಾವನತಮ್, ಅತ ಏವ ಮಧ್ಯೇ ಗ್ರನ್ಥಿರಿವೋನ್ನತಂ ಕರ್ಕಟತುಲ್ಯತ್ವಾತ್ ಕರ್ಕಟಕಮ್| ಅಶ್ವಕರ್ಣೇತಿ ಅಶ್ವಕರ್ಣವತ್ ವಿಪುಲಾಸ್ಥಿನಿರ್ಗಮಾದಶ್ವಕರ್ಣಮ್| ವಿಚೂರ್ಣಿತಮಿತಿ ಕ್ಷುಣ್ಣಮಸ್ಥಿ, ತಚ್ಚ ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶಾಭ್ಯಾಮವಗನ್ತವ್ಯಮ್| ಪಿಚ್ಚಿತಮಿತಿ ಯನ್ತ್ರಿತಂ ಬಹುಶೋಥಮ್| ಅಸ್ಥಿಛಲ್ಲಿಕೇತಿ ಛಲ್ಲಂ ವಲ್ಕಲಂ ತದತ್ರಾಸ್ತೀತಿ ಅಸ್ಥಿಛಲ್ಲಿಕಾ, ಅತ್ರ ಮತ್ವರ್ಥೀಯಷ್ಠಿಕನ್| ಅತ್ರ ತು ಆ ನ ಭವತಿ, ವೃದ್ಧೇರನಿತ್ಯತ್ವಾತ್| ಏಷಾ ಪಾರ್ಶ್ವಗತಸ್ತೋಕಾಸ್ಥಿವಿಶ್ಲೇಷಾದ್ಭವತಿ| ‘ಅಸ್ಥಿಛಲ್ಲಿತಮ್’ ಇತಿ ವಾ ಪಾಠಃ, ಛಲ್ಲಮಸ್ಯ ಸಞ್ಜಾತಮಿತಿ ಛಲ್ಲಿತಮ್| ಕಾಣ್ಡೇಷು ಭಗ್ನಮಿತ್ಯನೇನ ಕಾಣ್ಡಭಗ್ನಮಭಿಧೀಯತೇ, ಪ್ರಸಾರಣೇ ಕಮ್ಪಮಾನಂ ಕಾಣ್ಡಭಗ್ನಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ಕಾಣ್ಡೇ ಭಗ್ನಂ ಸರ್ವಮೇವ ಕರ್ಕಟಾದಿ, ತಥಾಽಪಿ ವಿಶಿಷ್ಟೇ ಕಾಣ್ಡಭಗ್ನೇ ಕಾಣ್ಡಭಗ್ನಸಞ್ಜ್ಞೇಯಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾ| ಯಥಾ– ಜಾಙ್ಗಲಶಬ್ದೋ ಜಙ್ಘಾಲಾದ್ಯಷ್ಟವಿಧಮಾಂಸವರ್ಗೇ ಸಾಮಾನ್ಯೇ, ವಿಶೇಷೇ ಪುನರೇಣಾದಾವೇವ ಚ ವರ್ತತೇ| ಅತಿಪಾತಿತಮಿತಿ ಅಸ್ಥಿನಿಃಶೇಷತಶ್ಛಿನ್ನಮತಿಪಾತಿತಮ್| ಮಜ್ಜಾಗತಮಿತಿ ಅಸ್ಥ್ಯವಯವೋಽಸ್ಥಿಮಧ್ಯಮನುಪ್ರವಿಶ್ಯ ಮಜ್ಜಾನಂ ನಿಃಸಾರಯತೀತಿ ಮಜ್ಜಾಗತಮ್| ಸ್ಫುಟಿತಂ ಸ್ತೋಕಂ ಬಹುಧಾ ವಿದೀರ್ಣಂ ಶೂಕಪೂರ್ಣಮಿವ ವೇದನಾವತ್| ವಕ್ರಮಿತಿ ಅವಿಮುಕ್ತಾಸ್ಥಿ ಕುಬ್ಜೀಭೂತಂ ವಕ್ರಮ್| ವಕ್ರತಾಽಪಿ ಭಗ್ನತ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಛಿನ್ನಂ ದ್ವಿಧೇತಿ ಏಕಮಣುವಿದೀರ್ಣಂ, ಬಹುವಿದೀರ್ಣಮನ್ಯತ್; ಏಕಂ ವಿದೀರ್ಣಂ, ಸಂಲಗ್ನಮಪರಂ ವಿದೀರ್ಣಂ ದ್ವಿಧಾಭೂತಮ್; ಅನ್ಯಸ್ತು ವಿಪುಲೈಕವಿದರಣಮಿತ್ಯಾಹ; ಸುಶ್ರುತೇ ಏತತ್ ಪಾಟಿತಸಞ್ಜ್ಞಮ್| ಕಾಣ್ಡೇ ಭಗ್ನಸ್ಯ ದ್ವಾದಶವಿಧತ್ವಂ ನಿಯಮಯತಿ– ಕಾಣ್ಡ ಇತಿ| ಅತ್ರ ಭಗ್ನಮಿತಿ ಶೇಷಃ| ಅಪಿಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಭಿನ್ನಕ್ರಮಃ, ಸ ಚಾವಧಾರಣಾರ್ಥಂ, ತೇನ ಛಿನ್ನಮಿತ್ಯತ್ರ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಛಿನ್ನಮೇವ ದ್ವಿಧಾ, ನ ಕರ್ಕಟಾದಿ||೪-೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅತಃ ಪರಂ ಕಾಣ್ಡೇ ಭಗ್ನಮಾಹ– ಕಾಣ್ಡೇ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಛಿನ್ನಂ ದ್ವಿಧಾ ಕಾಣ್ಡೇ ಇತ್ಯತ್ರ ಭಗ್ನಮ್ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಅತ ಇತಿ ಅತಃ ಪರಮ್| ಕರ್ಕಟಕೇತಿ ಉಭಯೋಃ ಪಾರ್ಶ್ವಯೋಃ ನಿಪೀಡನೇನಾವನತಮ್, ಅತ ಏವ ಮಧ್ಯೇ ಗ್ರನ್ಥಿರಿವೋನ್ನತಂ ಕರ್ಕಟತುಲ್ಯತ್ವಾತ್ಕರ್ಕಟಕಮ್| ಅಶ್ವಕರ್ಣೇತಿ ಅಶ್ವಕರ್ಣವದ್ವಿಪುಲಾಸ್ಥಿನಿರ್ಗಮಾದಶ್ವಕರ್ಣಮ್| ವಿಚೂರ್ಣಿತಮಿತಿ ಕ್ಷುಣ್ಣಮಸ್ಥಿ, ತಚ್ಚ ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶಾಭ್ಯಾಮವಗನ್ತವ್ಯಮ್| ಪಿಚ್ಚಿತಮಿತಿ ಯನ್ತ್ರಿತಂ ಬಹುಶೋಥಮ್| ಅಸ್ಥಿಚ್ಛಲ್ಲಿಕೇತಿ– ಛಲ್ಲಂ ವಲ್ಕಲಂ, ತದತ್ರಾಸ್ತೀತಿ ಅಸ್ಥಿಚ್ಛಲ್ಲಿಕಾ, ಏಷಾ ಪಾರ್ಶ್ವಗತಸ್ತೋಕಾಸ್ಥ್ಯವಯವವಿಶ್ಲೇಷಾದ್ಭವತಿ| “ಅಸ್ಥಿಚ್ಛಲ್ಲಿತಮ್” ಇತಿ ವಾ ಪಾಠಃ| ಛಲ್ಲಮಸ್ಯ ಜಾತಂ ಛಲ್ಲಿತಮ್| ಕಾಣ್ಡೇಷು ಭಗ್ನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅನೇನ ಕಾಣ್ಡಭಗ್ನಮಿತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ| ಪ್ರಸಾರಣೇ ಕಮ್ಪಮಾನಂ ಕಾಣ್ಡಭಗ್ನಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ಕಾಣ್ಡೇ ಭಗ್ನಂ ಸರ್ವಮೇವ ಕರ್ಕಟಕಾದಿ, ತಥಾಽಪಿ ವಿಶಿಷ್ಟೇ ಕಾಣ್ಡೇ ಭಗ್ನೇ ಸಞ್ಜ್ಞೇಯಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾ| ಅತಿಪಾತಿತಮಿತಿ ಅಸ್ಥಿ ನಿಃಶೇಷತಶ್ಛಿನ್ನಮತಿಪಾತಿತಮ್| ಮಜ್ಜಾಗತಮಿತಿ ಅಸ್ಥ್ಯವಯವೋಽಸ್ಥಿಮಧ್ಯಮನುಪ್ರವಿಶ್ಯ ಮಜ್ಜಾನಂ ನಿಃಸಾರಯತೀತಿ ಮಜ್ಜಾಗತಮ್| ಸ್ಫುಟಿತಂ ಸ್ತೋಕಂ ಬಹುಧಾ ವಿದೀರ್ಣಂ ಶೂಕಪೂರ್ಣಮಿವ ವೇದನಾವತ್| ವಕ್ರಮಿತಿ ಅವಿಮುಕ್ತಾಸ್ಥಿ ಕುಬ್ಜೀಭೂತಂ ವಕ್ರಂ, ವಕ್ರತಾಽಪಿ ಭಗ್ನತ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಛಿನ್ನಂ ದ್ವಿಧೇತಿ ಏಕಮಣುವಿದೀರ್ಣಂ, ಬಹುವಿದೀರ್ಣಮನ್ಯತ್| ಕಶ್ಚಿದೇಕತರಪಾರ್ಶ್ವಲಗ್ನಮಪರತ್ರ ವಿದೀರ್ಣಮಿತ್ಯಾಹ, ಅನ್ಯಶ್ಚ ವಿಪುಲೈಕವಿದರಣಮ್, ಏತಚ್ಚ ಸುಶ್ರುತೇ ಪಾಟಿತಸಞ್ಜ್ಞಮ್| ಕಾಣ್ಡೇ ಭಗ್ನಸ್ಯ ದ್ವಾದಶವಿಧತ್ವಂ ನಿಯಮಯತಿ– ದ್ವಾದಶಧಾಽಪಿ ಕಾಣ್ಡ ಇತಿ ಕಾಣ್ಡೇ; ಇತ್ಯತ್ರ ಭಗ್ನಮಿತಿ ಶೇಷಃ| ಅಪಿಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಭಿನ್ನಕ್ರಮಃ, ಸ ಚಾವಧಾರಣಾರ್ಥಃ, ತೇನ ಛಿನ್ನಮಿತ್ಯತ್ರ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ಛಿನ್ನಮೇವ ದ್ವಿಧಾ ನ ಕರ್ಕಟಕಾದಿ| ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಕಾಣ್ಡಭಗ್ನಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸ್ರಸ್ತಾಙ್ಗತೇತ್ಯಾದಿ| ಕಾಣ್ಡೇ ಭಗ್ನಸ್ಯೈತಚ್ಚಿಹ್ನಂ ಸ್ರಸ್ತಾಙ್ಗತಾ ಶೋಫರುಜಯೋರತಿವೃದ್ಧಿಃ| ಸಮ್ಪೀಡ್ಯಮಾನೇ ಹಸ್ತಾದಿನಾ ಮೃದಿತೇ ಸತಿ ಶಬ್ದಃ, ಸ್ಪರ್ಶಾಸಹಶ್ಚ, ತಥಾ ಸ್ಪನ್ದನತೋದಶೂಲಾ ಭವನ್ತಿ| ಸರ್ವಾಸು ಶಯನಾಸನಾದಿಕಾಸ್ವವಸ್ಥಾಸು ಶರ್ಮಲಾಭೋ ನ ಭವತಿ||೪-೬||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕಾಣ್ಡೇ ಭಗ್ನಸ್ಯ ದ್ವಾದಶಪ್ರಕಾರಾದಪ್ಯಧಿಕತ್ವಮಾಹ– ಭಗ್ನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಮಾಸತೋ ನಾಮಭಿರೇವ ತುಲ್ಯಮಿತಿ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪತೋ ನಾಮಾನುರೂಪಮೇತದವಗನ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕಾಣ್ಡೇ ಭಗ್ನಸ್ಯ ದ್ವಾದಶಪ್ರಕಾರಾದಪ್ಯಧಿಕತ್ವಮಾಹ– ಭಗ್ನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಙ್ಕ್ಷೇಪತೋ ನಾಮಾನುರೂಪಮೇತದೇವಾವಗನ್ತವ್ಯಂ, ಯಸ್ಯೇದೃಶಾಸ್ಥಿ ಭಗ್ನಂ ತಸ್ಯೈವ ನಾಮೇತ್ಯರ್ಥಃ||೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯತಾಮಾಹ– ಅಲ್ಪೇತ್ಯಾದಿ| ವಾತಾತ್ಮಕಸ್ಯೇತಿ ವಾತಪ್ರಕೃತೇಃ| ಉಪದ್ರವೈರಿತಿ ಉಪದ್ರವಾ ಜ್ವರಾಧ್ಮಾನಮೂತ್ರಪುರೀಷಸಙ್ಗಾದಯಃ||೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಭಗ್ನಸ್ಯ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಅಲ್ಪಾಶಿನ ಇತಿ| ಆಹಾರರಹಿತಸ್ಯ, ಅನಾತ್ಮವತೋಽಪಥ್ಯಾಶಿನಃ, ವಾತಾತ್ಮಕಸ್ಯ ವಾತಪ್ರಕೃತೇಃ| ಉಪದ್ರವೈರಿತ್ಯಾದಿ ಉಪದ್ರವಾ ಜ್ವರಮೋಹಮೂತ್ರಪುರೀಷಸಙ್ಗಾದಯಃ||೮||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಸಾಧ್ಯತಾಮಾಹ– ಭಿನ್ನಂ ಕಪಾಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ಭಗ್ನಮಿತಿ ವಾಚ್ಯೇ ಭಿನ್ನಮಿತಿ ಯತ್ ಕೃತಂ, ತತ್ ಕಪಾಲಾನಾಂ ಪ್ರಾಯಶೋ ಭೇದಾತ್| ಅತ ಏವೋಕ್ತಮ್– “ಕಪಾಲಾನಿ ವಿಭಜ್ಯನ್ತೇ” (ಸು. ಶಾ. ಅ. ೫) ಇತಿ| ನನು, ಕಟ್ಯಸ್ಥ್ನಃ ಕಪಾಲಸಞ್ಜ್ಞಾಯಾ ಅಭಾವಾತ್ ಕಥಮುಚ್ಯತೇ ಭಿನ್ನಂ ಕಪಾಲಂ ಕಟ್ಯಾಮಿತಿ? ತದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಜಾನುನಿತಮ್ಬಾಂಸಗಣ್ಡತಾಲುಶಙ್ಖವಙ್ಕ್ಷಣಶಿರಃಸು ಕಪಾಲಾನಿ|” (ಸು. ಶಾ. ಅ. ೫) ಇತಿ; ಉಚ್ಯತೇ– ನಿತಮ್ಬಗ್ರಹಣೇನ ತತ್ರ ಕಟೀಗ್ರಹಣಾದದೋಷಃ; ಅಥವಾ ಸರ್ವಂ ಕಪಾಲಸಞ್ಜ್ಞಿತಮ್ ಅಸ್ಥಿಭಿನ್ನಂ, ತಥಾ ಕಟ್ಯಾಂ ಚಾಸ್ಥಿಭಿನ್ನಂ ವರ್ಜಯೇತ್| ಅಸಂಶ್ಲಿಷ್ಟಕಪಾಲಂ ಚೇತಿ ತು ನಿಯಮಾರ್ಥಂ; ತೇನ ಲಲಾಟೇ ಕಪಾಲಸ್ಯಾಸಂಶ್ಲಿಷ್ಟಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಂ, ನಾನ್ಯಥಾ ಭಿನ್ನಸ್ಯೇತಿ| ಭಿನ್ನಂ ಕಪಾಲಮಿತಿ ಕಾಣ್ಡಭಗ್ನಮೇತತ್| ಸನ್ಧಿಮುಕ್ತಮಿತಿ ನಾನಾವಿಧಮಪಿ ಸನ್ಧಿಮುಕ್ತಂ ಕಟ್ಯಾಂ ನ ಸಿಧ್ಯತೀತಿ| ಚ್ಯುತಮಿತಿ ಅಧಃಕ್ಷಿಪ್ತಮ್, ಅನ್ಯಸ್ತು ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟಮಾಹ; ಅಥವಾ ಕಟ್ಯಾಂ ಸನ್ಧಿಮುಕ್ತಂ ಚ್ಯುತಲಕ್ಷಣಂ ನ ಸರ್ವಮ್| ಜಘನಂ ಪ್ರತಿಪಿಷ್ಟಂ ಚೇತಿ ಜಘನಸ್ಥಾನೇ ಪಿಷ್ಟಮುತ್ಪಿಷ್ಟಮೇತತ್ತಥಾ ಚ್ಯುತಮಿತಿ ಚ| ಸನ್ಧಿಮುಕ್ತಂ ಪುನರ್ವಿಶೇಷಾರ್ಥಮುಕ್ತಂ, ವಿಶೇಷಾಭಿಧಾನಾದನ್ಯಸ್ಯ ಕಟೀಸನ್ಧಿಮುಕ್ತಸ್ಯ ಕದಾಚಿತ್ ಸಾಧ್ಯತಾ ಸೂಚ್ಯತೇ, ಅತ ಏವ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ “ತತಃ ಸ್ಥಾನಸ್ಥಿತೇ ಸನ್ಧೌ” (ಸು. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ಅಸಂಶ್ಲಿಷ್ಟಕಪಾಲಂ ಚ ಲಲಾಟೇ ಚೂರ್ಣಿತಂ ಚ ಯದಿತಿ ಯಥಾ ಅವಿದ್ಯಮಾನಸಂಶ್ಲೇಷಂ ಯತ್ ಕಪಾಲಂ, ತಥಾ ಲಲಾಟೇ ಚೂರ್ಣಿತಂ ಚ ಯತ್ ವಿಘಟಿತಸನ್ಧಿ ತದಸಾಧ್ಯಮ್| ಭಗ್ನಮಿತಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಸನ್ಧಿಮುಕ್ತಂ ಕಾಣ್ಡಭಗ್ನಂ ಚ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಅನ್ಯೇ ತು ಭಗ್ನಮಿತ್ಯನೇನ ಕಾಣ್ಡಭಗ್ನವಿಶೇಷಂ ‘ಪ್ರಸಾರಣೇ ಕಮ್ಪಮಾನಮ್’ ಇತ್ಯನೇನೋಕ್ತಂ ವದನ್ತಿ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಭಾಲುಕಿನಾ– “ಶಙ್ಖೇ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಸ್ತನಾನ್ತರೇ ವಾ ಕಾಣ್ಡೇ ಭಗ್ನಂ ಮರಣಾಯ|” ಇತಿ| ಸ್ತನಾನ್ತರೇ ಉರಸಿ, ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಚೂಡಾಸ್ಥಾನೇ||೯-೧೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಸಾಧ್ಯತಾಮಾಹ– ಭಿನ್ನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಭಗ್ನಮಿತಿ ವಾಚ್ಯೇ ಭಿನ್ನಮಿತಿ ಯತ್ಕೃತಂ, ತತ್ಕಪಾಲಾನಾಂ ಪ್ರಾಯಶೋ ಭೇದಾತ್| ಯದುಕ್ತಮಿಹೈವ– ‘ಕಪಾಲಾನಿ ವಿಭಿದ್ಯನ್ತೇ’ ಇತ್ಯಾದಿ| ನನು, ಕಟ್ಯಸ್ಥ್ನಃ ಕಪಾಲಸಞ್ಜ್ಞಾಯಾ ಅಭಾವಾತ್ ಕಥಮುಚ್ಯತೇ ಭಿನ್ನಂ ಕಪಾಲಂ ಕಟ್ಯಾಮಿತಿ? ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಜಾನುನಿತಮ್ಬಾಂಸಗಣ್ಡತಾಲುಶಙ್ಖವಙ್ಕ್ಷಣಶಿರಸ್ಸು ಕಪಾಲಾನಿ” ಇತಿ| ಉಚ್ಯತೇ– ನಿತಮ್ಬಗ್ರಹಣೇನ ತತ್ರ ಕಟೀಗ್ರಹಣಾದದೋಷಃ, ಅಥವಾ ಸರ್ವಂ ಕಪಾಲಸಞ್ಜ್ಞಿತಮಸ್ಥಿಭಿನ್ನಂ, ಛೇದಾತ್ತಥಾ ಕಟ್ಯಾಂ ಚಾಸ್ಥಿಭಿನ್ನಂ ಚ ವರ್ಜಯೇತ್| ಸನ್ಧಿಮುಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ ನಾನಾವಿಧಮಪಿ ಸನ್ಧಿಮುಕ್ತಂ ಕಟ್ಯಾಂ ನ ಸಿದ್ಧ್ಯತಿ| ತಥಾ ಕಟ್ಯಾಂ ಚ್ಯುತಮಿತಿ ಅಧಃಕ್ಷಿಪ್ತಂ, ಸಞ್ಜ್ಞೇಯಮ್| ಪಿಷ್ಟಮುತ್ಪಿಷ್ಟಮಸಞ್ಜ್ಞಂ ಚ, ಜಘನಂ ಪ್ರತಿ ಲಕ್ಷೀಕೃತಂ ನ ಸಿದ್ಧ್ಯತಿ| ಪುನರ್ವರ್ಜ್ಯಂ ಭಗ್ನಮಾಹ– ಅಸಂಶ್ಲಿಷ್ಟಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾ ತಥಾ ಅವಿದ್ಯಮಾನಸಂಶ್ಲೇಷಂ ಯತ್ ಕಪಾಲಂ ತಥಾ ಲಲಾಟೇ ಚೂರ್ಣಿತಂ ಯತ್ ವಿಘಟಿತಸನ್ಧಿ ತದಸಾಧ್ಯಮ್| ಭಗ್ನಮಿತಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಸನ್ಧಿಮುಕ್ತಂ ಕಾಣ್ಡೇ ಭಗ್ನಂ ಚ ಗೃಹ್ಯತೇ, ಅನ್ಯೇ ತು ಭಗ್ನಮಿತಿ ಕಾಣ್ಡೇ ಭಗ್ನಮಾಹುಃ| ಯದುಕ್ತಂ ಭಾಲುಕಿನಾ– “ಶಙ್ಖೇ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಸ್ತನಾನ್ತರೇ ವಾ ಕಾಣ್ಡೇ ಭಗ್ನಂ ಮರಣಾಯ|” ಇತಿ| ಸ್ತನಾನ್ತರೇ ಉರಸಿ, ಸ್ತನಗ್ರಹಣೇನ ಸ್ತನಾನ್ತರಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್||೯-೧೦||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸರ್ವೇಷಾಮನವಧಾನತೋಽಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಸಮ್ಯಗಿತ್ಯಾದಿ| ಸನ್ಧಿತಂ ಸಂಯಮಿತಮ್| ದುರ್ನಿಕ್ಷೇಪನಿಬನ್ಧನಾದಿತಿ ದುಃಸ್ಥಾಪನಾತ್ತಥಾ ದುಷ್ಟಬನ್ಧನಾತ್| ಸಙ್ಕ್ಷೋಭಾದ್ವೇತಿ ಅಭಿಘಾತಭಯಾದಿಸಙ್ಕ್ಷೋಭಾತ್| ಅಯಮರ್ಥಃ– ಸಮ್ಯಕ್ಸಂಯಮಿತಮಪಿ ದುಃಸ್ಥಾಪನಾತ್, ಸುನ್ಯಸ್ತಮಪಿ ದುಷ್ಟಬನ್ಧನಾತ್, ಸುನ್ಯಸ್ತಂ ಸುಬದ್ಧಮಪಿ ಸಙ್ಕ್ಷೋಭಾದ್ವಿಕೃತಮಸಾಧ್ಯಮ್||೧೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸರ್ವೇಷಾಮನವಧಾನತೋಽಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಸಮ್ಯಗಿತ್ಯಾದಿ| ದುರ್ನಿಕ್ಷೇಪನಿಬನ್ಧನಾತ್ ದುಃಸ್ಥಾಪನಾತ್ ತಥಾ ದುಷ್ಟಬನ್ಧನಾತ್| ಸಙ್ಕ್ಷೋಭಾದ್ವೇತಿ ಅಭಿಘಾತಭಯಾದಿಸಙ್ಕ್ಷೋಭಾತ್| ಅಯಮರ್ಥಃ– ಸಮ್ಯಕ್ಸಂಯಮಿತಮಪಿ ದುಷ್ಟಬನ್ಧನಾತ್ತಥಾ ಸುನ್ಯಸ್ತಂ ಸುಬದ್ಧಮಪಿ ಸಙ್ಕ್ಷೋಭಾತ್ ವಿಕೃತಮಸಾಧ್ಯಮ್||೧೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಸ್ಥಿವಿಶೇಷೇಣ ಭಗ್ನವಿಶೇಷಮಾಹ– ತರುಣಾಸ್ಥೀನೀತ್ಯಾದಿ| ನಮ್ಯನ್ತೇ ವಕ್ರೀಭವನ್ತಿ, ತೇನಾತ್ರ ವಕ್ರಲಕ್ಷಣಂ ಭಗ್ನಮ್| ಘ್ರಾಣಕರ್ಣಾಕ್ಷಿಪುಟೇಷು ತರುಣಂ ಕೋಮಲಮಸ್ಥಿ| ಭಿದ್ಯನ್ತೇ ನಲಕಾನಿ ಚೇತಿ ಅಸ್ಥ್ಯನ್ತರಾನುಪ್ರವೇಶಾದ್ಭಿದ್ಯನ್ತೇ, ಅತಿಪಾತಿತಲಕ್ಷಣೇನ ಚ ಭಗ್ನೇನ ನಲಕಾನಿ ಯುಜ್ಯನ್ತೇ; ಅನ್ಯೇ ತು ದ್ವಾದಶವಿಧಮಪಿ ಭಗ್ನಮತ್ರೇಚ್ಛನ್ತಿ| ಕಪಾಲಾನಿ ವಿಭಜ್ಯನ್ತ ಇತಿ ಕಪಾಲೇಷು ವಿದರಣಲಕ್ಷಣೋ ಭಗ್ನಃ| ‘ವಿಭಿದ್ಯನ್ತೇ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್, ಅರ್ಥಸ್ತು ಸ ಏವ| ರುಚಕಾನಿ ದನ್ತಾಃ, ತೇಷು ಸ್ಫುಟಿತಲಕ್ಷಣೋ ಭಗ್ನಃ| ಅಸ್ಥೀನಿ ಪಞ್ಚವಿಧಾನಿ ತರುಣನಲಕಕಪಾಲವಲಯರುಚಕಭೇದಾತ್| ರುಚಕಾನಿ ಚೇತಿ ಚಕಾರಾತ್ ವಲಯಾನ್ಯಪಿ ಸ್ಫುಟಿತಾನಿ ಭವನ್ತೀತಿ| ಏತತ್ ಸುಶ್ರುತೇ ಸ್ಫುಟಿತಂ ಭಗ್ನಮ್||೧೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಸ್ಥಿವಿಶೇಷೇಣ ಭಗ್ನವಿಶೇಷಮಾಹ– ತರುಣೇತ್ಯಾದಿ| ಘ್ರಾಣಕರ್ಣಾಕ್ಷಿಕೂಟೇಷು ತರುಣಾಸ್ಥೀನಿ ಕೋಮಲಾಸ್ಥೀನಿ, ನಮ್ಯನ್ತೇ ವಕ್ರೀಭವನ್ತಿ| ಅತ್ರ ವಕ್ರಲಕ್ಷಣಂ ಭಗ್ನಮ್| ಭಿದ್ಯನ್ತೇ ನಲಕಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಅಸ್ಥ್ಯನ್ತರಾನುಪ್ರವೇಶಾದ್ಭಿದ್ಯನ್ತೇ, ಅತಿಪಾತಿತಲಕ್ಷಣೇನ ಚ ಭಗ್ನೇನ ನಲಕಾನಿ ಯುಜ್ಯನ್ತೇ| ಅನ್ಯೇ ತು ದ್ವಾದಶವಿಧಮಪಿ ಭಗ್ನಮಾತ್ರಮಿಚ್ಛನ್ತಿ| ಕಪಾಲೇಷು ವಿದರಣಲಕ್ಷಣೋ ಭಗ್ನಃ| ರುಚಕಾನಿ ದನ್ತಾಃ, ತೇಷು ಸ್ಫುಟಿತಲಕ್ಷಣೋ ಭಙ್ಗಃ| ಅಸ್ಥೀನಿ ಪಞ್ಚವಿಧಾನಿ, ತರುಣನಲಕಕಪಾಲವಲಯರುಚಕಭೇದಾತ್| ಚಕಾರಾದ್ ವಲಯಾನ್ಯಪಿ ಸ್ಫುಟನ್ತೀತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಏತಚ್ಚ ಸುಶ್ರುತೇ ಸ್ಫುಟಿತಂ ಭಗ್ನಮ್||೧೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಭಗ್ನನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೪೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಾಚಸ್ಪತಿವೈದ್ಯವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಾಧವನಿದಾನವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಾತಙ್ಕದರ್ಪಣಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಭಗ್ನನಿದಾನಮ್||೪೪||