38. galagaṇḍagaṇḍamālāpacīgranthyarbudanidānam

Adhikarana galagaNDasya sAmAnyalakShaNam (1) · Śloka 1

અથ ગલગણ્ડ-ગણ્ડમાલાપચી-ગ્રન્થ્યર્બુદનિદાનમ્ | નિબદ્ધઃ શ્વયથુર્યસ્ય મુષ્કવલ્લમ્બતે ગલે | મહાન્ વા યદિ વા હ્રસ્વો ગલગણ્ડં તમાદિશેત્ ||૧|| (સુ. નિ. અ. ૧૧) |

વૃદ્ધિયુક્તમુષ્કસમાનલિઙ્ગત્વાત્તદનન્તરં ગલગણ્ડનિદાનમ્| તસ્ય સામાન્યલિઙ્ગમાહ– નિબદ્ધઃ શ્વયથુરિત્યાદિ| નિબદ્ધોઽનુબન્ધવાન્| મુષ્કવદણ્ડવત્| ભોજેઽપ્યુક્તમ્– “મહાન્તં શોથમલ્પં વા હનુમન્યાગલાશ્રયમ્| લમ્બન્તં મુષ્કવદ્દૃષ્ટ્વા ગલગણ્ડં વિનિર્દિશેત્||” ઇતિ||૧||

Adhikarana galagaNDasamprAptiH (2) · Śloka 2

વાતઃ કફશ્ચાપિ ગલે પ્રદુષ્ટો મન્યે ચ સંશ્રિત્ય તથૈવ મેદઃ | કુર્વન્તિ ગણ્ડં ક્રમશઃ સ્વલિઙ્ગૈઃ સમન્વિતં તં ગલગણ્ડમાહુઃ ||૨|| (સુ. નિ. અ. ૧૧) |

તસ્ય સમ્પ્રાપ્તિમાહ– વાત ઇત્યાદિ| વાતકફમેદાંસિ પૃથક્ ગલગણ્ડકારણાનિ, તેન ત્રય એવ ગલગણ્ડાઃ; પૈત્તિકસ્તુ ન ભવત્યેવ, વ્યાધિસ્વભાવાત્; ચાતુર્થકજ્વરવત્| ચાતુર્થકે હિ વચનમ્– “ચાતુર્થકો દર્શયતિ પ્રભાવં દ્વિવિધં જ્વરઃ| જઙ્ઘાભ્યાં શ્લૈષ્મિકઃ પૂર્વં શિરસ્તોઽનિલસમ્ભવઃ||” (ચ. ચિ. અ. ૩) ઇતિ| ક્રમશ ઇત્યનેન શનૈરેવ વર્ધનં દર્શયતિ| સ્વલિઙ્ગૈઃ સમન્વિતમિતિ “નિબદ્ધઃ શ્વયથુઃ” ઇત્યાદિના ઉક્તગલગણ્ડલિઙ્ગૈરન્વિતમ્||૨||

Adhikarana vAtajagalagaNDalakShaNam (3) · Śloka 4

તોદાન્વિતઃ કૃષ્ણસિરાવનદ્ધઃ શ્યાવોઽરુણો વા પવનાત્મકસ્તુ | પારુષ્યયુક્તશ્ચિરવૃદ્ધ્યપાકો યદૃચ્છયા પાકમિયાત્કદાચિત્ ||૩|| વૈરસ્યમાસ્યસ્ય ચ તસ્ય જન્તોર્ભવેત્તથા તાલુગલપ્રશોષઃ |૪| (સુ. નિ. અ. ૧૧) |

વાતજમાહ– તોદાન્વિતે ઇત્યાદિ| ચિરવૃદ્ધિરિતિ વિકારપ્રભાવાત્ વાતજોઽપિ ચિરેણ વર્ધતે| યદૃચ્છયા પાકમિયાદિતિ કારણાપ્રતિનિયમેન કદાચિત્ પાકં યાતિ, કારણાપ્રતિનિયમશ્ચ બાહ્યોઽભિપ્રેતઃ, આભ્યન્તરસ્તુ પાકકારણં પિત્તં રક્તં ચ નિયતમેવ| કદાચિદિતિ ન સર્વકાલમ્| “યદૃચ્છયા ચૈવ ભવેત્ કદાચિત્” ઇતિ પાઠાન્તરે ‘પાક’ ઇતિ શેષઃ||૩||–

