38. galagaṇḍagaṇḍamālāpacīgranthyarbudanidānam

Adhikarana galagaNDasya sAmAnyalakShaNam (1) · Śloka 1

અથ ગલગણ્ડ-ગણ્ડમાલાપચી-ગ્રન્થ્યર્બુદનિદાનમ્ | નિબદ્ધઃ શ્વયથુર્યસ્ય મુષ્કવલ્લમ્બતે ગલે | મહાન્ વા યદિ વા હ્રસ્વો ગલગણ્ડં તમાદિશેત્ ||૧|| (સુ. નિ. અ. ૧૧) |

Adhikarana galagaNDasamprAptiH (2) · Śloka 2

વાતઃ કફશ્ચાપિ ગલે પ્રદુષ્ટો મન્યે ચ સંશ્રિત્ય તથૈવ મેદઃ | કુર્વન્તિ ગણ્ડં ક્રમશઃ સ્વલિઙ્ગૈઃ સમન્વિતં તં ગલગણ્ડમાહુઃ ||૨|| (સુ. નિ. અ. ૧૧) |

Adhikarana vAtajagalagaNDalakShaNam (3) · Śloka 4

તોદાન્વિતઃ કૃષ્ણસિરાવનદ્ધઃ શ્યાવોઽરુણો વા પવનાત્મકસ્તુ | પારુષ્યયુક્તશ્ચિરવૃદ્ધ્યપાકો યદૃચ્છયા પાકમિયાત્કદાચિત્ ||૩|| વૈરસ્યમાસ્યસ્ય ચ તસ્ય જન્તોર્ભવેત્તથા તાલુગલપ્રશોષઃ |૪| (સુ. નિ. અ. ૧૧) |

Adhikarana shleShmajagalagaNDalakShaNam (4-5) · Śloka 5

સ્થિરઃ સવર્ણો ગુરુરુગ્રકણ્ડૂઃ શીતો મહાંશ્ચાપિ કફાત્મકસ્તુ ||૪|| ચિરાભિવૃદ્ધિં ભજતે ચિરાદ્વા પ્રપચ્યતે મન્દરુજઃ કદાચિત્ | માધુર્યમાસ્યસ્ય ચ તસ્ય જન્તોર્ભવેત્તથા તાલુગલપ્રલેપઃ ||૫|| (સુ. નિ. અ. ૧૧) |

Adhikarana medojagalagaNDalakShaNam (6) · Śloka 7

સ્નિગ્ધો ગુરુઃ પાણ્ડુરનિષ્ટગન્ધો મેદોભવઃ કણ્ડુયુતોઽલ્પરુક્ ચ | પ્રલમ્બતેઽલાબુવદલ્પમૂલો દેહાનુરૂપક્ષયવૃદ્ધિયુક્તઃ ||૬|| સ્નિગ્ધાસ્યતા તસ્ય ભવેચ્ચ જન્તોર્ગલેઽનુશબ્દં કુરુતે ચ નિત્યમ્ |૭| (સુ. નિ. અ. ૧૧) |

Adhikarana galagaNDasyAsAdhyalakShaNam (7) · Śloka 8

કૃચ્છ્રાચ્છ્વસન્તં મૃદુસર્વગાત્રં સંવત્સરાતીતમરોચકાર્તમ્ ||૭|| ક્ષીણં ચ વૈદ્યો ગલગણ્ડયુક્તં ભિન્નસ્વરં ચાપિ વિવર્જયેચ્ચ |૮| (સુ. નિ. અ. ૧૧) |

Adhikarana gaNDamAlAlakShaNam (8) · Śloka 9

કર્કન્ધુકોલામલકપ્રમાણૈઃ કક્ષાંસમન્યાગલવઙ્ક્ષણેષુ ||૮|| મેદઃકફાભ્યાં ચિરમન્દપાકૈઃ સ્યાદ્ગણ્ડમાલા બહુભિશ્ચ ગણ્ડૈઃ |૯| (સુ. નિ. અ. ૧૧) |

