38. galagaṇḍagaṇḍamālāpacīgranthyarbudanidānam

Adhikarana galagaNDasya sAmAnyalakShaNam (1) · Śloka 1

അഥ ഗലഗണ്ഡ-ഗണ്ഡമാലാപചീ-ഗ്രന്ഥ്യര്ബുദനിദാനമ് | നിബദ്ധഃ ശ്വയഥുര്യസ്യ മുഷ്കവല്ലമ്ബതേ ഗലേ | മഹാന് വാ യദി വാ ഹ്രസ്വോ ഗലഗണ്ഡം തമാദിശേത് ||൧|| (സു. നി. അ. ൧൧) |

വൃദ്ധിയുക്തമുഷ്കസമാനലിങ്ഗത്വാത്തദനന്തരം ഗലഗണ്ഡനിദാനമ്| തസ്യ സാമാന്യലിങ്ഗമാഹ– നിബദ്ധഃ ശ്വയഥുരിത്യാദി| നിബദ്ധോऽനുബന്ധവാന്| മുഷ്കവദണ്ഡവത്| ഭോജേऽപ്യുക്തമ്– “മഹാന്തം ശോഥമല്പം വാ ഹനുമന്യാഗലാശ്രയമ്| ലമ്ബന്തം മുഷ്കവദ്ദൃഷ്ട്വാ ഗലഗണ്ഡം വിനിര്ദിശേത്||” ഇതി||൧||

Adhikarana galagaNDasamprAptiH (2) · Śloka 2

വാതഃ കഫശ്ചാപി ഗലേ പ്രദുഷ്ടോ മന്യേ ച സംശ്രിത്യ തഥൈവ മേദഃ | കുര്വന്തി ഗണ്ഡം ക്രമശഃ സ്വലിങ്ഗൈഃ സമന്വിതം തം ഗലഗണ്ഡമാഹുഃ ||൨|| (സു. നി. അ. ൧൧) |

തസ്യ സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– വാത ഇത്യാദി| വാതകഫമേദാംസി പൃഥക് ഗലഗണ്ഡകാരണാനി, തേന ത്രയ ഏവ ഗലഗണ്ഡാഃ; പൈത്തികസ്തു ന ഭവത്യേവ, വ്യാധിസ്വഭാവാത്; ചാതുര്ഥകജ്വരവത്| ചാതുര്ഥകേ ഹി വചനമ്– “ചാതുര്ഥകോ ദര്ശയതി പ്രഭാവം ദ്വിവിധം ജ്വരഃ| ജങ്ഘാഭ്യാം ശ്ലൈഷ്മികഃ പൂര്വം ശിരസ്തോऽനിലസമ്ഭവഃ||” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| ക്രമശ ഇത്യനേന ശനൈരേവ വര്ധനം ദര്ശയതി| സ്വലിങ്ഗൈഃ സമന്വിതമിതി “നിബദ്ധഃ ശ്വയഥുഃ” ഇത്യാദിനാ ഉക്തഗലഗണ്ഡലിങ്ഗൈരന്വിതമ്||൨||

Adhikarana vAtajagalagaNDalakShaNam (3) · Śloka 4

തോദാന്വിതഃ കൃഷ്ണസിരാവനദ്ധഃ ശ്യാവോऽരുണോ വാ പവനാത്മകസ്തു | പാരുഷ്യയുക്തശ്ചിരവൃദ്ധ്യപാകോ യദൃച്ഛയാ പാകമിയാത്കദാചിത് ||൩|| വൈരസ്യമാസ്യസ്യ ച തസ്യ ജന്തോര്ഭവേത്തഥാ താലുഗലപ്രശോഷഃ |൪| (സു. നി. അ. ൧൧) |

വാതജമാഹ– തോദാന്വിതേ ഇത്യാദി| ചിരവൃദ്ധിരിതി വികാരപ്രഭാവാത് വാതജോऽപി ചിരേണ വര്ധതേ| യദൃച്ഛയാ പാകമിയാദിതി കാരണാപ്രതിനിയമേന കദാചിത് പാകം യാതി, കാരണാപ്രതിനിയമശ്ച ബാഹ്യോऽഭിപ്രേതഃ, ആഭ്യന്തരസ്തു പാകകാരണം പിത്തം രക്തം ച നിയതമേവ| കദാചിദിതി ന സര്വകാലമ്| “യദൃച്ഛയാ ചൈവ ഭവേത് കദാചിത്” ഇതി പാഠാന്തരേ ‘പാക’ ഇതി ശേഷഃ||൩||–

