44. bhagnanidānam

Adhikarana bhagnasya dvaividhyam (1) · Śloka 1

അഥ ഭഗ്നനിദാനമ് | ഭഗ്നം സമാസാദ്ദ്വിവിധം ഹുതാശ കാണ്ഡേ ച സന്ധൌ ച ഹി തത്ര സന്ധൌ | ഉത്പിഷ്ടവിശ്ലിഷ്ടവിവര്തിതം ച തിര്യഗ്ഗതം ക്ഷിപ്തമധശ്ച ഷട് ച ||൧||

ആഗന്തുസാമാന്യാത് ഭഗ്നനിദാനമ്| ദ്വിവിധം ഹി ഭഗ്നം സവ്രണമവ്രണം ച, തത്ര സവ്രണമഭിധായാവ്രണമാഹ– ഭഗ്നം സമാസാദിത്യാദി| ഹുതാശ ഇതി അഗ്നിവേശസമ്ബോധനം, ചരകേ ഹുതാശശബ്ദേനാഗ്നിവേശോऽഭിധീയതേ, ഏകദേശേനാപി സമുദായപ്രതീതേഃ| കാണ്ഡേ ച സന്ധൌ ചേതി സന്ധിവിച്ഛിന്നമേകം, ദ്വിതീയം കാണ്ഡഭഗ്നം; കാണ്ഡമസ്ഥികാണ്ഡഃ, കാണ്ഡേന ച നലകകപാലവലയതരുണരുചകാനാം ഗ്രഹഃ, തത്ര ഭഗ്നം കാണ്ഡേ ഭഗ്നം; ദ്വയോരസ്ഥ്നോഃ, സന്ധാനം സന്ധിഃ, തദ്വിശ്ലേഷഃ സന്ധിമുക്തമ്| തത്ര സന്ധാവിതി സന്ധൌ മുക്തേ ‘ലിങ്ഗമഭിധീയതേ’ ഇതി ശേഷഃ| നനു കഥം സന്ധിമുക്തം ഭഗ്നമുച്യതേ? അസ്ഥ്നാം ഹി ഭങ്ഗോ യുക്തഃ| ഉച്യതേ– അസ്ഥിവിശ്ലേഷോऽത്ര ഭഗ്നോऽഭിപ്രേതഃ, സ ച കാണ്ഡഭഗ്നേ സന്ധിമുക്തേ ചാസ്തീതി ന ദോഷഃ||൧||

Adhikarana sandhibhagnasya sAmAnyali~ggam (1) · Śloka 2

പ്രസാരണാകുഞ്ചനവര്തനോഗ്രാ രുക് സ്പര്ശവിദ്വേഷണമേതദുക്തമ് | സാമാന്യതഃ സന്ധിഗതസ്യ ലിങ്ഗമ്... |൨|

സന്ധിഭഗ്നസ്യ സാമാന്യലിങ്ഗമാഹ– പ്രസാരണേത്യാദി| പ്രസാരണാകുഞ്ചനവര്തനോഗ്രാ രുഗിതി പ്രസാരണാദിഷു ഉഗ്രാ രുക്| വര്തനം നിഷ്ക്രിയതയാऽവസ്ഥാനമ്|൧|–

Adhikarana utpiShTa-vishliShTa-vivartita-tiryaggata-kShiptali~ggam (2-3) · Śloka 3

...ഉത്പിഷ്ടസന്ധേഃ ശ്വയഥുഃ സമന്താത് ||൨|| വിശേഷതോ രാത്രിഭവാ രുജാ ച, വിശ്ലിഷ്ടജേ തൌ ച രുജാ ച നിത്യമ് | വിവര്തിതേ പാര്ശ്വരുജശ്ച തീവ്രാസ്തിര്യഗ്ഗതേ തീവ്രരുജോ ഭവന്തി ||൩|| ക്ഷിപ്തേऽതിശൂലം വിഷമത്വമസ്ഥ്നോഃ ക്ഷിപ്തേ ത്വധോ രുഗ്വിഘടശ്ച സന്ധേഃ |

