Adhikarana madyajadAhalakShaNam (1) · Śloka 1
atha dāhanidānam|
tvacaṁ prāptaḥ sa pānōṣmā pittaraktābhimūrchitaḥ |
dāhaṁ prakurutē ghōraṁ pittavattatra bhēṣajam ||1||
View original
अथ दाहनिदानम्|
त्वचं प्राप्तः स पानोष्मा पित्तरक्ताभिमूर्छितः |
दाहं प्रकुरुते घोरं पित्तवत्तत्र भेषजम् ||१||
madātyayē'pi dāhō bhavatyataḥ saptaprakāraṁ dāhamāha; tatra madyajamāha– tvacamityādi| pānōṣmā pā.| madyapānakupitapittasyauṣṇyaṁ; samānōṣmēti pāṭhāntaramayuktaṁ, suśrutē pānātyayē ślōkasyāsya pāṭhāt| pittajō'pyayaṁ hētubhēdāt pr̥thak paṭhitaḥ||1||
Adhikarana raktajadAhalakShaNam (2-3) · Śloka 2
kr̥tsnadēhānugaṁ raktamudriktaṁ dahati dhruvam |
sa uṣyatē tr̥ṣyatē ca tāmrābhastāmralōcanaḥ ||2||
lōhagandhāṅgavadanō vahninēvāvakīryatē |
(su. u. taṁ. a. 47) |
View original
कृत्स्नदेहानुगं रक्तमुद्रिक्तं दहति ध्रुवम् |
स उष्यते तृष्यते च ताम्राभस्ताम्रलोचनः ||२||
लोहगन्धाङ्गवदनो वह्निनेवावकीर्यते |
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
raktajamāha– kr̥tsnētyādi| sa uṣyatē samīpasthēnēva vahninā tapyatē, ‘sandhūpyata’ iti pāṭhāntarē sandhūpanavadvēdanāmanubhavati| tāmrābha iti gātrē| lōhagandhāṅgavadana iti lōhasyēva gandhō'ṅgē vadanē ca yasya sa tathā||2-3||–
Adhikarana pittajadAhalakShaNam (3) · Śloka 3
pittajvarasamaḥ pittātsa cāpyasya vidhiḥ smr̥taḥ ||3||
(su. u. taṁ. a. 47) |
View original
पित्तज्वरसमः पित्तात्स चाप्यस्य विधिः स्मृतः ||३||
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
pittajamāha– pittētyādi| pittajvarasamaḥ pittajvaraliṅgayuktaḥ, pittajvarē tvāmāśayaduṣṭyādayō'dhikā iti bhēdaḥ| sa cāpyasya vidhiriti pittajvaracikitsā||3||
Adhikarana tRuShNAnirodhajadAhalakShaNam (4) · Śloka 4
tr̥ṣṇānirōdhādabdhātau kṣīṇē tējaḥ samuddhatam |
sabāhyābhyantaraṁ dēhaṁ pradahēnmandacētasaḥ ||4||
saṁśuṣkagalatālvōṣṭhō jihvāṁ niṣkr̥ṣya vēpatē |
(su. u. taṁ. a. 47) |
View original
तृष्णानिरोधादब्धातौ क्षीणे तेजः समुद्धतम् |
सबाह्याभ्यन्तरं देहं प्रदहेन्मन्दचेतसः ||४||
संशुष्कगलताल्वोष्ठो जिह्वां निष्कृष्य वेपते |
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
tr̥ṣṇānirōdhajamāha– tr̥ṣṇētyādi| tējaḥsamuddhataṁ pittōṣmā vr̥ddha ityarthaḥ| niṣkr̥ṣya niḥsārya||4||–
Adhikarana raktapUrNakoShThajadAhalakShaNam (5) · Śloka 5
asr̥jaḥ pūrṇakōṣṭhasya dāhō'nyaḥ syāt suduḥsahaḥ ||5||
(su. u. taṁ. a. 47) |
View original
असृजः पूर्णकोष्ठस्य दाहोऽन्यः स्यात् सुदुःसहः ||५||
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