Adhikarana shleShmajagalagaNDalakShaNam (4-5) · Śloka 5

സ്ഥിരഃ സവര്ണോ ഗുരുരുഗ്രകണ്ഡൂഃ ശീതോ മഹാംശ്ചാപി കഫാത്മകസ്തു ||൪|| ചിരാഭിവൃദ്ധിം ഭജതേ ചിരാദ്വാ പ്രപച്യതേ മന്ദരുജഃ കദാചിത് | മാധുര്യമാസ്യസ്യ ച തസ്യ ജന്തോര്ഭവേത്തഥാ താലുഗലപ്രലേപഃ ||൫|| (സു. നി. അ. ൧൧) |

ശ്ലേഷ്മജമാഹ– സ്ഥിര ഇത്യാദി| സവര്ണ ഇതി പ്രകൃതിസമവര്ണഃ||൪-൫||

Adhikarana medojagalagaNDalakShaNam (6) · Śloka 7

സ്നിഗ്ധോ ഗുരുഃ പാണ്ഡുരനിഷ്ടഗന്ധോ മേദോഭവഃ കണ്ഡുയുതോऽല്പരുക് ച | പ്രലമ്ബതേऽലാബുവദല്പമൂലോ ദേഹാനുരൂപക്ഷയവൃദ്ധിയുക്തഃ ||൬|| സ്നിഗ്ധാസ്യതാ തസ്യ ഭവേച്ച ജന്തോര്ഗലേऽനുശബ്ദം കുരുതേ ച നിത്യമ് |൭| (സു. നി. അ. ൧൧) |

മേദോജമാഹ– സ്നിഗ്ധ ഇത്യാദി| ദേഹാനുരൂപക്ഷയവൃദ്ധിയുക്ത ഇതി ദേഹക്ഷയേ ക്ഷയം, ദേഹവൃദ്ധൌ ച വൃദ്ധിം യാതീത്യര്ഥഃ| ഗലേऽനുശബ്ദമിതി അനുനാദം കരോതി| ‘ഗലേ തു ശബ്ദമ്’ ഇതി പാഠാന്തരം സുഗമമ്||൬||–

Adhikarana galagaNDasyAsAdhyalakShaNam (7) · Śloka 8

കൃച്ഛ്രാച്ഛ്വസന്തം മൃദുസര്വഗാത്രം സംവത്സരാതീതമരോചകാര്തമ് ||൭|| ക്ഷീണം ച വൈദ്യോ ഗലഗണ്ഡയുക്തം ഭിന്നസ്വരം ചാപി വിവര്ജയേച്ച |൮| (സു. നി. അ. ൧൧) |

അസാധ്യതാമാഹ– കൃച്ഛ്രാച്ഛ്വസന്തമിത്യാദി| കൃച്ഛ്രാച്ഛ്വസന്തം ദുഃഖേന ശ്വാസവിമോക്ഷകാരിണമ്| ഭിന്നസ്വരം സ്വരഭേദവന്തമ്||൭||–

Adhikarana gaNDamAlAlakShaNam (8) · Śloka 9

കര്കന്ധുകോലാമലകപ്രമാണൈഃ കക്ഷാംസമന്യാഗലവങ്ക്ഷണേഷു ||൮|| മേദഃകഫാഭ്യാം ചിരമന്ദപാകൈഃ സ്യാദ്ഗണ്ഡമാലാ ബഹുഭിശ്ച ഗണ്ഡൈഃ |൯| (സു. നി. അ. ൧൧) |

