Adhikarana bhagnasya dvaividhyam (1) · Śloka 1
అథ భగ్ననిదానం |
భగ్నం సమాసాద్ద్వివిధం హుతాశ కాండే చ సంధౌ చ హి తత్ర సంధౌ |
ఉత్పిష్టవిశ్లిష్టవివర్తితం చ తిర్యగ్గతం క్షిప్తమధశ్చ షట్ చ ||1||
View original
अथ भग्ननिदानम् |
भग्नं समासाद्द्विविधं हुताश काण्डे च सन्धौ च हि तत्र सन्धौ |
उत्पिष्टविश्लिष्टविवर्तितं च तिर्यग्गतं क्षिप्तमधश्च षट् च ||१||
ఆగంతుసామాన్యాత్ భగ్ననిదానం| ద్వివిధం హి భగ్నం సవ్రణమవ్రణం చ, తత్ర సవ్రణమభిధాయావ్రణమాహ– భగ్నం సమాసాదిత్యాది| హుతాశ ఇతి అగ్నివేశసంబోధనం, చరకే హుతాశశబ్దేనాగ్నివేశోऽభిధీయతే, ఏకదేశేనాపి సముదాయప్రతీతేః| కాండే చ సంధౌ చేతి సంధివిచ్ఛిన్నమేకం, ద్వితీయం కాండభగ్నం; కాండమస్థికాండః, కాండేన చ నలకకపాలవలయతరుణరుచకానాం గ్రహః, తత్ర భగ్నం కాండే భగ్నం; ద్వయోరస్థ్నోః, సంధానం సంధిః, తద్విశ్లేషః సంధిముక్తం| తత్ర సంధావితి సంధౌ ముక్తే ‘లింగమభిధీయతే’ ఇతి శేషః| నను కథం సంధిముక్తం భగ్నముచ్యతే? అస్థ్నాం హి భంగో యుక్తః| ఉచ్యతే– అస్థివిశ్లేషోऽత్ర భగ్నోऽభిప్రేతః, స చ కాండభగ్నే సంధిముక్తే చాస్తీతి న దోషః||1||
Adhikarana sandhibhagnasya sAmAnyali~ggam (1) · Śloka 2
ప్రసారణాకుంచనవర్తనోగ్రా రుక్ స్పర్శవిద్వేషణమేతదుక్తం |
సామాన్యతః సంధిగతస్య లింగం... |2|
View original
प्रसारणाकुञ्चनवर्तनोग्रा रुक् स्पर्शविद्वेषणमेतदुक्तम् |
सामान्यतः सन्धिगतस्य लिङ्गम्... |२|
సంధిభగ్నస్య సామాన్యలింగమాహ– ప్రసారణేత్యాది| ప్రసారణాకుంచనవర్తనోగ్రా రుగితి ప్రసారణాదిషు ఉగ్రా రుక్| వర్తనం నిష్క్రియతయాऽవస్థానం|1|–
Adhikarana utpiShTa-vishliShTa-vivartita-tiryaggata-kShiptali~ggam (2-3) · Śloka 3
...ఉత్పిష్టసంధేః శ్వయథుః సమంతాత్ ||2||
విశేషతో రాత్రిభవా రుజా చ, విశ్లిష్టజే తౌ చ రుజా చ నిత్యం |
వివర్తితే పార్శ్వరుజశ్చ తీవ్రాస్తిర్యగ్గతే తీవ్రరుజో భవంతి ||3||
క్షిప్తేऽతిశూలం విషమత్వమస్థ్నోః క్షిప్తే త్వధో రుగ్విఘటశ్చ సంధేః |
View original
...उत्पिष्टसन्धेः श्वयथुः समन्तात् ||२||
विशेषतो रात्रिभवा रुजा च, विश्लिष्टजे तौ च रुजा च नित्यम् |
विवर्तिते पार्श्वरुजश्च तीव्रास्तिर्यग्गते तीव्ररुजो भवन्ति ||३||
क्षिप्तेऽतिशूलं विषमत्वमस्थ्नोः क्षिप्ते त्वधो रुग्विघटश्च सन्धेः |