ഉത്പിഷ്ടാദിലിങ്ഗമാഹ– ഉത്പിഷ്ടസന്ധേരിത്യാദി| ഉത്പിഷ്ടം ദ്വാഭ്യാമസ്ഥിഭ്യാം സന്ധൌ ഘര്ഷണമ്| ശ്വയഥുഃ സമന്താദിതി ഉഭയഭാഗേ ശോഥഃ, ഉഭയതഃ സന്ധ്യസ്ഥ്നോര്ഘര്ഷിതത്വാത്| വിശേഷതോ രാത്രിഭവാ രുജാ ചേതി അഭിഘാതകുപിത ഏവ രാത്രൌ ശൈത്യേനാത്യന്തം വൃദ്ധോ വായുഃ രുജാം കരോതി| അത്ര ചൂര്ണിതത്വേന മാര്ഗാവരണാത് വാതകോപ ഇത്യര്ഥഃ| വിശ്ലിഷ്ടജേ ഇതി വിശ്ലിഷ്ടജാതേ സന്ധിമുക്തേ, വിശ്ലിഷ്ടം മനാക് സന്ധിവിശ്ലേഷഃ ശിഥിലതാമാത്രം, വിശ്ലിഷ്ടമിതി ഭാവേ ക്തഃ| തൌ ചേതി വിശ്ലിഷ്ടേ രാത്രിരുജാസമന്താച്ഛോഥൌ; സമന്താച്ഛോഥോऽപ്യത്രാല്പോ ബോധ്യഃ, സന്ധേരനഭിഘാതാത്| സന്ധിവിക്രിയയാ അസ്ഥ്നോരപസൃതത്വാത് മധ്യനിമ്നത്വം, “ഉത്പിഷ്ടമഥ വിശ്ലിഷ്ടം സന്ധിം വൈദ്യോ ന ഘട്ടയേത്|” (സു. ചി. അ. ൨) ഇതി വചനാത്; മനാഗ്വിക്രിയയാ വാ| രുജാ ച നിത്യമിതി സര്വദാ രുജാ ബലവതീ ഭവതീത്യുത്പിഷ്ടാദ്വിശേഷഃ| വിവര്തിതേ ഇതി ‘സന്ധൌ’ ഇതി ശേഷഃ, വിവര്തിതേ വിപരീതം വര്തിതേ; വിവര്തനം സന്ധൌ ദ്വയോരസ്ഥ്നോര്വിവൃതിര്വിഭ്രമണമനാര്ജവതാ| പാര്ശ്വരുജശ്ച തീവ്രാ ഇതി ആഭ്യന്തരസന്ധിസ്ഥാനയോഃ പാര്ശ്വസന്ധ്യസ്ഥ്നോഃ പാര്ശ്വഗമനാത്തീവ്രാഃ പാര്ശ്വരുജഃ| തിര്യഗ്ഗത ഇതി തിര്യക്ക്ഷിപ്തേ| അത്ര ഹ്യേകം സന്ധ്യസ്ഥി സന്ധിസ്ഥാനം ത്യക്ത്വാ തിര്യഗ്യാതി| ക്ഷിപ്തേऽതീതി അതിക്ഷിപ്തേ; ‘ഊര്ധ്വമ്’ ഇതി ശേഷഃ| അത്ര ഹ്യേകാസ്ഥിവിക്രിയയാ ഉഭയാസ്ഥിവിക്രിയയാ വാ ദ്വയോരപ്യസ്ഥ്നോഃ പരസ്പരാതിക്രമണം ദൂരഗമനം വാ; വിശ്ലിഷ്ടേ തു മനാക് ശിഥിലതാമാത്രമ്; അധഃക്ഷിപ്തേ തു കിഞ്ചിദധോഗമനമിതി വിശേഷഃ| “വിഷമാശ്ച സക്ഥ്നോഃ” ഇതി പാഠേ തു ‘രുജ’ ഇതി ശേഷഃ| ക്ഷിപ്തേ ത്വധോരുഗ്വിഘടശ്ച സന്ധേരിതി അധഃക്ഷിപ്തേ രുക് രുജാ, സന്ധേര്വിഘടശ്ച വിഘടനമ്| ‘വിരുദ്ധചേഷ്ടാ വിഘടസ്യ’ ഇതി പാഠാന്തരേ വിഘടിതസ്യ സന്ധേരിത്യര്ഥഃ| അത്ര അധോऽസ്ഥിഗമനമ്| അധഃ ക്ഷിപ്തവദൂര്ധ്വം ക്ഷിപ്തസ്യാപ്യഭിധാനേ പ്രാപ്തേ അനുക്തിരതിക്ഷിപ്തേऽവരോധാത്||൨-൩||–

