Adhikarana madyajadAhalakShaNam (1) · Śloka 1
ಅಥ ದಾಹನಿದಾನಮ್|
ತ್ವಚಂ ಪ್ರಾಪ್ತಃ ಸ ಪಾನೋಷ್ಮಾ ಪಿತ್ತರಕ್ತಾಭಿಮೂರ್ಛಿತಃ |
ದಾಹಂ ಪ್ರಕುರುತೇ ಘೋರಂ ಪಿತ್ತವತ್ತತ್ರ ಭೇಷಜಮ್ ||೧||
View original
अथ दाहनिदानम्|
त्वचं प्राप्तः स पानोष्मा पित्तरक्ताभिमूर्छितः |
दाहं प्रकुरुते घोरं पित्तवत्तत्र भेषजम् ||१||
ಮದಾತ್ಯಯೇಽಪಿ ದಾಹೋ ಭವತ್ಯತಃ ಸಪ್ತಪ್ರಕಾರಂ ದಾಹಮಾಹ; ತತ್ರ ಮದ್ಯಜಮಾಹ– ತ್ವಚಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಾನೋಷ್ಮಾ ಪಾ.| ಮದ್ಯಪಾನಕುಪಿತಪಿತ್ತಸ್ಯೌಷ್ಣ್ಯಂ; ಸಮಾನೋಷ್ಮೇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮಯುಕ್ತಂ, ಸುಶ್ರುತೇ ಪಾನಾತ್ಯಯೇ ಶ್ಲೋಕಸ್ಯಾಸ್ಯ ಪಾಠಾತ್| ಪಿತ್ತಜೋಽಪ್ಯಯಂ ಹೇತುಭೇದಾತ್ ಪೃಥಕ್ ಪಠಿತಃ||೧||
Adhikarana raktajadAhalakShaNam (2-3) · Śloka 2
ಕೃತ್ಸ್ನದೇಹಾನುಗಂ ರಕ್ತಮುದ್ರಿಕ್ತಂ ದಹತಿ ಧ್ರುವಮ್ |
ಸ ಉಷ್ಯತೇ ತೃಷ್ಯತೇ ಚ ತಾಮ್ರಾಭಸ್ತಾಮ್ರಲೋಚನಃ ||೨||
ಲೋಹಗನ್ಧಾಙ್ಗವದನೋ ವಹ್ನಿನೇವಾವಕೀರ್ಯತೇ |
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೭) |
View original
कृत्स्नदेहानुगं रक्तमुद्रिक्तं दहति ध्रुवम् |
स उष्यते तृष्यते च ताम्राभस्ताम्रलोचनः ||२||
लोहगन्धाङ्गवदनो वह्निनेवावकीर्यते |
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
ರಕ್ತಜಮಾಹ– ಕೃತ್ಸ್ನೇತ್ಯಾದಿ| ಸ ಉಷ್ಯತೇ ಸಮೀಪಸ್ಥೇನೇವ ವಹ್ನಿನಾ ತಪ್ಯತೇ, ‘ಸನ್ಧೂಪ್ಯತ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಸನ್ಧೂಪನವದ್ವೇದನಾಮನುಭವತಿ| ತಾಮ್ರಾಭ ಇತಿ ಗಾತ್ರೇ| ಲೋಹಗನ್ಧಾಙ್ಗವದನ ಇತಿ ಲೋಹಸ್ಯೇವ ಗನ್ಧೋಽಙ್ಗೇ ವದನೇ ಚ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ||೨-೩||–
Adhikarana pittajadAhalakShaNam (3) · Śloka 3
ಪಿತ್ತಜ್ವರಸಮಃ ಪಿತ್ತಾತ್ಸ ಚಾಪ್ಯಸ್ಯ ವಿಧಿಃ ಸ್ಮೃತಃ ||೩||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೭) |
View original
पित्तज्वरसमः पित्तात्स चाप्यस्य विधिः स्मृतः ||३||
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
ಪಿತ್ತಜಮಾಹ– ಪಿತ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತಜ್ವರಸಮಃ ಪಿತ್ತಜ್ವರಲಿಙ್ಗಯುಕ್ತಃ, ಪಿತ್ತಜ್ವರೇ ತ್ವಾಮಾಶಯದುಷ್ಟ್ಯಾದಯೋಽಧಿಕಾ ಇತಿ ಭೇದಃ| ಸ ಚಾಪ್ಯಸ್ಯ ವಿಧಿರಿತಿ ಪಿತ್ತಜ್ವರಚಿಕಿತ್ಸಾ||೩||
Adhikarana tRuShNAnirodhajadAhalakShaNam (4) · Śloka 4
ತೃಷ್ಣಾನಿರೋಧಾದಬ್ಧಾತೌ ಕ್ಷೀಣೇ ತೇಜಃ ಸಮುದ್ಧತಮ್ |
ಸಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಂ ದೇಹಂ ಪ್ರದಹೇನ್ಮನ್ದಚೇತಸಃ ||೪||
ಸಂಶುಷ್ಕಗಲತಾಲ್ವೋಷ್ಠೋ ಜಿಹ್ವಾಂ ನಿಷ್ಕೃಷ್ಯ ವೇಪತೇ |
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೭) |
View original
तृष्णानिरोधादब्धातौ क्षीणे तेजः समुद्धतम् |
सबाह्याभ्यन्तरं देहं प्रदहेन्मन्दचेतसः ||४||
संशुष्कगलताल्वोष्ठो जिह्वां निष्कृष्य वेपते |
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
ತೃಷ್ಣಾನಿರೋಧಜಮಾಹ– ತೃಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ತೇಜಃಸಮುದ್ಧತಂ ಪಿತ್ತೋಷ್ಮಾ ವೃದ್ಧ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ನಿಷ್ಕೃಷ್ಯ ನಿಃಸಾರ್ಯ||೪||–
Adhikarana raktapUrNakoShThajadAhalakShaNam (5) · Śloka 5
ಅಸೃಜಃ ಪೂರ್ಣಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ದಾಹೋಽನ್ಯಃ ಸ್ಯಾತ್ ಸುದುಃಸಹಃ ||೫||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೭) |
View original
असृजः पूर्णकोष्ठस्य दाहोऽन्यः स्यात् सुदुःसहः ||५||
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
ಅವಗಾಢಶಸ್ತ್ರಪ್ರಹಾರಜನಿತರಕ್ತಪೂರ್ಣಕೋಷ್ಠಜಮಾಹ– ಅಸೃಜ ಇತ್ಯಾದಿ| ನ ಚೋಕ್ತರಕ್ತಜೇನಾಸ್ಯ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಂ, ಕೃತ್ಸ್ನದೇಹಾನುಗಮಿತಿ ವಚನಾತ್ ಕಾರಣಭೇದಾಚ್ಚ| ಅಸೃಜಃ ಪೂರ್ಣಕೋಷ್ಠಸ್ಯೇತಿ ‘ಪೂರಣಗುಣಸುಹಿತಾರ್ಥ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಜ್ಞಾಪಕೇನ ಕರ್ತರಿ ಷಷ್ಠೀ, ರಕ್ತೇನ ಪೂರಿತಕೋಷ್ಠಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೋಷ್ಠಶಬ್ದೇನ ಹೃದಯಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ಸ್ಥಾನಾನ್ಯಾಮಾಗ್ನಿಪಕ್ವಾನಾಂ ಮೂತ್ರಸ್ಯ ರುಧಿರಸ್ಯ ಚ| ಹೃದುಣ್ಡುಕಃ ಫುಪ್ಫುಸಶ್ಚ ಕೋಷ್ಠ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ||” (ಸು. ಚಿ. ಅ. ೨) ಇತಿ||೫||
Adhikarana dhAtukShayajadAhalakShaNam (6) · Śloka 6
ಧಾತುಕ್ಷಯೋತ್ಥೋ ಯೋ ದಾಹಸ್ತೇನ ಮೂರ್ಛಾತೃಡರ್ದಿತಃ |
ಕ್ಷಾಮಸ್ವರಃ ಕ್ರಿಯಾಹೀನಃ ಸ ಸೀದೇದ್ಭೃಶಪೀಡಿತಃ ||೬||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೭) |
View original
धातुक्षयोत्थो यो दाहस्तेन मूर्छातृडर्दितः |
क्षामस्वरः क्रियाहीनः स सीदेद्भृशपीडितः ||६||
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
