19. dāhanidānam

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

madātyayē'pi dāhō bhavatyataḥ saptaprakāraṁ dāhamāha; tatra madyajamāha– tvacamityādi| pānōṣmā pā.| madyapānakupitapittasyauṣṇyaṁ; samānōṣmēti pāṭhāntaramayuktaṁ, suśrutē pānātyayē ślōkasyāsya pāṭhāt| pittajō'pyayaṁ hētubhēdāt pr̥thak paṭhitaḥ||1||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

madātyayē dāhō bhavatītyatō madātyayānantaraṁ dāhanidānārambhaḥ| madyajadāhamāha– tvacamityādi| pānōṣmā madyapānakupitapittōṣmā, sa tvacaṁ prāptō ghōraṁ dāhaṁ prakarṣēṇa kuruta ityarthaḥ| kīdr̥śaḥ pittaraktābhyāmabhivardhitaḥ| anyē ‘samānōṣmā’ iti pāṭhāntaraṁ paṭhanti| tanna yuktaṁ, suśrutē pānātyayē ślōkasyāsya pāṭhāt| pittajō'pyayaṁ hētubhēdātpr̥thak paṭhitaḥ||1||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

raktajamāha– kr̥tsnētyādi| sa uṣyatē samīpasthēnēva vahninā tapyatē, ‘sandhūpyata’ iti pāṭhāntarē sandhūpanavadvēdanāmanubhavati| tāmrābha iti gātrē| lōhagandhāṅgavadana iti lōhasyēva gandhō'ṅgē vadanē ca yasya sa tathā||2-3||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

raktajamāha– kr̥tsnētyādi| udriktaṁ vr̥ddhaṁ raktaṁ kr̥tsnadēhānugaṁ sat dhruvaṁ sandahati, puruṣastēna ūṣyatē samīpasthēna vahninēva tapyatē| sañcūṣyatē iti pāṭhāntarē ācūṣaṇavadvēdanāmanubhavati| tāmrābha iti tāmrābhagātraḥ| lōhasyēva gandhō'ṅgē vadanē ca yasya sa tathā|2-3|–

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

pittajamāha– pittētyādi| pittajvarasamaḥ pittajvaraliṅgayuktaḥ, pittajvarē tvāmāśayaduṣṭyādayō'dhikā iti bhēdaḥ| sa cāpyasya vidhiriti pittajvaracikitsā||3||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

pittajamāha– pittajvarētyādi| pittajvarē aratyāmāśayaduṣṭyādayō'dhikā iti bhēdaḥ, anyāni samānalakṣaṇāni| sa cāpyasya vidhiriti pittajvarōktacikitsētyarthaḥ||3||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

tr̥ṣṇānirōdhajamāha– tr̥ṣṇētyādi| tējaḥsamuddhataṁ pittōṣmā vr̥ddha ityarthaḥ| niṣkr̥ṣya niḥsārya||4||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

tr̥ṣṇānirōdhajamāha– tr̥ṣṇētyādi| tr̥ṣṇāvidhāraṇādabdhātau rasē kṣīṇē sati, tējaḥ samutthitaṁ pittōṣmā vr̥ddha ityarthaḥ| sa bāhyābhyantaraṁ dēhaṁ pradahēt| mandacētasaḥ visañjñasya| niṣkr̥ṣya niḥsārya kampatē||4||–

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

avagāḍhaśastraprahārajanitaraktapūrṇakōṣṭhajamāha– asr̥ja ityādi| na cōktaraktajēnāsya paunaruktyaṁ, kr̥tsnadēhānugamiti vacanāt kāraṇabhēdācca| asr̥jaḥ pūrṇakōṣṭhasyēti ‘pūraṇaguṇasuhitārtha’ ityādinā jñāpakēna kartari ṣaṣṭhī, raktēna pūritakōṣṭhasyētyarthaḥ| kōṣṭhaśabdēna hr̥dayādayō gr̥hyantē| yadāha suśrutaḥ– “sthānānyāmāgnipakvānāṁ mūtrasya rudhirasya ca| hr̥duṇḍukaḥ phupphusaśca kōṣṭha ityabhidhīyatē||” (su. ci. a. 2) iti||5||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