Adhikarana kANDe bhagnasya li~ggam (4-6) · Śloka 6

കാണ്ഡേ ത്വതഃ കര്കടകാശ്വകര്ണവിചൂര്ണിതം പിച്ചിതമസ്ഥിഛല്ലികാ ||൪|| കാണ്ഡേഷു ഭഗ്നം ഹ്യതിപാതിതം ച മജ്ജാഗതം ച സ്ഫുടിതം ച വക്രമ് | ഛിന്നം ദ്വിധാ ദ്വാദശധാऽപി കാണ്ഡേ സ്രസ്താങ്ഗതാ ശോഥരുജാതിവൃദ്ധിഃ ||൫|| സമ്പീഡ്യമാനേ ഭവതീഹ ശബ്ദഃ സ്പര്ശാസഹം സ്പന്ദനതോദശൂലാഃ | സര്വാസ്വവസ്ഥാസു ന ശര്മലാഭോ ഭഗ്നസ്യ കാണ്ഡേ ഖലു ചിഹ്നമേതത് ||൬||

അതഃ പരം കാണ്ഡേ ഭഗ്നമഭിധീയതേ– കാണ്ഡേ ത്വത ഇത്യാദി| കാണ്ഡേ ഇത്യത്ര ഭഗ്നമിതി ശേഷഃ| അത ഇതി അതഃ പരമ്| കര്കടകേതി ഉഭയോഃ പാര്ശ്വയോര്നിപീഡനേനാവനതമ്, അത ഏവ മധ്യേ ഗ്രന്ഥിരിവോന്നതം കര്കടതുല്യത്വാത് കര്കടകമ്| അശ്വകര്ണേതി അശ്വകര്ണവത് വിപുലാസ്ഥിനിര്ഗമാദശ്വകര്ണമ്| വിചൂര്ണിതമിതി ക്ഷുണ്ണമസ്ഥി, തച്ച ശബ്ദസ്പര്ശാഭ്യാമവഗന്തവ്യമ്| പിച്ചിതമിതി യന്ത്രിതം ബഹുശോഥമ്| അസ്ഥിഛല്ലികേതി ഛല്ലം വല്കലം തദത്രാസ്തീതി അസ്ഥിഛല്ലികാ, അത്ര മത്വര്ഥീയഷ്ഠികന്| അത്ര തു ആ ന ഭവതി, വൃദ്ധേരനിത്യത്വാത്| ഏഷാ പാര്ശ്വഗതസ്തോകാസ്ഥിവിശ്ലേഷാദ്ഭവതി| ‘അസ്ഥിഛല്ലിതമ്’ ഇതി വാ പാഠഃ, ഛല്ലമസ്യ സഞ്ജാതമിതി ഛല്ലിതമ്| കാണ്ഡേഷു ഭഗ്നമിത്യനേന കാണ്ഡഭഗ്നമഭിധീയതേ, പ്രസാരണേ കമ്പമാനം കാണ്ഡഭഗ്നമ്| യദ്യപി കാണ്ഡേ ഭഗ്നം സര്വമേവ കര്കടാദി, തഥാऽപി വിശിഷ്ടേ കാണ്ഡഭഗ്നേ കാണ്ഡഭഗ്നസഞ്ജ്ഞേയം ബോദ്ധവ്യാ| യഥാ– ജാങ്ഗലശബ്ദോ ജങ്ഘാലാദ്യഷ്ടവിധമാംസവര്ഗേ സാമാന്യേ, വിശേഷേ പുനരേണാദാവേവ ച വര്തതേ| അതിപാതിതമിതി അസ്ഥിനിഃശേഷതശ്ഛിന്നമതിപാതിതമ്| മജ്ജാഗതമിതി അസ്ഥ്യവയവോऽസ്ഥിമധ്യമനുപ്രവിശ്യ മജ്ജാനം നിഃസാരയതീതി മജ്ജാഗതമ്| സ്ഫുടിതം സ്തോകം ബഹുധാ വിദീര്ണം ശൂകപൂര്ണമിവ വേദനാവത്| വക്രമിതി അവിമുക്താസ്ഥി കുബ്ജീഭൂതം വക്രമ്| വക്രതാऽപി ഭഗ്നത്വം ജ്ഞേയമ്| ഛിന്നം ദ്വിധേതി ഏകമണുവിദീര്ണം, ബഹുവിദീര്ണമന്യത്; ഏകം വിദീര്ണം, സംലഗ്നമപരം വിദീര്ണം ദ്വിധാഭൂതമ്; അന്യസ്തു വിപുലൈകവിദരണമിത്യാഹ; സുശ്രുതേ ഏതത് പാടിതസഞ്ജ്ഞമ്| കാണ്ഡേ ഭഗ്നസ്യ ദ്വാദശവിധത്വം നിയമയതി– കാണ്ഡ ഇതി| അത്ര ഭഗ്നമിതി ശേഷഃ| അപിശബ്ദോऽത്ര ഭിന്നക്രമഃ, സ ചാവധാരണാര്ഥം, തേന ഛിന്നമിത്യത്ര സമ്ബധ്യതേ| ഛിന്നമേവ ദ്വിധാ, ന കര്കടാദി||൪-൬||

Adhikarana kANDe bhagnasya dvAdashaprakArAdapyadhikatvam (7) · Śloka 7

ഭഗ്നം തു കാണ്ഡേ ബഹുധാ പ്രയാതി സമാസതോ നാമഭിരേവ തുല്യമ് ||൭||

കാണ്ഡേ ഭഗ്നസ്യ ദ്വാദശപ്രകാരാദപ്യധികത്വമാഹ– ഭഗ്നമിത്യാദി| സമാസതോ നാമഭിരേവ തുല്യമിതി സങ്ക്ഷേപതോ നാമാനുരൂപമേതദവഗന്തവ്യമിത്യര്ഥഃ||൭||

Adhikarana bhagnasya sAdhyavicAraH (8) · Śloka 8

അല്പാശിനോऽനാത്മവതോ ജന്തോര്വാതാത്മകസ്യ ച | ഉപദ്രവൈര്വാ ജുഷ്ടസ്യ ഭഗ്നം കൃച്ഛ്രേണ സിധ്യതി ||൮|| (സു. ചി. അ. ൩) |

കഷ്ടസാധ്യതാമാഹ– അല്പേത്യാദി| വാതാത്മകസ്യേതി വാതപ്രകൃതേഃ| ഉപദ്രവൈരിതി ഉപദ്രവാ ജ്വരാധ്മാനമൂത്രപുരീഷസങ്ഗാദയഃ||൮||

