Adhikarana chardyA nidAnaM niruktishca (1-4) · Śloka 4
അഥ ഛര്ദിനിദാനമ് |
ദുഷ്ടൈര്ദോഷൈഃ പൃഥക് സര്വൈര്ബീഭത്സാലോചനാദിഭിഃ |
ഛര്ദയഃ പഞ്ച വിജ്ഞേയാസ്താസാം ലക്ഷണമുച്യതേ ||൧||
അതിദ്രവൈരതിസ്നിഗ്ധൈരഹൃദ്യൈര്ലവണൈരതി |
അകാലേ ചാതിമാത്രൈശ്ച തഥാऽസാത്മ്യൈശ്ച ഭോജനൈഃ ||൨||
ശ്രമാദ്ഭയാത്തഥോദ്വേഗാദജീര്ണാത് ക്രിമിദോഷതഃ |
നാര്യാശ്ചാപന്നസത്ത്വായാസ്തഥാऽതിദ്രുതമശ്നതഃ ||൩||
ബീഭത്സൈര്ഹേതുഭിശ്ചാന്യൈര്ദ്രുതമുത്ക്ലേശിതോ ബലാത് |
ഛാദയന്നാനനം വേഗൈരര്ദയേന്നങ്ഗഭഞ്ജനൈഃ |
അത്യന്തമപരീതസ്യ ച്ഛര്ദേര്വൈ സമ്ഭവോ ധ്രുവമ് |
നിരുച്യതേ ഛര്ദിരിതി ദോഷോ വക്ത്രം പ്രധാവിതഃ ||൪||
(സു. ഉ. തം. അ. ൪൯) |
View original
अथ छर्दिनिदानम् |
दुष्टैर्दोषैः पृथक् सर्वैर्बीभत्सालोचनादिभिः |
छर्दयः पञ्च विज्ञेयास्तासां लक्षणमुच्यते ||१||
अतिद्रवैरतिस्निग्धैरहृद्यैर्लवणैरति |
अकाले चातिमात्रैश्च तथाऽसात्म्यैश्च भोजनैः ||२||
श्रमाद्भयात्तथोद्वेगादजीर्णात् क्रिमिदोषतः |
नार्याश्चापन्नसत्त्वायास्तथाऽतिद्रुतमश्नतः ||३||
बीभत्सैर्हेतुभिश्चान्यैर्द्रुतमुत्क्लेशितो बलात् |
छादयन्नाननं वेगैरर्दयेन्नङ्गभञ्जनैः |
अत्यन्तमपरीतस्य च्छर्देर्वै सम्भवो ध्रुवम् |
निरुच्यते छर्दिरिति दोषो वक्त्रं प्रधावितः ||४||
(सु. उ. तं. अ. ४९) |
ഛര്ദ്യാമപ്യരുചേര്ഭാവാത്തഥാऽരോചകവത്പഞ്ചവിധത്വാദരോചകാനന്തരം ഛര്ദിഃ, തസ്യാ നിദാനം നിരുക്തിം ചാഹ– ദുഷ്ടൈരിത്യാദി| ബീഭത്സാലോചനം വികൃതിദര്ശനമ്; ആദിഗ്രഹണേനാനിഷ്ടഗന്ധഭക്ഷണാദീനാം ഗ്രഹണമ്| നാര്യാശ്ചാപന്നസത്ത്വായാ ഇതി ഗര്ഭിണ്യാഃ, തസ്യാ ഗര്ഭോത്പീഡനേന വാതവൈഗുണ്യാച്ഛര്ദിഃ| ഛാദയന്നാനനമിത്യാദി വേഗൈര്മുഖം ഛാദയന് പൂരയന്, അര്ദയന് പീഡയന്, അങ്ഗഭഞ്ജനൈഃ അങ്ഗഭേദൈഃ| ഛാദയതി മുഖമ്, അര്ദയതി ചാങ്ഗാനീതി ഛര്ദിഃ; ‘ഛദ അപവാരണേ’, ‘അര്ദ ഹിംസായാം’, അനയോഃ പൃഷോദരാദിത്വേന രൂപസിദ്ധിഃ||൧-൪||
Adhikarana chardipUrvarUpam (5) · Śloka 5
ഹൃല്ലാസോദ്ഗാരരോധൌ ച പ്രസേകോ ലവണസ്തനുഃ |
