మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఉత్పిష్టాదిలింగమాహ– ఉత్పిష్టసంధేరిత్యాది| ఉత్పిష్టం ద్వాభ్యామస్థిభ్యాం సంధౌ ఘర్షణం| శ్వయథుః సమంతాదితి ఉభయభాగే శోథః, ఉభయతః సంధ్యస్థ్నోర్ఘర్షితత్వాత్| విశేషతో రాత్రిభవా రుజా చేతి అభిఘాతకుపిత ఏవ రాత్రౌ శైత్యేనాత్యంతం వృద్ధో వాయుః రుజాం కరోతి| అత్ర చూర్ణితత్వేన మార్గావరణాత్ వాతకోప ఇత్యర్థః| విశ్లిష్టజే ఇతి విశ్లిష్టజాతే సంధిముక్తే, విశ్లిష్టం మనాక్ సంధివిశ్లేషః శిథిలతామాత్రం, విశ్లిష్టమితి భావే క్తః| తౌ చేతి విశ్లిష్టే రాత్రిరుజాసమంతాచ్ఛోథౌ; సమంతాచ్ఛోథోऽప్యత్రాల్పో బోధ్యః, సంధేరనభిఘాతాత్| సంధివిక్రియయా అస్థ్నోరపసృతత్వాత్ మధ్యనిమ్నత్వం, “ఉత్పిష్టమథ విశ్లిష్టం సంధిం వైద్యో న ఘట్టయేత్|” (సు. చి. అ. 2) ఇతి వచనాత్; మనాగ్విక్రియయా వా| రుజా చ నిత్యమితి సర్వదా రుజా బలవతీ భవతీత్యుత్పిష్టాద్విశేషః| వివర్తితే ఇతి ‘సంధౌ’ ఇతి శేషః, వివర్తితే విపరీతం వర్తితే; వివర్తనం సంధౌ ద్వయోరస్థ్నోర్వివృతిర్విభ్రమణమనార్జవతా| పార్శ్వరుజశ్చ తీవ్రా ఇతి ఆభ్యంతరసంధిస్థానయోః పార్శ్వసంధ్యస్థ్నోః పార్శ్వగమనాత్తీవ్రాః పార్శ్వరుజః| తిర్యగ్గత ఇతి తిర్యక్క్షిప్తే| అత్ర హ్యేకం సంధ్యస్థి సంధిస్థానం త్యక్త్వా తిర్యగ్యాతి| క్షిప్తేऽతీతి అతిక్షిప్తే; ‘ఊర్ధ్వం’ ఇతి శేషః| అత్ర హ్యేకాస్థివిక్రియయా ఉభయాస్థివిక్రియయా వా ద్వయోరప్యస్థ్నోః పరస్పరాతిక్రమణం దూరగమనం వా; విశ్లిష్టే తు మనాక్ శిథిలతామాత్రం; అధఃక్షిప్తే తు కించిదధోగమనమితి విశేషః| “విషమాశ్చ సక్థ్నోః” ఇతి పాఠే తు ‘రుజ’ ఇతి శేషః| క్షిప్తే త్వధోరుగ్విఘటశ్చ సంధేరితి అధఃక్షిప్తే రుక్ రుజా, సంధేర్విఘటశ్చ విఘటనం| ‘విరుద్ధచేష్టా విఘటస్య’ ఇతి పాఠాంతరే విఘటితస్య సంధేరిత్యర్థః| అత్ర అధోऽస్థిగమనం| అధః క్షిప్తవదూర్ధ్వం క్షిప్తస్యాప్యభిధానే ప్రాప్తే అనుక్తిరతిక్షిప్తేऽవరోధాత్||2-3||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