avagāḍhaśastraprahārajanitaraktapūrṇakōṣṭhajamāha– asr̥ja ityādi| asr̥jaḥ rudhirasyēti “pūraṇaguṇasahita” ityādinā jñāpakēna kartari ṣaṣṭhī; raktēna pūritakōṣṭhasyētyarthaḥ| kōṣṭhaśabdēna hr̥dayādayō gr̥hyantē| yadāha suśrutaḥ– “sthānānyāmāgnipākvānāṁ mūtrasya rudhirasya ca| hr̥duṇḍukaḥ phupphusaśca kōṣṭha ityabhidhīyatē||” iti| na cōktaraktajē nāsya paunaruktyaṁ, ‘kr̥tsnadēhānugam’ iti vacanāt, kāraṇabhēdāccēti||5||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

dhātukṣayajamāha– dhātvityādi| dhātavō rasādayaḥ| kriyāhīnō niścēṣṭaḥ; kiṁvā bhr̥śapīḍitō dāhēna kriyāhīnaścikitsāhīnō yadi bhavēttadā sīdēnmriyēta ityarthaḥ||6||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

dhātukṣayajamāha– dhātvityādi| dhātavō rasādayaḥ, tēṣāṁ kṣayēṇa yō dāhō bhavati tēna dhātukṣayajadāhēna| kṣāmasvarō durbalasvaraḥ, kriyāhīnō niścēṣṭaḥ, bhr̥śapīḍitō dāhēna cikitsāhīnō yadi bhavēttadā sīdēnmriyata ityarthaḥ||6||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

kṣatajamāha– kṣataja ityādi| marmābhighātajamāha– marmētyādi| marmāṇi śirōhr̥dayabastyādīni| jējjaṭastu saptatvamanyathā gaṇayati– ‘tvacaṁ prāpta’ ityādinā prathamaḥ, ‘kr̥tsnadēhānugaṁ raktam’ ityatra raktasthānē pittaṁ paṭhitvā ētadādinā ‘sa cāpyasya vidhiḥ smr̥taḥ’ ityantēna paittikō dvitīyaḥ, tr̥ṣṇānirōdhajastr̥tīyaḥ, ‘asr̥jaḥ pūrṇakōṣṭhasya’ iti caturthaḥ, dhātukṣayajaḥ pañcamaḥ, ṣaṣṭhasya tu kṣatajasya lakṣaṇaṁ paṭhati– “kṣatajō'naśnataścānnaṁ śōcataścāpyanēkadhā| tēnāntardahyatē'tyarthaṁ tr̥ṣṇādāhapralāpavān|” iti, marmābhighātajastu saptama iti||7-8||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

marmābhighātajamāha– marmētyādi| marmāṇi hr̥dayaśirōbastyādīni| ‘sa cāsādhyatamaḥ smr̥taḥ’ ityatrānyē ‘sō'sādhyaḥ saptamō mataḥ’ iti paṭhanti| jējjaṭastu saptatvamanyathā gaṇayati– tvacaṁ prāpta ityādinā prathamaḥ, ‘kr̥tsnadēhānugaṁ raktam’ ityatra raktasthānē pittaṁ paṭhitvā ētadādinā ‘sa cāpyasya vidhiḥ smr̥taḥ’ ityantēna paittikō dvitīyaḥ, tr̥ṣṇānirōdhajastr̥tīyaḥ, ‘asr̥jaḥ pūrṇakōṣṭhasya’ iti caturthaḥ, dhātukṣayajaḥ pañcamaḥ, ṣaṣṭhasya kṣatajasya lakṣaṇaṁ paṭhati– “kṣatajēnāśnataścānnaṁ śōcatō vā'pyanēkadhā| tēnāṅgaṁ dahyatē'tyarthaṁ tr̥ṣṇādāhapralāpavān||” iti| asyārthaḥ– pūrvamasr̥jaḥ pūrṇakōṣṭhasyētyādinā kōṣṭhasthēna raktēna dāhamabhidhāyēdānīṁ prakārāntarēṇāha– kṣatajēna raktēna, anaśnatō bhōjanaṁ kurvataḥ, śōkaṁ kurvatō vā'pi narasyānyō dāhō raktēna bhavatīti sambandhaḥ, tēna dāhēnābhyantaraṁ dahyatē, tr̥ṣṇāmūrchāpralāpavān ‘narō bhavati’ iti śēṣaḥ| marmābhighātajastu saptamaḥ| sarvēṣāmapi dāhānāmavasthāyāṁ varjanīyatvamāha– sarva iti| sarva ēva hi ‘dāhā’ iti śēṣaḥ| śēṣaṁ sugamam||7-8||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

iti śrīvijayarakṣitakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ dāhanidānaṁ samāptam||19||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

iti śrīvaidyavācaspatikr̥tē ātaṅkadarpaṇē nidānavyākhyānē dāhanidānam||19||