ദ്വേഷോऽന്നപാനേ ച ഭൃശം വമീനാം പൂര്വലക്ഷണമ് ||൫||
(സു. ഉ. തം. അ. ൪൯) |
View original
हृल्लासोद्गाररोधौ च प्रसेको लवणस्तनुः |
द्वेषोऽन्नपाने च भृशं वमीनां पूर्वलक्षणम् ||५||
(सु. उ. तं. अ. ४९) |
പൂര്വരൂപമാഹ– ഹൃല്ലാസേത്യാദി| ഉദ്ഗാരരോധ ഉദ്ഗാരാപ്രവൃത്തിഃ| പ്രസേകോ മുഖപ്രസേകഃ, തസ്യ ലവണത്വം പ്രഭാവാത്, ആമാശയോത്ക്ലേശഭവത്വേന കഫവിദാഹാദ്വാ; തനുരഘനോऽല്പോ വാ||൫||
Adhikarana vAtajacchardilakShaNam (6) · Śloka 6
ഹൃത്പാര്ശ്വപീഡാമുഖശോഷശീര്ഷനാഭ്യര്തികാസസ്വരഭേദതോദൈഃ |
ഉദ്ഗാരശബ്ദപ്രബലം സഫേനം വിച്ഛിന്നകൃഷ്ണം തനുകം കഷായമ് |
കൃച്ഛ്രേണ ചാല്പം മഹതാ ച വേഗേനാര്തോऽനിലാച്ഛര്ദയതീഹ ദുഃഖമ് ||൬||
(ച. ചി. അ. ൨൩) |
View original
हृत्पार्श्वपीडामुखशोषशीर्षनाभ्यर्तिकासस्वरभेदतोदैः |
उद्गारशब्दप्रबलं सफेनं विच्छिन्नकृष्णं तनुकं कषायम् |
कृच्छ्रेण चाल्पं महता च वेगेनार्तोऽनिलाच्छर्दयतीह दुःखम् ||६||
(च. चि. अ. २३) |
വാതജായാ ലക്ഷണമാഹ– ഹൃത്പാര്ശ്വേത്യാദി| ശീര്ഷനാഭ്യര്തിഃ മസ്തകേ നാഭൌ ച ശൂലം; തോദൈരിത്യനന്തരം ‘യുക്ത’ ഇതി ശേഷഃ, ഉപലക്ഷണേ വാ തൃതീയാ| ആര്തോ നരശ്ഛര്ദയതീതി യോജ്യമ്| കിമ്ഭൂതം ഛര്ദയതീത്യാഹ– ഉദ്ഗാരേത്യാദി| ഉദ്ഗാരശബ്ദാഭ്യാം പ്രബലമുദ്ഗാരശബ്ദപ്രബലമ്| വിച്ഛിന്നം സാന്തരവേഗമല്പദ്രവം വാ, വാതസ്യ സ്വതോ ദ്രവത്വാഭാവാത്| തനുകമഘനമ്| കഷായം കഷായരസം, കഷായസ്യ വാതകൃതത്വാത്||൬||
Adhikarana pittajacchardilakShaNam (7) · Śloka 7
മൂര്ഛാപിപാസാമുഖശോഷമൂര്ധതാല്വക്ഷിസന്താപതമോഭ്രമാര്തഃ |
പീതം ഭൃശോഷ്ണം ഹരിതം സതിക്തം ധൂമ്രം ച പിത്തേന വമേത് സദാഹമ് ||൭||
(ച. ചി. അ. ൨൩) |
View original
मूर्छापिपासामुखशोषमूर्धताल्वक्षिसन्तापतमोभ्रमार्तः |
पीतं भृशोष्णं हरितं सतिक्तं धूम्रं च पित्तेन वमेत् सदाहम् ||७||
(च. चि. अ. २३) |
പിത്തജാമാഹ– മൂര്ഛേത്യാദി| തമോऽന്ധകാരദര്ശനമിവ| ധ്രൂമ്രം കൃഷ്ണലോഹിതവര്ണമ്||൭||
Adhikarana kaphajacchardilakShaNam (8) · Śloka 8
തന്ദ്രാസ്യമാധുര്യകഫപ്രസേകസന്തോഷനിദ്രാരുചിഗൌരവാര്തഃ |