സ്ഥാനതുല്യതയാ ഗണ്ഡമാലാമിഹൈവാഹ– കര്കന്ധുകോലാമലകപ്രമാണൈരിത്യാദി| കര്കന്ധുഃ ശൃഗാലകോലിഃ, കോലം ബൃഹദ്ബദരമ്| മേദഃകഫാഭ്യാമിതി മേദോ ദൂഷ്യം, കഫോ ദോഷോऽത്രാരമ്ഭകഃ, മേദഃകഫൌ പ്രാധാന്യേനോക്തൌ; തേന വാതപിത്തസമ്ബന്ധോऽപ്യത്ര ദ്രഷ്ടവ്യഃ| യദാഹ ഭോജഃ– “വാതപിത്തകഫാ വൃദ്ധാ മേദശ്ചാപി സമാചിതമ്| ജങ്ഘയോഃ കണ്ഡരാഃ പ്രാപ്യ മത്സ്യാണ്ഡസദൃശാന് ബഹൂന്|| കുര്വന്തി ഗ്രന്ഥിതാംസ്തേഭ്യഃ പുനഃ പ്രകുപിതോऽനിലഃ| താന് ദോഷാനൂര്ധ്വഗോ വക്ഷഃകക്ഷമന്യാഗലാശ്രിതഃ|| നാനാപ്രകാരാന് കുരുതേ ഗ്രന്ഥീന് സാ ത്വപചീ മതാ| താം തു മാലാകൃതിം വിദ്യാത് കണ്ഠഹൃദ്ധനുസന്ധിഷു|| ഗണ്ഡമാലാം വിജാനീയാദപചീതുല്യലക്ഷണാമ്|” ഇതി| സ്യാദ്ഗണ്ഡമാലേതി മാലാതുല്യഗണ്ഡയോഗാത് ഗണ്ഡമാലാ| ഗലമാത്ര ഏവ ഗണ്ഡമാലാ ചരകേ പഠിതാ| യഥാ– “മേദഃകഫാച്ഛോണിതസഞ്ചയോത്ഥോ ഗലസ്യ മധ്യേ ഗലഗണ്ഡ ഏകഃ സ്യാദ്ഗണ്ഡമാലാ ബഹുഭിശ്ച ഗണ്ഡൈഃ” (ച. ചി. അ. ൧൨) ഇതി||൮||–

Adhikarana apacIlakShaNam (9-10) · Śloka 10

തേ ഗ്രന്ഥയഃ കേചിദവാപ്തപാകാഃ സ്രവന്തി നശ്യന്തി ഭവന്തി ചാന്യേ ||൯|| കാലാനുബന്ധം ചിരമാദധാതി സൈവാപചീതി പ്രവദന്തി തജ്ജ്ഞാഃ | സാധ്യാഃ സ്മൃതാഃ പീനസപാര്ശ്വശൂലകാസജ്വരച്ഛര്ദിയുതാസ്ത്വസാധ്യാഃ ||൧൦||

ഗണ്ഡമാലാതുല്യതയാ അപചീമാഹ– തേ ഗ്രന്ഥയ ഇത്യാദി| തേ ഇതി ഗണ്ഡമാലാരമ്ഭകദോഷദൂഷ്യകൃതാ യേ ഗ്രന്ഥയസ്ത ഏവേത്യര്ഥഃ| കാലാനുബന്ധം ചിരമിതി ചരകലാനുബന്ധമ്| സൈവാപചീതി താദൃശീ അമാലാരൂപാ അപചീ ഭണ്യതേ| സൈവാപചീതി ഇതിശബ്ദേനാഭിഹിതത്വാത് പ്രവദന്തീതി ക്രിയായോഗേऽപി ന ദ്വിതീയാ| അപചീനിരുക്തിശ്ചാപരാപരോപചീയമാനതയാ| അത ഏവ “ചയപ്രകര്ഷാദപചീം വദന്തി|” (സു. നി. അ. ൧൧) ഇതി സുശ്രുതഃ| ചയപ്രകര്ഷശ്ചാപരാപരഭവനേനൈവ, സാധുത്വം ച നൈരുക്ത്യേന വിധിനാ| യദുക്തമ്– “വര്ണാഗമോ വര്ണവിപര്യയശ്ച ദ്വൌ ചാപരൌ വര്ണവികാരനാശൌ| ധാതോസ്തദര്ഥാതിശയേന യോഗസ്തദുച്യതേ പഞ്ചവിധം നിരുക്തമ്||” ഇതി| അത ഏവോക്തമ്– നശ്യന്തി ഭവന്തി ചാന്യ ഇതി| സാധ്യാഃ സ്മൃതാ ഇതി ഛേദഃ| പീനസാദിഭിരുപദ്രവൈരസാധ്യാഃ| അയം തു ഗ്രന്ഥിഃ ചരകേ ഗണ്ഡമാലായാമസ്തി; സങ്ഗ്രഹകാരേണ തു ഗണ്ഡമാലയാ സഹ തുല്യത്വാദപച്യാ അപച്യാമേവ ഗ്രന്ഥിഃ പഠിതഃ||൯-൧൦||

Adhikarana grantherlakShaNam (11) · Śloka 11

വാതാദയോ മാംസമസൃക് പ്രദുഷ്ടാഃ സന്ദൂഷ്യ മേദശ്ച തഥാ സിരാശ്ച | വൃത്തോന്നതം വിഗ്രഥിതം ച ശോഥം കുര്വന്ത്യതോ ഗ്രന്ഥിരിതി പ്രദിഷ്ടഃ ||൧൧|| (സു. നി. അ. ൧൧) |