Adhikarana shleShmajagalagaNDalakShaNam (4-5) · Śloka 5

સ્થિરઃ સવર્ણો ગુરુરુગ્રકણ્ડૂઃ શીતો મહાંશ્ચાપિ કફાત્મકસ્તુ ||૪|| ચિરાભિવૃદ્ધિં ભજતે ચિરાદ્વા પ્રપચ્યતે મન્દરુજઃ કદાચિત્ | માધુર્યમાસ્યસ્ય ચ તસ્ય જન્તોર્ભવેત્તથા તાલુગલપ્રલેપઃ ||૫|| (સુ. નિ. અ. ૧૧) |

શ્લેષ્મજમાહ– સ્થિર ઇત્યાદિ| સવર્ણ ઇતિ પ્રકૃતિસમવર્ણઃ||૪-૫||

Adhikarana medojagalagaNDalakShaNam (6) · Śloka 7

સ્નિગ્ધો ગુરુઃ પાણ્ડુરનિષ્ટગન્ધો મેદોભવઃ કણ્ડુયુતોઽલ્પરુક્ ચ | પ્રલમ્બતેઽલાબુવદલ્પમૂલો દેહાનુરૂપક્ષયવૃદ્ધિયુક્તઃ ||૬|| સ્નિગ્ધાસ્યતા તસ્ય ભવેચ્ચ જન્તોર્ગલેઽનુશબ્દં કુરુતે ચ નિત્યમ્ |૭| (સુ. નિ. અ. ૧૧) |

મેદોજમાહ– સ્નિગ્ધ ઇત્યાદિ| દેહાનુરૂપક્ષયવૃદ્ધિયુક્ત ઇતિ દેહક્ષયે ક્ષયં, દેહવૃદ્ધૌ ચ વૃદ્ધિં યાતીત્યર્થઃ| ગલેઽનુશબ્દમિતિ અનુનાદં કરોતિ| ‘ગલે તુ શબ્દમ્’ ઇતિ પાઠાન્તરં સુગમમ્||૬||–

Adhikarana galagaNDasyAsAdhyalakShaNam (7) · Śloka 8

કૃચ્છ્રાચ્છ્વસન્તં મૃદુસર્વગાત્રં સંવત્સરાતીતમરોચકાર્તમ્ ||૭|| ક્ષીણં ચ વૈદ્યો ગલગણ્ડયુક્તં ભિન્નસ્વરં ચાપિ વિવર્જયેચ્ચ |૮| (સુ. નિ. અ. ૧૧) |

અસાધ્યતામાહ– કૃચ્છ્રાચ્છ્વસન્તમિત્યાદિ| કૃચ્છ્રાચ્છ્વસન્તં દુઃખેન શ્વાસવિમોક્ષકારિણમ્| ભિન્નસ્વરં સ્વરભેદવન્તમ્||૭||–

Adhikarana gaNDamAlAlakShaNam (8) · Śloka 9

કર્કન્ધુકોલામલકપ્રમાણૈઃ કક્ષાંસમન્યાગલવઙ્ક્ષણેષુ ||૮|| મેદઃકફાભ્યાં ચિરમન્દપાકૈઃ સ્યાદ્ગણ્ડમાલા બહુભિશ્ચ ગણ્ડૈઃ |૯| (સુ. નિ. અ. ૧૧) |