Adhikarana apacIlakShaNam (9-10) · Śloka 10

તે ગ્રન્થયઃ કેચિદવાપ્તપાકાઃ સ્રવન્તિ નશ્યન્તિ ભવન્તિ ચાન્યે ||૯|| કાલાનુબન્ધં ચિરમાદધાતિ સૈવાપચીતિ પ્રવદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ | સાધ્યાઃ સ્મૃતાઃ પીનસપાર્શ્વશૂલકાસજ્વરચ્છર્દિયુતાસ્ત્વસાધ્યાઃ ||૧૦||

Adhikarana grantherlakShaNam (11) · Śloka 11

વાતાદયો માંસમસૃક્ પ્રદુષ્ટાઃ સન્દૂષ્ય મેદશ્ચ તથા સિરાશ્ચ | વૃત્તોન્નતં વિગ્રથિતં ચ શોથં કુર્વન્ત્યતો ગ્રન્થિરિતિ પ્રદિષ્ટઃ ||૧૧|| (સુ. નિ. અ. ૧૧) |

Adhikarana vAtajagranthilakShaNam (12) · Śloka 12

આયમ્યતે વૃશ્ચ્યતિ તુદ્યતે ચ પ્રત્યસ્યતે મથ્યતિ ભિદ્યતે ચ | કૃષ્ણો મૃદુર્બસ્તિરિવાતતશ્ચ ભિન્નઃ સ્રવેચ્ચાનિલજોઽસ્રમચ્છમ્ ||૧૨|| (સુ. નિ. અ. ૧૧) |

Adhikarana pittajagranthilakShaNam (13) · Śloka 13

દન્દહ્યતે ધૂપ્યતિ વૃશ્ચ્યતે ચ પાપચ્યતે પ્રજ્વલતીવ ચાપિ | રક્તઃ સપીતોઽપ્યથવાઽપિ પિત્તાદ્ભિન્નઃ સ્રવેદુષ્ણમતીવ ચાસ્રમ્ ||૧૩|| (સુ. નિ. અ. ૧૧) |

Adhikarana kaphajagranthilakShaNam (14) · Śloka 14

શીતોઽવિવર્ણોઽલ્પરુજોઽતિકણ્ડુઃ પાષાણવત્ સંહનનોપપન્નઃ | ચિરાભિવૃદ્ધશ્ચ કફપ્રકોપાદ્ભિન્નઃ સ્રવેચ્છુક્લઘનં ચ પૂયમ્ ||૧૪|| (સુ. નિ. અ. ૧૧) |

Adhikarana medojagranthilakShaNam (15) · Śloka 15

શરીરવૃદ્ધિક્ષયવૃદ્ધિહાનિઃ સ્નિગ્ધો મહાન્ કણ્ડુયુતોઽરુજશ્ચ | મેદઃકૃતો ગચ્છતિ ચાત્ર ભિન્ને પિણ્યાકસર્પિઃપ્રતિમં તુ મેદઃ ||૧૫|| (સુ. નિ. અ. ૧૧) |

Adhikarana sirAjagrantheH samprAptiH lakShaNaM ca (16-17) · Śloka 17

વ્યાયામજાતૈરબલસ્ય તૈસ્તૈરાક્ષિપ્ય વાયુસ્તુ સિરાપ્રતાનમ્ | સઙ્કુચ્ય સમ્પિણ્ડ્ય વિશોષ્ય ચાપિ ગ્રન્થિં કરોત્યુન્નતમાશુ વૃત્તમ્ ||૧૬|| ગ્રન્થિઃ સિરાજઃ સ તુ કૃચ્છ્રસાધ્યો ભવેદ્યદિ સ્યાત્ સરુજશ્ચલશ્ચ | સ ચારુજ શ્ચાપ્યચલો મહાંશ્ચ મર્મોત્થિતશ્ચાપિ વિવર્જનીયઃ ||૧૭|| (સુ. નિ. અ. ૧૧) |