విశిష్టలింగమాహ– ఉత్పిష్టసంధేరిత్యాది| ఉత్పిష్టం ద్వాభ్యామస్థిభ్యాం సంధౌ ఘర్షణం, శ్వయథుః సమంతాదితి ఉభయభాగే శోఫః, ఉభయతః సంధ్యస్థ్నోర్ఘర్షణాత్| విశేషత ఇత్యాద్యభిఘాతకుపిత ఏవ రాత్రౌ శైత్యేనాత్యంతం వృద్ధో వాయుః రుజం కరోతి, అత్ర చూర్ణితత్వేన మార్గావరణాద్వాతప్రకోప ఇత్యర్థః| విశ్లిష్టమాహ– విశ్లిష్టజ ఇత్యాది| విశ్లిష్టే సంధిముక్తే తౌ చ నిత్యం చ రుజా చ భవతి| విశ్లిష్టం మనాక్సంధివిశ్లేషః, శిథిలతామాత్రం; విశ్లిష్టమితి భావే క్తః| తేనాల్పః శోఫో బోద్ధవ్యః| తౌ చేతి రాత్రిరుజాసమంతాచ్ఛోథౌ, సమంతాచ్ఛోథోऽప్యత్రాల్పో బోధ్యః, సంధేరనభిఘాతాత్| సంధివిక్రియయా అస్థ్నోరపసృతత్వాన్మధ్యనిమ్నత్వం| “ఉత్పిష్టమథ విశ్లిష్టం సంధిముక్తం తథా చ్యుతం| జఘనం ప్రతిపిష్టం చ భగ్నం యత్తద్వివర్జయేత్||” ఇతి| మనాక్ విక్రియయా వా| రుజా చ నిత్యమితి సర్వదా రుజా బలవతీ భవతీత్యుత్పిష్టాద్విశేషః| వివర్తితమితి, సంధావితి శేషః| వివర్తితే విపరీతం వర్తితే, వివర్తనం సంధౌ ద్వయోరస్థ్నోర్వివృతిర్విభ్రమణమనార్జవతా| పార్శ్వే రుజాశ్చ తీవ్రాః సంతి, అత్యంతసంధిస్థానయోః పార్శ్వసంధ్యస్థ్నోః పార్శ్వగతత్వాత్తీవ్రాః పార్శ్వరుజః, చకారాత్ సంధిసంశ్రయయోరప్యస్థ్నోర్వ్యావర్తనేన పార్శ్వోపగమనాద్విషమాంగతేతి డల్లణః| తిర్యగిత్యాది– తిర్యక్ క్షిప్తే, సంధావితి శేషః| అత్ర హ్యేకసంధ్యస్థి సంధిస్థానం త్యక్త్వా తిర్యగ్యాతి| అతిక్షిప్తమాహ– క్షిప్త ఇత్యాది| క్షిప్తే ఊర్ధ్వమితి శేషః| అత్ర తు ద్వయోరపి అస్థ్నోః పరస్పరాతిక్రమణం, దూరగమనం వా, విశ్లిష్టే తు మనాక్ శిథిలతామాత్రమితి భేదః| అధఃక్షిప్తే తు కించిదధోగమనమితి విశేషః| సక్థ్నోరూరుకటిసంధ్యోర్విషమమితి| శూలం విషమమితి కదాచిద్ధీనం కదాచిద్వివృద్ధం| ‘విషమాశ్చ సక్థ్నోః’ ఇతి పాఠాంతరం| తత్ర రుజా ఇతి శేషః| అధఃక్షిప్తమాహ– క్షిప్తే త్విత్యాది| అధఃక్షిప్తేऽధోగతే సంధౌ రుక్ రుజా, సంధేర్విఘటశ్చ, విఘటో విఘటనం| ‘విరుద్ధచేష్టా విఘటస్య’ ఇతి పాఠాంతరే విఘటితస్య సంధేరిత్యర్థః| అత్రాధోऽస్థిగమనం| అధఃక్షిప్తవదూర్ధ్వక్షిప్తస్యాప్యభిధానే ప్రాప్తేऽనుక్తిరతిక్షిప్తేऽవరోధాత్||2-3||–