સ્થાનતુલ્યતયા ગણ્ડમાલામિહૈવાહ– કર્કન્ધુકોલામલકપ્રમાણૈરિત્યાદિ| કર્કન્ધુઃ શૃગાલકોલિઃ, કોલં બૃહદ્બદરમ્| મેદઃકફાભ્યામિતિ મેદો દૂષ્યં, કફો દોષોઽત્રારમ્ભકઃ, મેદઃકફૌ પ્રાધાન્યેનોક્તૌ; તેન વાતપિત્તસમ્બન્ધોઽપ્યત્ર દ્રષ્ટવ્યઃ| યદાહ ભોજઃ– “વાતપિત્તકફા વૃદ્ધા મેદશ્ચાપિ સમાચિતમ્| જઙ્ઘયોઃ કણ્ડરાઃ પ્રાપ્ય મત્સ્યાણ્ડસદૃશાન્ બહૂન્|| કુર્વન્તિ ગ્રન્થિતાંસ્તેભ્યઃ પુનઃ પ્રકુપિતોઽનિલઃ| તાન્ દોષાનૂર્ધ્વગો વક્ષઃકક્ષમન્યાગલાશ્રિતઃ|| નાનાપ્રકારાન્ કુરુતે ગ્રન્થીન્ સા ત્વપચી મતા| તાં તુ માલાકૃતિં વિદ્યાત્ કણ્ઠહૃદ્ધનુસન્ધિષુ|| ગણ્ડમાલાં વિજાનીયાદપચીતુલ્યલક્ષણામ્|” ઇતિ| સ્યાદ્ગણ્ડમાલેતિ માલાતુલ્યગણ્ડયોગાત્ ગણ્ડમાલા| ગલમાત્ર એવ ગણ્ડમાલા ચરકે પઠિતા| યથા– “મેદઃકફાચ્છોણિતસઞ્ચયોત્થો ગલસ્ય મધ્યે ગલગણ્ડ એકઃ સ્યાદ્ગણ્ડમાલા બહુભિશ્ચ ગણ્ડૈઃ” (ચ. ચિ. અ. ૧૨) ઇતિ||૮||–

Adhikarana apacIlakShaNam (9-10) · Śloka 10

તે ગ્રન્થયઃ કેચિદવાપ્તપાકાઃ સ્રવન્તિ નશ્યન્તિ ભવન્તિ ચાન્યે ||૯|| કાલાનુબન્ધં ચિરમાદધાતિ સૈવાપચીતિ પ્રવદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ | સાધ્યાઃ સ્મૃતાઃ પીનસપાર્શ્વશૂલકાસજ્વરચ્છર્દિયુતાસ્ત્વસાધ્યાઃ ||૧૦||

ગણ્ડમાલાતુલ્યતયા અપચીમાહ– તે ગ્રન્થય ઇત્યાદિ| તે ઇતિ ગણ્ડમાલારમ્ભકદોષદૂષ્યકૃતા યે ગ્રન્થયસ્ત એવેત્યર્થઃ| કાલાનુબન્ધં ચિરમિતિ ચરકલાનુબન્ધમ્| સૈવાપચીતિ તાદૃશી અમાલારૂપા અપચી ભણ્યતે| સૈવાપચીતિ ઇતિશબ્દેનાભિહિતત્વાત્ પ્રવદન્તીતિ ક્રિયાયોગેઽપિ ન દ્વિતીયા| અપચીનિરુક્તિશ્ચાપરાપરોપચીયમાનતયા| અત એવ “ચયપ્રકર્ષાદપચીં વદન્તિ|” (સુ. નિ. અ. ૧૧) ઇતિ સુશ્રુતઃ| ચયપ્રકર્ષશ્ચાપરાપરભવનેનૈવ, સાધુત્વં ચ નૈરુક્ત્યેન વિધિના| યદુક્તમ્– “વર્ણાગમો વર્ણવિપર્યયશ્ચ દ્વૌ ચાપરૌ વર્ણવિકારનાશૌ| ધાતોસ્તદર્થાતિશયેન યોગસ્તદુચ્યતે પઞ્ચવિધં નિરુક્તમ્||” ઇતિ| અત એવોક્તમ્– નશ્યન્તિ ભવન્તિ ચાન્ય ઇતિ| સાધ્યાઃ સ્મૃતા ઇતિ છેદઃ| પીનસાદિભિરુપદ્રવૈરસાધ્યાઃ| અયં તુ ગ્રન્થિઃ ચરકે ગણ્ડમાલાયામસ્તિ; સઙ્ગ્રહકારેણ તુ ગણ્ડમાલયા સહ તુલ્યત્વાદપચ્યા અપચ્યામેવ ગ્રન્થિઃ પઠિતઃ||૯-૧૦||

Adhikarana grantherlakShaNam (11) · Śloka 11

વાતાદયો માંસમસૃક્ પ્રદુષ્ટાઃ સન્દૂષ્ય મેદશ્ચ તથા સિરાશ્ચ | વૃત્તોન્નતં વિગ્રથિતં ચ શોથં કુર્વન્ત્યતો ગ્રન્થિરિતિ પ્રદિષ્ટઃ ||૧૧|| (સુ. નિ. અ. ૧૧) |