സ്നിഗ്ധം ഘനം സ്വാദു കഫാദ്വിശുദ്ധം സരോമഹര്ഷോऽല്പരുജം വമേത്തു ||൮||
(ച. ചി. അ. ൨൩) |
View original
तन्द्रास्यमाधुर्यकफप्रसेकसन्तोषनिद्रारुचिगौरवार्तः |
स्निग्धं घनं स्वादु कफाद्विशुद्धं सरोमहर्षोऽल्परुजं वमेत्तु ||८||
(च. चि. अ. २३) |
കഫജാമാഹ– തന്ദ്രേത്യാദി| ആസ്യമാധുര്യം മുഖസ്യ മധുരരസത്വമ്| സന്തോഷ ഇതി സന്തോഷ ഇവ സന്തോഷഃ, അന്നാനഭിലാഷ ഇത്യര്ഥഃ; തൃപ്തോ ഹി നാന്നമഭിലഷതി| അരുചിരഭ്യവഹാരാസാമര്ഥ്യമ്| സ്വാദു മധുരമ്| വിശുദ്ധമതിശുഭ്രം, സുശ്രുതേ “ശുക്ലം ഹിമം സാന്ദ്രകഫം കഫേന|” (സു. ഉ. തം. അ. ൪൯) ഇതി പാഠാത്||൮||
Adhikarana tridoShajacchardilakShaNam (9) · Śloka 9
ശൂലാവിപാകാരുചിദാഹതൃഷ്ണാശ്വാസപ്രമോഹപ്രബലാ പ്രസക്തമ് |
ഛര്ദിസ്ത്രിദോഷാല്ലവണാമ്ലനീലസാന്ദ്രോഷ്ണരക്തം വമതാം നൃണാം സ്യാത് ||൯||
(ച. ചി. അ. ൨൩) |
View original
शूलाविपाकारुचिदाहतृष्णाश्वासप्रमोहप्रबला प्रसक्तम् |
छर्दिस्त्रिदोषाल्लवणाम्लनीलसान्द्रोष्णरक्तं वमतां नृणां स्यात् ||९||
(च. चि. अ. २३) |
ത്രിദോഷജാമാഹ– ശൂലേത്യാദി| ശൂലാദിഭിഃ പ്രമോഹാന്തൈഃ പ്രബലാ ശൂലാദിപ്രബലാ| പ്രസക്തം നിരന്തരമ്| ത്രിദോഷാദിത്യത്ര ‘ത്രിദോഷാ’ ഇതി പാഠാന്തരേ ത്രിദോഷജേത്യര്ഥഃ||൯||
Adhikarana tridoShajacchardyA asAdhyalakShaNam (10-11) · Śloka 11
വിട്സ്വേദമൂത്രാമ്ബുവഹാനി വായുഃ സ്രോതാംസി സംരുധ്യ യദോര്ധ്വമേതി |
ഉത്സന്നദോഷസ്യ സമാചിതം തം ദോഷം സമുദ്ധൂയ നരസ്യ കോഷ്ഠാത് ||൧൦||
വിണ്മൂത്രയോസ്തത്സമഗന്ധവര്ണം തൃട്ശ്വാസഹിക്കാര്തിയുതം പ്രസക്തമ് |
പ്രച്ഛര്ദയേദ്ദുഷ്ടമിഹാതിവേഗാത്തയാऽര്ദിതശ്ചാശു വിനാശമേതി ||൧൧||
(ച. ചി. അ. ൨൩) |
View original
विट्स्वेदमूत्राम्बुवहानि वायुः स्रोतांसि संरुध्य यदोर्ध्वमेति |
उत्सन्नदोषस्य समाचितं तं दोषं समुद्धूय नरस्य कोष्ठात् ||१०||
विण्मूत्रयोस्तत्समगन्धवर्णं तृट्श्वासहिक्कार्तियुतं प्रसक्तम् |
प्रच्छर्दयेद्दुष्टमिहातिवेगात्तयाऽर्दितश्चाशु विनाशमेति ||११||