Adhikarana arbudasamprAptiH (18-19) · Śloka 20

ગાત્રપ્રદેશે ક્વચિદેવ દોષાઃ સમ્મૂર્છિતા માંસમસૃક્ પ્રદૂષ્ય | વૃત્તં સ્થિરં મન્દરુજં મહાન્તમનલ્પમૂલં ચિરવૃદ્ધ્યપાકમ્ ||૧૮|| કુર્વન્તિ માંસોચ્છ્રયમત્યગાધં તદર્બુદં શાસ્ત્રવિદો વદન્તિ | વાતેન પિત્તેન કફેન ચાપિ રક્તેન માંસેન ચ મેદસા વા ||૧૯|| તજ્જાયતે તસ્ય ચ લક્ષણાનિ ગ્રન્થેઃ સમાનાનિ તદા ભવન્તિ |૨૦| (સુ. નિ. અ. ૧૧) |

Adhikarana raktArbudalakShaNam (20-21) · Śloka 21

દોષઃ પ્રદુષ્ટો રુધિરં સિરાશ્ચ સઙ્કુચ્ય સમ્પિણ્ડ્ય તતસ્ત્વપાકમ્ ||૨૦|| સાસ્રાવમુન્નહ્યતિ માંસપિણ્ડં માંસાઙ્કુરૈરાચિતમાશુવૃદ્ધમ્ | કરોત્યજસ્રં રુધિરપ્રવૃત્તિમસાધ્યમેતદ્રુધિરાત્મકં તુ ||૨૧|| રક્તક્ષયોપદ્રવપીડિતત્વાત્ પાણ્ડુર્ભવેદર્બુદપીડિતસ્તુ | (સુ. નિ. અ. ૧૧) |

Adhikarana mAMsArbudasya samprAptipUrvakaM lakShaNam (22-23) · Śloka 23

મુષ્ટિપ્રહારાદિભિરર્દિતેઽઙ્ગે માંસં પ્રદુષ્ટં જનયેદ્ધિ શોથમ્ ||૨૨|| અવેદનં સ્નિગ્ધમનન્યવર્ણમપાકમશ્મોપમમપ્રચાલ્યમ્ | પ્રદુષ્ટમાંસસ્ય નરસ્ય ગાઢમેતદ્ભવેન્માંસપરાયણસ્ય ||૨૩|| માંસાર્બુદં ત્વેતદસાધ્યમુક્તં... | (સુ. નિ. અ. ૧૧) |

Adhikarana asAdhyArbudam (24) · Śloka 24

...સાધ્યેષ્વપીમાનિ તુ વર્જયેચ્ચ | સમ્પ્રસ્રુતં મર્મણિ યચ્ચ જાતં સ્રોતઃસુ વા યચ્ચ ભવેદચાલ્યમ્ ||૨૪|| (સુ. નિ. અ. ૧૧) |

Adhikarana adhyarbudalakShaNam (25) · Śloka 25

યજ્જાયતેઽન્યત્ ખલુ પૂર્વજાતે જ્ઞેયં તદદ્ધ્યર્બુદમર્બુદજ્ઞૈઃ | યદ્દ્વન્દ્વજાતં યુગપત્ ક્રમાદ્વા દ્વિરર્બુદં તચ્ચ ભવેદસાધ્યમ્ ||૨૫|| (સુ. નિ. અ. ૧૧) |

Adhikarana arbudAnAM pAkAbhAve hetuH (26) · Śloka 26

ન પાકમાયાન્તિ કફાધિકત્વાન્મેદોબહુત્વાચ્ચ વિશેષતસ્તુ | દોષસ્થિરત્વાદ્ગ્રથનાચ્ચ તેષાં સર્વાર્બુદાન્યેવ નિસર્ગતસ્તુ ||૨૬|| (સુ. નિ. અ. ૧૧) |

Adhikarana puShpikA · Śloka 38

ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને ગલગણ્ડગણ્ડમાલાપચીગ્રન્થ્યર્બુદનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૩૮||