અનન્તરમપચીગુડકતુલ્યતયા ગ્રન્થિમાહ– વાતાદય ઇત્યાદિ| વાતપિત્તકફાઃ પ્રત્યેકં દુષ્ટાઃ; દુષ્ટિશ્ચાત્ર વૃદ્ધિરેવ ન ક્ષયઃ, ક્ષીણાનાં વિકારકરણાક્ષમત્વાત્| યદ્યેવં તર્હિ કથં વાતાદિક્ષયે મન્દચેષ્ટાદયઃ? ઉચ્યતે– તત્ક્ષયે વિરોધિદોષકોપાત્; યથા– મધુરસ્નિગ્ધાદિભિર્વાતે ક્ષીણે તત્સમાનત્વાત્ શ્લેષ્મા પ્રકુપ્યતિ| વચનં હિ– “વૃદ્ધિશ્ચાપિ વિરોધિનામ્|” ઇતિ| સન્દૂષ્ય મેદશ્ચ માંસમસૃક્ સિરાશ્ચેત્યનેન મેદોજઃ કફસમ્બન્ધાદ્યો ભવતિ તથા સિરાજોઽપિ વાયુના સિરાદુષ્ટ્યા યો જન્યતે સ ઉચ્યતે| એવં પઞ્ચ ગ્રન્થયઃ| તથેતિ સન્દૂષ્ય| માંસમસૃગિતિ અત્રાસૃજઃ ક્રમોલ્લઙ્ઘનેન પાઠોઽપ્રાધાન્યપ્રતિપાદનાર્થઃ, વિસર્પે તુ શોણિતમેવ પ્રધાનમ્| અત એવ ક્વચિત્ ચકારમપ્રાધાન્યસૂચકં નિવેશ્ય ‘અસૃક્ ચ’ ઇતિ પાઠઃ| ચરકે તુ ગ્રન્થિઃ વાતકફજ એવ ગ્રન્થિવિસર્પશબ્દેનોક્તઃ| વૃત્તોન્નતમિતિ વૃત્તં વર્તુલમ્, ઉન્નતમ્ ઉચ્છૂનમ્| વિગ્રથિતં કઠિનં, કકખટં વા; વિગ્રથિતત્વાદેવ ગ્રન્થિરિતિ સઞ્જ્ઞા||૧૧||

Adhikarana vAtajagranthilakShaNam (12) · Śloka 12

આયમ્યતે વૃશ્ચ્યતિ તુદ્યતે ચ પ્રત્યસ્યતે મથ્યતિ ભિદ્યતે ચ | કૃષ્ણો મૃદુર્બસ્તિરિવાતતશ્ચ ભિન્નઃ સ્રવેચ્ચાનિલજોઽસ્રમચ્છમ્ ||૧૨|| (સુ. નિ. અ. ૧૧) |

અનિલગ્રન્થિમાહ– આયમ્યત ઇત્યાદિ| આયમ્યતે આકૃષ્ય દીર્ઘીક્રિયતે| વૃશ્ચ્યતીતિ છિનત્તીવ, અત્ર દિવાદેરાકૃતિગણત્વાત્ ‘શ્યન્’ પ્રત્યયઃ| પ્રત્યસ્યતે ક્ષિપ્યતે| મથ્યતિ આલોડયતીવ, અત્રાપિ પૂર્વવત્ સમાધાનમ્| ભિદ્યતે વિદીર્યત ઇવ| અસ્રં સ્રાવમ્||૧૨||

Adhikarana pittajagranthilakShaNam (13) · Śloka 13

દન્દહ્યતે ધૂપ્યતિ વૃશ્ચ્યતે ચ પાપચ્યતે પ્રજ્વલતીવ ચાપિ | રક્તઃ સપીતોઽપ્યથવાઽપિ પિત્તાદ્ભિન્નઃ સ્રવેદુષ્ણમતીવ ચાસ્રમ્ ||૧૩|| (સુ. નિ. અ. ૧૧) |

પિત્તગ્રન્થિમાહ– દન્દહ્યત ઇત્યાદિ| દન્દહ્યતે અત્યર્થં દહ્યતે અગ્નિનેવ| પાપચ્યતે ભૃશં પચ્યત ઇવ ક્ષારેણ, કિંવા ઉત્ક્વથ્યત ઇવ| પ્રજ્વલતીવ જ્વલન્ ભસ્મીભવતીવ||૧૩||

Adhikarana kaphajagranthilakShaNam (14) · Śloka 14

શીતોઽવિવર્ણોઽલ્પરુજોઽતિકણ્ડુઃ પાષાણવત્ સંહનનોપપન્નઃ | ચિરાભિવૃદ્ધશ્ચ કફપ્રકોપાદ્ભિન્નઃ સ્રવેચ્છુક્લઘનં ચ પૂયમ્ ||૧૪|| (સુ. નિ. અ. ૧૧) |

કફગ્રન્થિમાહ– શીત ઇત્યાદિ| અવિવર્ણઃ પ્રકૃતિવર્ણઃ, ઈષદ્વિવર્ણ ઇતિ કશ્ચિત્| પાષાણવત્ સંહનનોપપન્ન ઇતિ પાષાણવત્ કઠિન ઇત્યર્થઃ; કિંવા પાષાણવત્ ભવતિ, સંહનનોપપન્ન ઇતિ સંહતાન્વિતો મહાનિત્યર્થઃ||૧૪||

Adhikarana medojagranthilakShaNam (15) · Śloka 15

શરીરવૃદ્ધિક્ષયવૃદ્ધિહાનિઃ સ્નિગ્ધો મહાન્ કણ્ડુયુતોઽરુજશ્ચ | મેદઃકૃતો ગચ્છતિ ચાત્ર ભિન્ને પિણ્યાકસર્પિઃપ્રતિમં તુ મેદઃ ||૧૫|| (સુ. નિ. અ. ૧૧) |

મેદોજગ્રન્થિમાહ– શરીરેત્યાદિ| શરીરવૃદ્ધિક્ષયવૃદ્ધિહાનિરિતિ શરીરવૃદ્ધિક્ષયાભ્યાં યથાક્રમં વૃદ્ધિહાની યસ્ય સ તથા| મેદોજેષ્વેવં યુક્તિઃ ધાતુસ્વભાવાત્ ચિરસ્થાયિત્વાદ્વા| ગચ્છતિ ચાત્ર ભિન્ને પિણ્યાકસર્પિઃપ્રતિમં તુ મેદ ઇતિ ભિન્ને સતિ પિણ્યાકસ્તિલકલ્કઃ, સર્પિરત્ર સ્ત્યાનં, તત્સદૃશં મેદઃ સ્રવતિ| ભોજેન તુ મેદોગ્રન્થેઃ સમ્પ્રાપ્તિઃ પઠ્યતે| યથા– “મેદો વાયુર્યદા માંસે નિક્ષિપેદથવા ત્વચિ| તત્ર મેદોભવગ્રન્થિઃ શ્યાવો ભવતિ પાણ્ડુરઃ|| કૃશઃ કૃશે, મહાન્ સ્થૂલે, ગ્રન્થિર્ભિન્નશ્ચ પીડિતઃ| તિલકલ્કનિભઃ સ્રાવો ઘૃતવચ્ચાસ્ય જાયતે||” ઇતિ||૧૫||

Adhikarana sirAjagrantheH samprAptiH lakShaNaM ca (16-17) · Śloka 17

વ્યાયામજાતૈરબલસ્ય તૈસ્તૈરાક્ષિપ્ય વાયુસ્તુ સિરાપ્રતાનમ્ | સઙ્કુચ્ય સમ્પિણ્ડ્ય વિશોષ્ય ચાપિ ગ્રન્થિં કરોત્યુન્નતમાશુ વૃત્તમ્ ||૧૬|| ગ્રન્થિઃ સિરાજઃ સ તુ કૃચ્છ્રસાધ્યો ભવેદ્યદિ સ્યાત્ સરુજશ્ચલશ્ચ | સ ચારુજ શ્ચાપ્યચલો મહાંશ્ચ મર્મોત્થિતશ્ચાપિ વિવર્જનીયઃ ||૧૭|| (સુ. નિ. અ. ૧૧) |