(च. चि. अ. २३) |
അസാധ്യാമാഹ– വിഡിത്യാദി| ഉത്സന്നദോഷസ്യ ഉദ്ഗതദോഷസ്യ | ദോഷമിതി പിത്തം കഫം വാ, സ്വേദാദികാന് വാ തദ്ദുഷ്ടാന് ധാതുമലാന്| തദിതി യസ്മാദ്വിഡാദിവാഹിസ്രോതോദുഷ്ടിസ്തതോ ഹേതോര്വിണ്മൂത്രയോഃ സമഗന്ധവര്ണം ഛര്ദയതീതി യോജ്യമ്| ഇയം തു ഛര്ദിര്വികൃതിവിഷമസമവായാരബ്ധാ ത്രിദോഷജേതി കേചിത്, അന്യേ ത്വാഹുഃ– സര്വാ ഏവ ഛര്ദയഃ പ്രബലാ ഏവംവിധാഃ സത്യോऽസാധ്യാഃ സ്യുരിതി||൧൦-൧൧||
Adhikarana AgantucchardilakShaNam (12) · Śloka 12
ബീഭത്സജാ ദൌര്ഹൃദജാऽऽമജാ ച ഹ്യസാത്മജാ ച ക്രിമിജാ ച യാ ഹി |
സാ പഞ്ചമീ താം ച വിഭാവയേച്ച ദോഷോച്ഛ്രയേണൈവ യഥോക്തമാദൌ ||൧൨||
(സു. ഉ. തം. അ. ൪൯) |
View original
बीभत्सजा दौर्हृदजाऽऽमजा च ह्यसात्मजा च क्रिमिजा च या हि |
सा पञ्चमी तां च विभावयेच्च दोषोच्छ्रयेणैव यथोक्तमादौ ||१२||
(सु. उ. तं. अ. ४९) |
ആഗന്തുജാമാഹ– ബീഭത്സജേത്യാദി| ദൌര്ഹൃദജാ ദൌര്ഹൃദാലാഭജാ, ആമജാ അജീര്ണജാ, അസാത്മ്യജാ അസാത്മ്യഭക്ഷണാദിസമ്ഭൂതാ, ക്രിമിജാ കോഷ്ഠക്രിമിസമ്ഭവാ; ബീഭത്സജേത്യാദിനാ ക്രിമിജാന്തേനൈകത്വേനൈവ ഗണനീയാ, ആഗന്തുജത്വസാമാന്യാത്| സാ പഞ്ചമീതി ത്രിദോഷജാപേക്ഷയാ സാമാന്യേനാഗന്തുജൈവ, ആഗന്തുജ്വരവത്; യദി തു ബീഭത്സജാപേക്ഷയാ ക്രിമിജാ പഞ്ചമീതി ഗണ്യതേ, തദാ താം ച വിഭാവയേത്| ദോഷോച്ഛ്രയേണൈവേത്യനേന ക്രിമിജായാ ഏവ ദോഷസമ്ബന്ധഃ സ്യാത്, തതശ്ച ബീഭത്സജാദീനാം ചികിത്സോപയോഗിദോഷസമ്ബന്ധോ ന ലഭ്യതേ| അന്യേ തു തദ്ദോഷപരിഹാരാര്ഥം’ ‘സാ പഞ്ചമീ താശ്ച’ ഇതി ബഹുവചനാന്തം പഠന്തി, ഏവം സത്യന്തര്ഗണനയാ ന പ്രയോജനമിത്യന്തര്ഗണനാം നാദ്രിയന്തേ| കഥമത്ര ദോഷോച്ഛ്രയോ വിഭാവനീയ ഇത്യാഹ– യഥോക്തമാദാവിതി| ആദൌ വാതാദിലക്ഷണേ ഇത്യര്ഥഃ||൧൨||
Adhikarana krimijacchardilakShaNam (13) · Śloka 13
ശൂലഹൃല്ലാസബഹുലാ ക്രിമിജാ ച വിശേഷതഃ |
ക്രിമിഹൃദ്രോഗതുല്യേന ലക്ഷണേന ച ലക്ഷിതാ ||൧൩||
(സു. ഉ. തം. അ. ൪൯) |
View original
शूलहृल्लासबहुला क्रिमिजा च विशेषतः |
क्रिमिहृद्रोगतुल्येन लक्षणेन च लक्षिता ||१३||