avagāḍhaśastraprahārajanitaraktapūrṇakōṣṭhajamāha– asr̥ja ityādi| na cōktaraktajēnāsya paunaruktyaṁ, kr̥tsnadēhānugamiti vacanāt kāraṇabhēdācca| asr̥jaḥ pūrṇakōṣṭhasyēti ‘pūraṇaguṇasuhitārtha’ ityādinā jñāpakēna kartari ṣaṣṭhī, raktēna pūritakōṣṭhasyētyarthaḥ| kōṣṭhaśabdēna hr̥dayādayō gr̥hyantē| yadāha suśrutaḥ– “sthānānyāmāgnipakvānāṁ mūtrasya rudhirasya ca| hr̥duṇḍukaḥ phupphusaśca kōṣṭha ityabhidhīyatē||” (su. ci. a. 2) iti||5||
Adhikarana dhAtukShayajadAhalakShaNam (6) · Śloka 6
dhātukṣayōtthō yō dāhastēna mūrchātr̥ḍarditaḥ |
kṣāmasvaraḥ kriyāhīnaḥ sa sīdēdbhr̥śapīḍitaḥ ||6||
(su. u. taṁ. a. 47) |
View original
धातुक्षयोत्थो यो दाहस्तेन मूर्छातृडर्दितः |
क्षामस्वरः क्रियाहीनः स सीदेद्भृशपीडितः ||६||
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
dhātukṣayajamāha– dhātvityādi| dhātavō rasādayaḥ| kriyāhīnō niścēṣṭaḥ; kiṁvā bhr̥śapīḍitō dāhēna kriyāhīnaścikitsāhīnō yadi bhavēttadā sīdēnmriyēta ityarthaḥ||6||
Adhikarana kShatajadAhalakShaNaM, marmAbhighAtajadAhalakShaNaM, dAhAnAmasAdhyalakShaNaM ca (7-8) · Śloka 8
kṣatajō'naśnataścānnaṁ śōcatō vā'pyanēkadhā |
tēnāntardahyatē'tyarthaṁ tr̥ṣṇāmūrchāpralāpavān ||7||
marmābhighātajō'pyasti sō'sādhyaḥ saptamō mataḥ |
sarva ēva ca varjyāḥ syuḥ śītagātrasya dēhinaḥ ||8||
(su. u. taṁ. a. 47) |
View original
क्षतजोऽनश्नतश्चान्नं शोचतो वाऽप्यनेकधा |
तेनान्तर्दह्यतेऽत्यर्थं तृष्णामूर्छाप्रलापवान् ||७||
मर्माभिघातजोऽप्यस्ति सोऽसाध्यः सप्तमो मतः |
सर्व एव च वर्ज्याः स्युः शीतगात्रस्य देहिनः ||८||
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
kṣatajamāha– kṣataja ityādi| marmābhighātajamāha– marmētyādi| marmāṇi śirōhr̥dayabastyādīni| jējjaṭastu saptatvamanyathā gaṇayati– ‘tvacaṁ prāpta’ ityādinā prathamaḥ, ‘kr̥tsnadēhānugaṁ raktam’ ityatra raktasthānē pittaṁ paṭhitvā ētadādinā ‘sa cāpyasya vidhiḥ smr̥taḥ’ ityantēna paittikō dvitīyaḥ, tr̥ṣṇānirōdhajastr̥tīyaḥ, ‘asr̥jaḥ pūrṇakōṣṭhasya’ iti caturthaḥ, dhātukṣayajaḥ pañcamaḥ, ṣaṣṭhasya tu kṣatajasya lakṣaṇaṁ paṭhati– “kṣatajō'naśnataścānnaṁ śōcataścāpyanēkadhā| tēnāntardahyatē'tyarthaṁ tr̥ṣṇādāhapralāpavān|” iti, marmābhighātajastu saptama iti||7-8||
Adhikarana puShpikA · Śloka 19
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē dāhanidānaṁ samāptam ||19||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने दाहनिदानं समाप्तम् ||१९||
iti śrīvijayarakṣitakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ dāhanidānaṁ samāptam||19||