ఉత్పిష్టాదిలింగమాహ– ఉత్పిష్టసంధేరిత్యాది| ఉత్పిష్టం ద్వాభ్యామస్థిభ్యాం సంధౌ ఘర్షణం| శ్వయథుః సమంతాదితి ఉభయభాగే శోథః, ఉభయతః సంధ్యస్థ్నోర్ఘర్షితత్వాత్| విశేషతో రాత్రిభవా రుజా చేతి అభిఘాతకుపిత ఏవ రాత్రౌ శైత్యేనాత్యంతం వృద్ధో వాయుః రుజాం కరోతి| అత్ర చూర్ణితత్వేన మార్గావరణాత్ వాతకోప ఇత్యర్థః| విశ్లిష్టజే ఇతి విశ్లిష్టజాతే సంధిముక్తే, విశ్లిష్టం మనాక్ సంధివిశ్లేషః శిథిలతామాత్రం, విశ్లిష్టమితి భావే క్తః| తౌ చేతి విశ్లిష్టే రాత్రిరుజాసమంతాచ్ఛోథౌ; సమంతాచ్ఛోథోऽప్యత్రాల్పో బోధ్యః, సంధేరనభిఘాతాత్| సంధివిక్రియయా అస్థ్నోరపసృతత్వాత్ మధ్యనిమ్నత్వం, “ఉత్పిష్టమథ విశ్లిష్టం సంధిం వైద్యో న ఘట్టయేత్|” (సు. చి. అ. 2) ఇతి వచనాత్; మనాగ్విక్రియయా వా| రుజా చ నిత్యమితి సర్వదా రుజా బలవతీ భవతీత్యుత్పిష్టాద్విశేషః| వివర్తితే ఇతి ‘సంధౌ’ ఇతి శేషః, వివర్తితే విపరీతం వర్తితే; వివర్తనం సంధౌ ద్వయోరస్థ్నోర్వివృతిర్విభ్రమణమనార్జవతా| పార్శ్వరుజశ్చ తీవ్రా ఇతి ఆభ్యంతరసంధిస్థానయోః పార్శ్వసంధ్యస్థ్నోః పార్శ్వగమనాత్తీవ్రాః పార్శ్వరుజః| తిర్యగ్గత ఇతి తిర్యక్క్షిప్తే| అత్ర హ్యేకం సంధ్యస్థి సంధిస్థానం త్యక్త్వా తిర్యగ్యాతి| క్షిప్తేऽతీతి అతిక్షిప్తే; ‘ఊర్ధ్వం’ ఇతి శేషః| అత్ర హ్యేకాస్థివిక్రియయా ఉభయాస్థివిక్రియయా వా ద్వయోరప్యస్థ్నోః పరస్పరాతిక్రమణం దూరగమనం వా; విశ్లిష్టే తు మనాక్ శిథిలతామాత్రం; అధఃక్షిప్తే తు కించిదధోగమనమితి విశేషః| “విషమాశ్చ సక్థ్నోః” ఇతి పాఠే తు ‘రుజ’ ఇతి శేషః| క్షిప్తే త్వధోరుగ్విఘటశ్చ సంధేరితి అధఃక్షిప్తే రుక్ రుజా, సంధేర్విఘటశ్చ విఘటనం| ‘విరుద్ధచేష్టా విఘటస్య’ ఇతి పాఠాంతరే విఘటితస్య సంధేరిత్యర్థః| అత్ర అధోऽస్థిగమనం| అధః క్షిప్తవదూర్ధ్వం క్షిప్తస్యాప్యభిధానే ప్రాప్తే అనుక్తిరతిక్షిప్తేऽవరోధాత్||2-3||–
Adhikarana kANDe bhagnasya li~ggam (4-6) · Śloka 6
కాండే త్వతః కర్కటకాశ్వకర్ణవిచూర్ణితం పిచ్చితమస్థిఛల్లికా ||4||
కాండేషు భగ్నం హ్యతిపాతితం చ మజ్జాగతం చ స్ఫుటితం చ వక్రం |
ఛిన్నం ద్విధా ద్వాదశధాऽపి కాండే స్రస్తాంగతా శోథరుజాతివృద్ధిః ||5||
సంపీడ్యమానే భవతీహ శబ్దః స్పర్శాసహం స్పందనతోదశూలాః |
సర్వాస్వవస్థాసు న శర్మలాభో భగ్నస్య కాండే ఖలు చిహ్నమేతత్ ||6||
View original
काण्डे त्वतः कर्कटकाश्वकर्णविचूर्णितं पिच्चितमस्थिछल्लिका ||४||