(सु. उ. तं. अ. ४९) |
ക്രിമിജായാ ലക്ഷണമാഹ– ശൂലേത്യാദി| ക്രിമിഹൃദ്രോഗതുല്യേന ലക്ഷണേന ലക്ഷിതേതി ക്രിമിഹൃദ്രോഗേ ക്രിമിലക്ഷണാത് യത് പീഡാദികം തദസ്യാം ഭവതീത്യര്ഥഃ||൧൩||
Adhikarana asAdhyacchardilakShaNam (14) · Śloka 14
ക്ഷീണസ്യ യാ ഛര്ദിരതിപ്രസക്താ സോപദ്രവാ ശോണിതപൂയയുക്താ |
സചന്ദ്രികാം താം പ്രവദേദസാധ്യാം സാധ്യാം ചികിത്സേന്നിരുപദ്രവാം ച ||൧൪||
(ച. ചി. അ. ൨൩) |
View original
क्षीणस्य या छर्दिरतिप्रसक्ता सोपद्रवा शोणितपूययुक्ता |
सचन्द्रिकां तां प्रवदेदसाध्यां साध्यां चिकित्सेन्निरुपद्रवां च ||१४||
(च. चि. अ. २३) |
അസാധ്യലക്ഷണമാഹ– ക്ഷീണസ്യേത്യാദി| സചന്ദ്രികാമിതി മേദഃപ്രഭൃതിധാതൂനാം സ്നേഹഃ പ്രവര്തമാനോ മയൂരപിച്ഛചന്ദ്രികാവത് പ്രതിഭാതി| നിരുപദ്രവാമിതി കാസാദ്യുപദ്രവരഹിതാമ്| തദുക്തമ്– “കാസഃ ശ്വാസോ ജ്വരോ ഹിക്കാ തൃഷ്ണാ വൈചിത്ത്യമേവ ച| ഹൃദ്രോഗസ്തമകശ്ചൈവ ജ്ഞേയാശ്ഛര്ദേരുപദ്രവാഃ||” ഇതി||൧൪||
Adhikarana chardyA upadravAH (15) · Śloka 15
താല്വോഷ്ഠകണ്ഠാസ്യവിശോഷദാഹസന്താപമോഹഭ്രമവിപ്രലാപാഃ |
പൂര്വാണി രൂപാണി ഭവന്തി താസാമുത്പത്തികാലേ തു വിശേഷതോ ഹി |
കാസഃ ശ്വാസോ ജ്വരോ ഹിക്കാ തൃഷ്ണാ വൈചിത്ത്യമേവ ച |
ഹൃദ്രോഗസ്തമകശ്ചൈവ ജ്ഞേയാശ്ഛര്ദേരുപദ്രവാഃ ||൧൫||
View original
ताल्वोष्ठकण्ठास्यविशोषदाहसन्तापमोहभ्रमविप्रलापाः |
पूर्वाणि रूपाणि भवन्ति तासामुत्पत्तिकाले तु विशेषतो हि |
कासः श्वासो ज्वरो हिक्का तृष्णा वैचित्त्यमेव च |
हृद्रोगस्तमकश्चैव ज्ञेयाश्छर्देरुपद्रवाः ||१५||
തസ്യാ ഉപദ്രവമാഹ– കാസ ഇത്യാദി| വൈചിത്ത്യം വിമതചിത്തതാ||൧൫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 15
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ ഛര്ദിനിദാനം സമാപ്തമ് ||൧൫||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने छर्दिनिदानं समाप्तम् ||१५||
ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം ഛര്ദിനിദാനം സമാപ്തമ്||൧൫||