સિરાજગ્રન્થેઃ સમ્પ્રાપ્તિમાહ– વ્યાયામજાતૈરિત્યાદિ| સઙ્કુચ્યેતિ અન્તર્ભાવિતોઽત્ર ણ્યર્થઃ, તેન સઙ્કોચ્યેત્યર્થઃ| સમ્પિણ્ડ્યેતિ સંહતીકૃત્ય| ઉન્નતમાશુ વૃત્તમિતિ અસ્ય સામાન્યલક્ષણેનૈવ સિદ્ધે પુનસ્તદુક્તિરતિશયાર્થમ્| સ ચ સિરાજો ગ્રન્થિર્યદિ સરુજશ્ચલશ્ચ સ્યાત્તદા કૃચ્છ્રસાધ્યઃ| સ ચારુજશ્ચાપીત્યાદિના ન સાધ્યઃ| સ ચેતિ ચકારેણારુજત્વાદિધર્મયોગાદપરેઽપિ ગ્રન્થયોઽસાધ્યા ઇતિ સૂચયતિ| યદુક્તં ભોજે– “પઞ્ચૈતાનરુજો ગ્રન્થીન્ મર્મજાનચલાંસ્ત્યજેત્| કપોલગલમન્યાસુ દુશ્ચિકિત્સ્યાશ્ચ સન્ધિષુ||” ઇતિ| અન્યે તુ માંસાસૃગ્ભ્યાં ષષ્ઠં ગ્રન્થિં વદન્ત એવં પઠન્તિ– “ માંસાસૃજં ચાર્બુદલક્ષણેન તુલ્યં હિ દૃષ્ટં ત્વથ લક્ષણજ્ઞૈઃ|” ઇતિ કિન્ત્વનાર્ષોઽયં પાઠઃ, ભોજાદિસમાનતન્ત્રેષ્વદૃષ્ટત્વાત્||૧૬-૧૭||

Adhikarana arbudasamprAptiH (18-19) · Śloka 20

ગાત્રપ્રદેશે ક્વચિદેવ દોષાઃ સમ્મૂર્છિતા માંસમસૃક્ પ્રદૂષ્ય | વૃત્તં સ્થિરં મન્દરુજં મહાન્તમનલ્પમૂલં ચિરવૃદ્ધ્યપાકમ્ ||૧૮|| કુર્વન્તિ માંસોચ્છ્રયમત્યગાધં તદર્બુદં શાસ્ત્રવિદો વદન્તિ | વાતેન પિત્તેન કફેન ચાપિ રક્તેન માંસેન ચ મેદસા વા ||૧૯|| તજ્જાયતે તસ્ય ચ લક્ષણાનિ ગ્રન્થેઃ સમાનાનિ તદા ભવન્તિ |૨૦| (સુ. નિ. અ. ૧૧) |

માંસશોણિતદૂષ્યસામ્યાદર્બુદાભિધાનમ્| તસ્ય સમ્પ્રાપ્તિમાહ– ગાત્રપ્રદેશે ક્વચિદિત્યાદિ| ક્વચિદેવેત્યનેનાનિયતદેશે, ન પુનરપચીવન્નિયતદેશે| “સમ્મૂર્છિતા” ઇતિ પાઠાન્તરે સમ્મૂર્છિતા વૃદ્ધાઃ, દૂષ્યસંસૃષ્ટા ઇતિ કાર્તિકઃ| માંસમસૃક્ પ્રદૂષ્યેતિ સર્વાર્બુદસાધારણં દૂષ્યં, માંસાર્બુદમેદોઽર્બુદયોસ્તુ વિશેષેણ માંસદુષ્ટિઃ; માંસાર્બુદમેદોઽર્બુદયોરપિ તદ્દૂષકો દોષોઽસ્તિ, તેન તત્રાપિ દોષકર્તૃતયા સમ્પ્રાપ્તિરિયં ભવતિ| માંસોચ્છ્રયમિતિ માંસોચ્છ્રયતયા પ્રતીયમાનમ્| મેદોજેઽપિ માંસમુદ્ગતં ભવતિ| અત્યગાધમિતિ દૂરાનુપ્રવિષ્ટમ્; અત એવાનલ્પમૂલમિત્યુક્તમ્| વાતાદિભિસ્તદર્બુદં જાયતે ભવતિ, તેન ષડર્બુદાનિ ભવન્તિ| ગ્રન્થેઃ સમાનાનીતિ વાતપિત્તકફમેદોગ્રન્થિભિર્વાતપિત્તકફમેદોઽર્બુદાનાં લક્ષણાનિ સમાનાનિ, શોણિતજમાંસજયોસ્તુ લક્ષણં પૃથક્ વક્ષ્યતિ||૧૮-૧૯||–