Adhikarana bhagnasyAsAdhyavicAraH (9-10) · Śloka 10

ഭിന്നം കപാലം കട്യാം തു സന്ധിമുക്തം തഥാ ച്യുതമ് | ജഘനം പ്രതിപിഷ്ടം ച വര്ജയേദ്ധി വിചക്ഷണഃ ||൯|| അസംശ്ലിഷ്ടകപാലം ച ലലാടേ ചൂര്ണിതം ച യത് | ഭഗ്നം സ്തനാന്തരേ പൃഷ്ഠേ ശങ്ഖേ മൂര്ധ്നി ച വര്ജയേത് ||൧൦|| (സു. നി. അ. ൧൫) |

അസാധ്യതാമാഹ– ഭിന്നം കപാലമിത്യാദി| ഭഗ്നമിതി വാച്യേ ഭിന്നമിതി യത് കൃതം, തത് കപാലാനാം പ്രായശോ ഭേദാത്| അത ഏവോക്തമ്– “കപാലാനി വിഭജ്യന്തേ” (സു. ശാ. അ. ൫) ഇതി| നനു, കട്യസ്ഥ്നഃ കപാലസഞ്ജ്ഞായാ അഭാവാത് കഥമുച്യതേ ഭിന്നം കപാലം കട്യാമിതി? തദുക്തം സുശ്രുതേ– “ജാനുനിതമ്ബാംസഗണ്ഡതാലുശങ്ഖവങ്ക്ഷണശിരഃസു കപാലാനി|” (സു. ശാ. അ. ൫) ഇതി; ഉച്യതേ– നിതമ്ബഗ്രഹണേന തത്ര കടീഗ്രഹണാദദോഷഃ; അഥവാ സര്വം കപാലസഞ്ജ്ഞിതമ് അസ്ഥിഭിന്നം, തഥാ കട്യാം ചാസ്ഥിഭിന്നം വര്ജയേത്| അസംശ്ലിഷ്ടകപാലം ചേതി തു നിയമാര്ഥം; തേന ലലാടേ കപാലസ്യാസംശ്ലിഷ്ടസ്യാസാധ്യത്വം, നാന്യഥാ ഭിന്നസ്യേതി| ഭിന്നം കപാലമിതി കാണ്ഡഭഗ്നമേതത്| സന്ധിമുക്തമിതി നാനാവിധമപി സന്ധിമുക്തം കട്യാം ന സിധ്യതീതി| ച്യുതമിതി അധഃക്ഷിപ്തമ്, അന്യസ്തു വിശ്ലിഷ്ടമാഹ; അഥവാ കട്യാം സന്ധിമുക്തം ച്യുതലക്ഷണം ന സര്വമ്| ജഘനം പ്രതിപിഷ്ടം ചേതി ജഘനസ്ഥാനേ പിഷ്ടമുത്പിഷ്ടമേതത്തഥാ ച്യുതമിതി ച| സന്ധിമുക്തം പുനര്വിശേഷാര്ഥമുക്തം, വിശേഷാഭിധാനാദന്യസ്യ കടീസന്ധിമുക്തസ്യ കദാചിത് സാധ്യതാ സൂച്യതേ, അത ഏവ ചികിത്സിതേ “തതഃ സ്ഥാനസ്ഥിതേ സന്ധൌ” (സു. ചി. അ. ൩) ഇതി വക്ഷ്യതി| അസംശ്ലിഷ്ടകപാലം ച ലലാടേ ചൂര്ണിതം ച യദിതി യഥാ അവിദ്യമാനസംശ്ലേഷം യത് കപാലം, തഥാ ലലാടേ ചൂര്ണിതം ച യത് വിഘടിതസന്ധി തദസാധ്യമ്| ഭഗ്നമിതി സാമാന്യേന സന്ധിമുക്തം കാണ്ഡഭഗ്നം ച ഗൃഹ്യതേ| അന്യേ തു ഭഗ്നമിത്യനേന കാണ്ഡഭഗ്നവിശേഷം ‘പ്രസാരണേ കമ്പമാനമ്’ ഇത്യനേനോക്തം വദന്തി| ഉക്തം ച ഭാലുകിനാ– “ശങ്ഖേ മൂര്ധ്നി സ്തനാന്തരേ വാ കാണ്ഡേ ഭഗ്നം മരണായ|” ഇതി| സ്തനാന്തരേ ഉരസി, മൂര്ധ്നി ചൂഡാസ്ഥാനേ||൯-൧൦||

Adhikarana sarveShAM bhagnAnAmanavadhAnato~asAdhyatvam (11) · Śloka 11

സമ്യക് സന്ധിതമപ്യസ്ഥി ദുര്നിക്ഷേപനിബന്ധനാത് | സങ്ക്ഷോഭാദ്വാऽപി യദ്ഗച്ഛേദ്വിക്രിയാം തച്ച വര്ജയേത് ||൧൧|| (സു. നി. അ. ൧൫) |

സര്വേഷാമനവധാനതോऽസാധ്യത്വമാഹ– സമ്യഗിത്യാദി| സന്ധിതം സംയമിതമ്| ദുര്നിക്ഷേപനിബന്ധനാദിതി ദുഃസ്ഥാപനാത്തഥാ ദുഷ്ടബന്ധനാത്| സങ്ക്ഷോഭാദ്വേതി അഭിഘാതഭയാദിസങ്ക്ഷോഭാത്| അയമര്ഥഃ– സമ്യക്സംയമിതമപി ദുഃസ്ഥാപനാത്, സുന്യസ്തമപി ദുഷ്ടബന്ധനാത്, സുന്യസ്തം സുബദ്ധമപി സങ്ക്ഷോഭാദ്വികൃതമസാധ്യമ്||൧൧||

Adhikarana asthivisheSheNa bhagnavisheShaH (12) · Śloka 12

തരുണാസ്ഥീനി നമ്യന്തേ ഭിദ്യന്തേ നലകാനി ച | കപാലാനി വിഭജ്യന്തേ സ്ഫുടന്തി രുചകാനി ച ||൧൨|| (സു. നി. അ. ൧൫) |

അസ്ഥിവിശേഷേണ ഭഗ്നവിശേഷമാഹ– തരുണാസ്ഥീനീത്യാദി| നമ്യന്തേ വക്രീഭവന്തി, തേനാത്ര വക്രലക്ഷണം ഭഗ്നമ്| ഘ്രാണകര്ണാക്ഷിപുടേഷു തരുണം കോമലമസ്ഥി| ഭിദ്യന്തേ നലകാനി ചേതി അസ്ഥ്യന്തരാനുപ്രവേശാദ്ഭിദ്യന്തേ, അതിപാതിതലക്ഷണേന ച ഭഗ്നേന നലകാനി യുജ്യന്തേ; അന്യേ തു ദ്വാദശവിധമപി ഭഗ്നമത്രേച്ഛന്തി| കപാലാനി വിഭജ്യന്ത ഇതി കപാലേഷു വിദരണലക്ഷണോ ഭഗ്നഃ| ‘വിഭിദ്യന്തേ’ ഇതി പാഠാന്തരമ്, അര്ഥസ്തു സ ഏവ| രുചകാനി ദന്താഃ, തേഷു സ്ഫുടിതലക്ഷണോ ഭഗ്നഃ| അസ്ഥീനി പഞ്ചവിധാനി തരുണനലകകപാലവലയരുചകഭേദാത്| രുചകാനി ചേതി ചകാരാത് വലയാന്യപി സ്ഫുടിതാനി ഭവന്തീതി| ഏതത് സുശ്രുതേ സ്ഫുടിതം ഭഗ്നമ്||൧൨||

Adhikarana puShpikA · Śloka 44

ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ ഭഗ്നനിദാനം സമാപ്തമ് ||൪൪||

ഇതി ശ്രീകണ്ഠദത്തകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം ഭഗ്നനിദാനം സമാപ്തമ്||൪൪||