काण्डेषु भग्नं ह्यतिपातितं च मज्जागतं च स्फुटितं च वक्रम् |
छिन्नं द्विधा द्वादशधाऽपि काण्डे स्रस्ताङ्गता शोथरुजातिवृद्धिः ||५||
सम्पीड्यमाने भवतीह शब्दः स्पर्शासहं स्पन्दनतोदशूलाः |
सर्वास्ववस्थासु न शर्मलाभो भग्नस्य काण्डे खलु चिह्नमेतत् ||६||
అతః పరం కాండే భగ్నమభిధీయతే– కాండే త్వత ఇత్యాది| కాండే ఇత్యత్ర భగ్నమితి శేషః| అత ఇతి అతః పరం| కర్కటకేతి ఉభయోః పార్శ్వయోర్నిపీడనేనావనతం, అత ఏవ మధ్యే గ్రంథిరివోన్నతం కర్కటతుల్యత్వాత్ కర్కటకం| అశ్వకర్ణేతి అశ్వకర్ణవత్ విపులాస్థినిర్గమాదశ్వకర్ణం| విచూర్ణితమితి క్షుణ్ణమస్థి, తచ్చ శబ్దస్పర్శాభ్యామవగంతవ్యం| పిచ్చితమితి యంత్రితం బహుశోథం| అస్థిఛల్లికేతి ఛల్లం వల్కలం తదత్రాస్తీతి అస్థిఛల్లికా, అత్ర మత్వర్థీయష్ఠికన్| అత్ర తు ఆ న భవతి, వృద్ధేరనిత్యత్వాత్| ఏషా పార్శ్వగతస్తోకాస్థివిశ్లేషాద్భవతి| ‘అస్థిఛల్లితం’ ఇతి వా పాఠః, ఛల్లమస్య సంజాతమితి ఛల్లితం| కాండేషు భగ్నమిత్యనేన కాండభగ్నమభిధీయతే, ప్రసారణే కంపమానం కాండభగ్నం| యద్యపి కాండే భగ్నం సర్వమేవ కర్కటాది, తథాऽపి విశిష్టే కాండభగ్నే కాండభగ్నసంజ్ఞేయం బోద్ధవ్యా| యథా– జాంగలశబ్దో జంఘాలాద్యష్టవిధమాంసవర్గే సామాన్యే, విశేషే పునరేణాదావేవ చ వర్తతే| అతిపాతితమితి అస్థినిఃశేషతశ్ఛిన్నమతిపాతితం| మజ్జాగతమితి అస్థ్యవయవోऽస్థిమధ్యమనుప్రవిశ్య మజ్జానం నిఃసారయతీతి మజ్జాగతం| స్ఫుటితం స్తోకం బహుధా విదీర్ణం శూకపూర్ణమివ వేదనావత్| వక్రమితి అవిముక్తాస్థి కుబ్జీభూతం వక్రం| వక్రతాऽపి భగ్నత్వం జ్ఞేయం| ఛిన్నం ద్విధేతి ఏకమణువిదీర్ణం, బహువిదీర్ణమన్యత్; ఏకం విదీర్ణం, సంలగ్నమపరం విదీర్ణం ద్విధాభూతం; అన్యస్తు విపులైకవిదరణమిత్యాహ; సుశ్రుతే ఏతత్ పాటితసంజ్ఞం| కాండే భగ్నస్య ద్వాదశవిధత్వం నియమయతి– కాండ ఇతి| అత్ర భగ్నమితి శేషః| అపిశబ్దోऽత్ర భిన్నక్రమః, స చావధారణార్థం, తేన ఛిన్నమిత్యత్ర సంబధ్యతే| ఛిన్నమేవ ద్విధా, న కర్కటాది||4-6||
Adhikarana kANDe bhagnasya dvAdashaprakArAdapyadhikatvam (7) · Śloka 7
భగ్నం తు కాండే బహుధా ప్రయాతి సమాసతో నామభిరేవ తుల్యం ||7||
View original
भग्नं तु काण्डे बहुधा प्रयाति समासतो नामभिरेव तुल्यम् ||७||
కాండే భగ్నస్య ద్వాదశప్రకారాదప్యధికత్వమాహ– భగ్నమిత్యాది| సమాసతో నామభిరేవ తుల్యమితి సంక్షేపతో నామానురూపమేతదవగంతవ్యమిత్యర్థః||7||