Adhikarana raktArbudalakShaNam (20-21) · Śloka 21

દોષઃ પ્રદુષ્ટો રુધિરં સિરાશ્ચ સઙ્કુચ્ય સમ્પિણ્ડ્ય તતસ્ત્વપાકમ્ ||૨૦|| સાસ્રાવમુન્નહ્યતિ માંસપિણ્ડં માંસાઙ્કુરૈરાચિતમાશુવૃદ્ધમ્ | કરોત્યજસ્રં રુધિરપ્રવૃત્તિમસાધ્યમેતદ્રુધિરાત્મકં તુ ||૨૧|| રક્તક્ષયોપદ્રવપીડિતત્વાત્ પાણ્ડુર્ભવેદર્બુદપીડિતસ્તુ | (સુ. નિ. અ. ૧૧) |

રક્તાર્બુદમાહ– દોષઃ પ્રદુષ્ટ ઇત્યાદિ| સઙ્કુચ્યેતિ અન્તર્ભાવિતોઽત્ર ણ્યર્થઃ| અપાકમીષત્પાકં, તેન સાસ્રાવમિત્યુપપન્નં ભવતિ| દોષ ઉન્નહ્યતિ ઉચ્છ્રિતો ભવતિ| સાસ્રાવમીષત્સ્રાવમ્| માંસપિણ્ડમાશુવૃદ્ધં શીઘ્રવર્ધનં, માંસાઙ્કુરૈરાચિતં કરોતિ, તથા અજસ્રં રુધિરપ્રવૃત્તિમપિ કરોતિ; રુધિરં ચાત્રાધિષ્ઠાનભૂતં સિરાગતં પ્રવર્તતે ન તુ પાકાત્, ઈષદેવ સ્રાવસ્ય ક્લેદરૂપસ્યોક્તત્વાત્| કિંવા ઉન્નહ્યતીત્યન્તર્ભાવિતણ્યર્થઃ, તેન માંસપિણ્ડમુન્નાહયતિ ઉદ્ગતં કરોતિ| “દોષાઃ પ્રદુષ્ટા” ઇતિ પાઠપક્ષે “ સાસ્રાવમુન્નહ્ય હિ” ઇતિ પાઠઃ| ઉન્નહ્ય ઉન્નાહ્ય, અન્તર્ભાવિતણ્યર્થત્વાત્| હિ પાદપૂરણે||૨૦-૨૧||–

Adhikarana mAMsArbudasya samprAptipUrvakaM lakShaNam (22-23) · Śloka 23

મુષ્ટિપ્રહારાદિભિરર્દિતેઽઙ્ગે માંસં પ્રદુષ્ટં જનયેદ્ધિ શોથમ્ ||૨૨|| અવેદનં સ્નિગ્ધમનન્યવર્ણમપાકમશ્મોપમમપ્રચાલ્યમ્ | પ્રદુષ્ટમાંસસ્ય નરસ્ય ગાઢમેતદ્ભવેન્માંસપરાયણસ્ય ||૨૩|| માંસાર્બુદં ત્વેતદસાધ્યમુક્તં... | (સુ. નિ. અ. ૧૧) |

માંસજન્યસમ્પ્રાપ્તિમાહ– મુષ્ટિપ્રહારાદિભિરિત્યાદિ| અશ્મોપમં પાષાણવત્ કઠિનમ્| અપ્રચાલ્યં સ્થિરમ્| યદ્યપિ રક્તમાંસાર્બુદયો રક્તમાંસયોર્હેતુત્વેનોક્તિસ્તથાઽપિ રક્તજે પિત્તં, માંસજે વાયુરારમ્ભકઃ, એવમપિ તાભ્યાં ઘૃતદુગ્ધન્યાનેન વ્યપદેશઃ| માંસપરાયણસ્ય માંસાશનશીલસ્ય| તસ્ય ચાતિમાત્રં માંસવૃદ્ધિઃ, “માંસં માંસેન વર્ધતે” ઇત્યભિધાનાત્||૨૨-૨૩||–

Adhikarana asAdhyArbudam (24) · Śloka 24

...સાધ્યેષ્વપીમાનિ તુ વર્જયેચ્ચ | સમ્પ્રસ્રુતં મર્મણિ યચ્ચ જાતં સ્રોતઃસુ વા યચ્ચ ભવેદચાલ્યમ્ ||૨૪|| (સુ. નિ. અ. ૧૧) |