ಧಾತುಕ್ಷಯಜಮಾಹ– ಧಾತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಧಾತವೋ ರಸಾದಯಃ| ಕ್ರಿಯಾಹೀನೋ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಃ; ಕಿಂವಾ ಭೃಶಪೀಡಿತೋ ದಾಹೇನ ಕ್ರಿಯಾಹೀನಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಹೀನೋ ಯದಿ ಭವೇತ್ತದಾ ಸೀದೇನ್ಮ್ರಿಯೇತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೬||
Adhikarana kShatajadAhalakShaNaM, marmAbhighAtajadAhalakShaNaM, dAhAnAmasAdhyalakShaNaM ca (7-8) · Śloka 8
ಕ್ಷತಜೋಽನಶ್ನತಶ್ಚಾನ್ನಂ ಶೋಚತೋ ವಾಽಪ್ಯನೇಕಧಾ |
ತೇನಾನ್ತರ್ದಹ್ಯತೇಽತ್ಯರ್ಥಂ ತೃಷ್ಣಾಮೂರ್ಛಾಪ್ರಲಾಪವಾನ್ ||೭||
ಮರ್ಮಾಭಿಘಾತಜೋಽಪ್ಯಸ್ತಿ ಸೋಽಸಾಧ್ಯಃ ಸಪ್ತಮೋ ಮತಃ |
ಸರ್ವ ಏವ ಚ ವರ್ಜ್ಯಾಃ ಸ್ಯುಃ ಶೀತಗಾತ್ರಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ ||೮||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೭) |
View original
क्षतजोऽनश्नतश्चान्नं शोचतो वाऽप्यनेकधा |
तेनान्तर्दह्यतेऽत्यर्थं तृष्णामूर्छाप्रलापवान् ||७||
मर्माभिघातजोऽप्यस्ति सोऽसाध्यः सप्तमो मतः |
सर्व एव च वर्ज्याः स्युः शीतगात्रस्य देहिनः ||८||
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
ಕ್ಷತಜಮಾಹ– ಕ್ಷತಜ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮರ್ಮಾಭಿಘಾತಜಮಾಹ– ಮರ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಮರ್ಮಾಣಿ ಶಿರೋಹೃದಯಬಸ್ತ್ಯಾದೀನಿ| ಜೇಜ್ಜಟಸ್ತು ಸಪ್ತತ್ವಮನ್ಯಥಾ ಗಣಯತಿ– ‘ತ್ವಚಂ ಪ್ರಾಪ್ತ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಪ್ರಥಮಃ, ‘ಕೃತ್ಸ್ನದೇಹಾನುಗಂ ರಕ್ತಮ್’ ಇತ್ಯತ್ರ ರಕ್ತಸ್ಥಾನೇ ಪಿತ್ತಂ ಪಠಿತ್ವಾ ಏತದಾದಿನಾ ‘ಸ ಚಾಪ್ಯಸ್ಯ ವಿಧಿಃ ಸ್ಮೃತಃ’ ಇತ್ಯನ್ತೇನ ಪೈತ್ತಿಕೋ ದ್ವಿತೀಯಃ, ತೃಷ್ಣಾನಿರೋಧಜಸ್ತೃತೀಯಃ, ‘ಅಸೃಜಃ ಪೂರ್ಣಕೋಷ್ಠಸ್ಯ’ ಇತಿ ಚತುರ್ಥಃ, ಧಾತುಕ್ಷಯಜಃ ಪಞ್ಚಮಃ, ಷಷ್ಠಸ್ಯ ತು ಕ್ಷತಜಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ಪಠತಿ– “ಕ್ಷತಜೋಽನಶ್ನತಶ್ಚಾನ್ನಂ ಶೋಚತಶ್ಚಾಪ್ಯನೇಕಧಾ| ತೇನಾನ್ತರ್ದಹ್ಯತೇಽತ್ಯರ್ಥಂ ತೃಷ್ಣಾದಾಹಪ್ರಲಾಪವಾನ್|” ಇತಿ, ಮರ್ಮಾಭಿಘಾತಜಸ್ತು ಸಪ್ತಮ ಇತಿ||೭-೮||
Adhikarana puShpikA · Śloka 19
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ದಾಹನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೧೯||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने दाहनिदानं समाप्तम् ||१९||
ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ದಾಹನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೧೯||