Adhikarana bhagnasya sAdhyavicAraH (8) · Śloka 8
అల్పాశినోऽనాత్మవతో జంతోర్వాతాత్మకస్య చ |
ఉపద్రవైర్వా జుష్టస్య భగ్నం కృచ్ఛ్రేణ సిధ్యతి ||8||
(సు. చి. అ. 3) |
View original
अल्पाशिनोऽनात्मवतो जन्तोर्वातात्मकस्य च |
उपद्रवैर्वा जुष्टस्य भग्नं कृच्छ्रेण सिध्यति ||८||
(सु. चि. अ. ३) |
కష్టసాధ్యతామాహ– అల్పేత్యాది| వాతాత్మకస్యేతి వాతప్రకృతేః| ఉపద్రవైరితి ఉపద్రవా జ్వరాధ్మానమూత్రపురీషసంగాదయః||8||
Adhikarana bhagnasyAsAdhyavicAraH (9-10) · Śloka 10
భిన్నం కపాలం కట్యాం తు సంధిముక్తం తథా చ్యుతం |
జఘనం ప్రతిపిష్టం చ వర్జయేద్ధి విచక్షణః ||9||
అసంశ్లిష్టకపాలం చ లలాటే చూర్ణితం చ యత్ |
భగ్నం స్తనాంతరే పృష్ఠే శంఖే మూర్ధ్ని చ వర్జయేత్ ||10||
(సు. ని. అ. 15) |
View original
भिन्नं कपालं कट्यां तु सन्धिमुक्तं तथा च्युतम् |
जघनं प्रतिपिष्टं च वर्जयेद्धि विचक्षणः ||९||
असंश्लिष्टकपालं च ललाटे चूर्णितं च यत् |
भग्नं स्तनान्तरे पृष्ठे शङ्खे मूर्ध्नि च वर्जयेत् ||१०||
(सु. नि. अ. १५) |
అసాధ్యతామాహ– భిన్నం కపాలమిత్యాది| భగ్నమితి వాచ్యే భిన్నమితి యత్ కృతం, తత్ కపాలానాం ప్రాయశో భేదాత్| అత ఏవోక్తం– “కపాలాని విభజ్యంతే” (సు. శా. అ. 5) ఇతి| నను, కట్యస్థ్నః కపాలసంజ్ఞాయా అభావాత్ కథముచ్యతే భిన్నం కపాలం కట్యామితి? తదుక్తం సుశ్రుతే– “జానునితంబాంసగండతాలుశంఖవంక్షణశిరఃసు కపాలాని|” (సు. శా. అ. 5) ఇతి; ఉచ్యతే– నితంబగ్రహణేన తత్ర కటీగ్రహణాదదోషః; అథవా సర్వం కపాలసంజ్ఞితం అస్థిభిన్నం, తథా కట్యాం చాస్థిభిన్నం వర్జయేత్| అసంశ్లిష్టకపాలం చేతి తు నియమార్థం; తేన లలాటే కపాలస్యాసంశ్లిష్టస్యాసాధ్యత్వం, నాన్యథా భిన్నస్యేతి| భిన్నం కపాలమితి కాండభగ్నమేతత్| సంధిముక్తమితి నానావిధమపి సంధిముక్తం కట్యాం న సిధ్యతీతి| చ్యుతమితి అధఃక్షిప్తం, అన్యస్తు విశ్లిష్టమాహ; అథవా కట్యాం సంధిముక్తం చ్యుతలక్షణం న సర్వం| జఘనం ప్రతిపిష్టం చేతి జఘనస్థానే పిష్టముత్పిష్టమేతత్తథా చ్యుతమితి చ| సంధిముక్తం పునర్విశేషార్థముక్తం, విశేషాభిధానాదన్యస్య కటీసంధిముక్తస్య కదాచిత్ సాధ్యతా సూచ్యతే, అత ఏవ చికిత్సితే “తతః స్థానస్థితే సంధౌ” (సు. చి. అ. 3) ఇతి వక్ష్యతి| అసంశ్లిష్టకపాలం చ లలాటే చూర్ణితం చ యదితి యథా అవిద్యమానసంశ్లేషం యత్ కపాలం, తథా లలాటే చూర్ణితం చ యత్ విఘటితసంధి తదసాధ్యం| భగ్నమితి సామాన్యేన సంధిముక్తం కాండభగ్నం చ గృహ్యతే| అన్యే తు భగ్నమిత్యనేన కాండభగ్నవిశేషం ‘ప్రసారణే కంపమానం’ ఇత్యనేనోక్తం వదంతి| ఉక్తం చ భాలుకినా– “శంఖే మూర్ధ్ని స్తనాంతరే వా కాండే భగ్నం మరణాయ|” ఇతి| స్తనాంతరే ఉరసి, మూర్ధ్ని చూడాస్థానే||9-10||