સાધ્યેષ્વપ્યસાધ્યપ્રકારાનાહ– સાધ્યેષ્વપીત્યાદિ| સમ્પ્રસ્રુતં સ્રાવયુક્તં, સ્રાવશ્ચાત્રાપાકિત્વેઽપિ ત્વગવદરણાત્ મનાગવગન્તવ્યઃ| સ્રોતઃસુ નાસાદિષુ| અચાલ્યં સ્થિરમ્||૨૪||

Adhikarana adhyarbudalakShaNam (25) · Śloka 25

યજ્જાયતેઽન્યત્ ખલુ પૂર્વજાતે જ્ઞેયં તદદ્ધ્યર્બુદમર્બુદજ્ઞૈઃ | યદ્દ્વન્દ્વજાતં યુગપત્ ક્રમાદ્વા દ્વિરર્બુદં તચ્ચ ભવેદસાધ્યમ્ ||૨૫|| (સુ. નિ. અ. ૧૧) |

અધ્યર્બુદમાહ– યજ્જાયત ઇત્યાદિના| અધિકમર્બુદમ્ અધ્યર્બુદમ્, એતદ્દ્વિરર્બુદમેવ| યદ્દ્વન્દ્વજાતં યુગપત્ ક્રમાદ્વેતિ દ્વન્દ્વજાતં યુગ્મેન જાતં, યુગપદેકદા ક્રમેણ વા, તદ્દ્વિરર્બુદં ન સાધ્યમ્| તથાચ ભોજઃ– “અર્બુદે ત્વર્બુદં જાતં દ્વન્દ્વજં ચાનુજં ચ યત્| દ્વિરર્બુદમિતિ જ્ઞેયં તચ્ચાસાધ્યં વિનિર્દિશેત્||” ઇતિ||૨૫||

Adhikarana arbudAnAM pAkAbhAve hetuH (26) · Śloka 26

ન પાકમાયાન્તિ કફાધિકત્વાન્મેદોબહુત્વાચ્ચ વિશેષતસ્તુ | દોષસ્થિરત્વાદ્ગ્રથનાચ્ચ તેષાં સર્વાર્બુદાન્યેવ નિસર્ગતસ્તુ ||૨૬|| (સુ. નિ. અ. ૧૧) |

અર્બુદાનાં પાકાભાવે હેતુમાહ– ન પાકમાયાન્તીત્યાદિ| સર્વાર્બુદાનિ પિત્તરક્તજાન્યપિ ન પાકમાયાન્તિ, કુતઃ ઇત્યત આહ– કફાધિકત્વાન્મેદોબહુત્વાચ્ચ| નનુ, અપચ્યામપિ વિશેષતઃ કફમેદસી અધિકે, અથ ચ તસ્યાઃ પાકોઽસ્ત્યેવ, ઇત્યત આહ– દોષસ્થિરત્વાદિતિ| અપચ્યાં કાલાન્તરેણ હિ રક્તપિત્તમધિકં પાકમારભતે, તચ્ચેહ દોષસ્થિરત્વાત્ સદા સદૃશદોષત્વાત્ ગ્રથિતત્વાચ્ચ ન પાકારમ્ભકમ્| અન્યે તુ દોષસ્થિરત્વાદિતિ દોષોચ્છ્રાયરૂપશોથકાઠિન્યાદિત્યાહુઃ; તદપ્રયોજનકમ્, અન્યત્ર દોષોચ્છ્રાયશોથકાઠિન્યેઽપિ પાકદર્શનાત્| અથ કુતો યથોક્તહેતુસમ્પદિત્યાહ– નિસર્ગતસ્ત્વિતિ| નિસર્ગતો વ્યાધિસ્વભાવાત્| ભોજેઽપ્યુક્તમ્– “ન પચ્યતે સ્થિરત્વાચ્ચ ગ્રથિતત્વાત્ સ્વભાવતઃ|” ઇતિ||૨૬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 38

ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને ગલગણ્ડગણ્ડમાલાપચીગ્રન્થ્યર્બુદનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૩૮||

ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તવિરચિતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં ગલગણ્ડગણ્ડમાલાપચીગ્રન્થ્યર્બુદનિદાનં સમાપ્તમ્||૩૮||