Adhikarana sarveShAM bhagnAnAmanavadhAnato~asAdhyatvam (11) · Śloka 11
సమ్యక్ సంధితమప్యస్థి దుర్నిక్షేపనిబంధనాత్ |
సంక్షోభాద్వాऽపి యద్గచ్ఛేద్విక్రియాం తచ్చ వర్జయేత్ ||11||
(సు. ని. అ. 15) |
View original
सम्यक् सन्धितमप्यस्थि दुर्निक्षेपनिबन्धनात् |
सङ्क्षोभाद्वाऽपि यद्गच्छेद्विक्रियां तच्च वर्जयेत् ||११||
(सु. नि. अ. १५) |
సర్వేషామనవధానతోऽసాధ్యత్వమాహ– సమ్యగిత్యాది| సంధితం సంయమితం| దుర్నిక్షేపనిబంధనాదితి దుఃస్థాపనాత్తథా దుష్టబంధనాత్| సంక్షోభాద్వేతి అభిఘాతభయాదిసంక్షోభాత్| అయమర్థః– సమ్యక్సంయమితమపి దుఃస్థాపనాత్, సున్యస్తమపి దుష్టబంధనాత్, సున్యస్తం సుబద్ధమపి సంక్షోభాద్వికృతమసాధ్యం||11||
Adhikarana asthivisheSheNa bhagnavisheShaH (12) · Śloka 12
తరుణాస్థీని నమ్యంతే భిద్యంతే నలకాని చ |
కపాలాని విభజ్యంతే స్ఫుటంతి రుచకాని చ ||12||
(సు. ని. అ. 15) |
View original
तरुणास्थीनि नम्यन्ते भिद्यन्ते नलकानि च |
कपालानि विभज्यन्ते स्फुटन्ति रुचकानि च ||१२||
(सु. नि. अ. १५) |
అస్థివిశేషేణ భగ్నవిశేషమాహ– తరుణాస్థీనీత్యాది| నమ్యంతే వక్రీభవంతి, తేనాత్ర వక్రలక్షణం భగ్నం| ఘ్రాణకర్ణాక్షిపుటేషు తరుణం కోమలమస్థి| భిద్యంతే నలకాని చేతి అస్థ్యంతరానుప్రవేశాద్భిద్యంతే, అతిపాతితలక్షణేన చ భగ్నేన నలకాని యుజ్యంతే; అన్యే తు ద్వాదశవిధమపి భగ్నమత్రేచ్ఛంతి| కపాలాని విభజ్యంత ఇతి కపాలేషు విదరణలక్షణో భగ్నః| ‘విభిద్యంతే’ ఇతి పాఠాంతరం, అర్థస్తు స ఏవ| రుచకాని దంతాః, తేషు స్ఫుటితలక్షణో భగ్నః| అస్థీని పంచవిధాని తరుణనలకకపాలవలయరుచకభేదాత్| రుచకాని చేతి చకారాత్ వలయాన్యపి స్ఫుటితాని భవంతీతి| ఏతత్ సుశ్రుతే స్ఫుటితం భగ్నం||12||
Adhikarana puShpikA · Śloka 44
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే భగ్ననిదానం సమాప్తం ||44||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने भग्ननिदानं समाप्तम् ||४४||
ఇతి శ్రీకంఠదత్తకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం భగ్ననిదానం సమాప్తం||44||