അനന്തരമപചീഗുഡകതുല്യതയാ ഗ്രന്ഥിമാഹ– വാതാദയ ഇത്യാദി| വാതപിത്തകഫാഃ പ്രത്യേകം ദുഷ്ടാഃ; ദുഷ്ടിശ്ചാത്ര വൃദ്ധിരേവ ന ക്ഷയഃ, ക്ഷീണാനാം വികാരകരണാക്ഷമത്വാത്| യദ്യേവം തര്ഹി കഥം വാതാദിക്ഷയേ മന്ദചേഷ്ടാദയഃ? ഉച്യതേ– തത്ക്ഷയേ വിരോധിദോഷകോപാത്; യഥാ– മധുരസ്നിഗ്ധാദിഭിര്വാതേ ക്ഷീണേ തത്സമാനത്വാത് ശ്ലേഷ്മാ പ്രകുപ്യതി| വചനം ഹി– “വൃദ്ധിശ്ചാപി വിരോധിനാമ്|” ഇതി| സന്ദൂഷ്യ മേദശ്ച മാംസമസൃക് സിരാശ്ചേത്യനേന മേദോജഃ കഫസമ്ബന്ധാദ്യോ ഭവതി തഥാ സിരാജോऽപി വായുനാ സിരാദുഷ്ട്യാ യോ ജന്യതേ സ ഉച്യതേ| ഏവം പഞ്ച ഗ്രന്ഥയഃ| തഥേതി സന്ദൂഷ്യ| മാംസമസൃഗിതി അത്രാസൃജഃ ക്രമോല്ലങ്ഘനേന പാഠോऽപ്രാധാന്യപ്രതിപാദനാര്ഥഃ, വിസര്പേ തു ശോണിതമേവ പ്രധാനമ്| അത ഏവ ക്വചിത് ചകാരമപ്രാധാന്യസൂചകം നിവേശ്യ ‘അസൃക് ച’ ഇതി പാഠഃ| ചരകേ തു ഗ്രന്ഥിഃ വാതകഫജ ഏവ ഗ്രന്ഥിവിസര്പശബ്ദേനോക്തഃ| വൃത്തോന്നതമിതി വൃത്തം വര്തുലമ്, ഉന്നതമ് ഉച്ഛൂനമ്| വിഗ്രഥിതം കഠിനം, കകഖടം വാ; വിഗ്രഥിതത്വാദേവ ഗ്രന്ഥിരിതി സഞ്ജ്ഞാ||൧൧||

Adhikarana vAtajagranthilakShaNam (12) · Śloka 12

ആയമ്യതേ വൃശ്ച്യതി തുദ്യതേ ച പ്രത്യസ്യതേ മഥ്യതി ഭിദ്യതേ ച | കൃഷ്ണോ മൃദുര്ബസ്തിരിവാതതശ്ച ഭിന്നഃ സ്രവേച്ചാനിലജോऽസ്രമച്ഛമ് ||൧൨|| (സു. നി. അ. ൧൧) |

അനിലഗ്രന്ഥിമാഹ– ആയമ്യത ഇത്യാദി| ആയമ്യതേ ആകൃഷ്യ ദീര്ഘീക്രിയതേ| വൃശ്ച്യതീതി ഛിനത്തീവ, അത്ര ദിവാദേരാകൃതിഗണത്വാത് ‘ശ്യന്’ പ്രത്യയഃ| പ്രത്യസ്യതേ ക്ഷിപ്യതേ| മഥ്യതി ആലോഡയതീവ, അത്രാപി പൂര്വവത് സമാധാനമ്| ഭിദ്യതേ വിദീര്യത ഇവ| അസ്രം സ്രാവമ്||൧൨||

Adhikarana pittajagranthilakShaNam (13) · Śloka 13

ദന്ദഹ്യതേ ധൂപ്യതി വൃശ്ച്യതേ ച പാപച്യതേ പ്രജ്വലതീവ ചാപി | രക്തഃ സപീതോऽപ്യഥവാऽപി പിത്താദ്ഭിന്നഃ സ്രവേദുഷ്ണമതീവ ചാസ്രമ് ||൧൩|| (സു. നി. അ. ൧൧) |

പിത്തഗ്രന്ഥിമാഹ– ദന്ദഹ്യത ഇത്യാദി| ദന്ദഹ്യതേ അത്യര്ഥം ദഹ്യതേ അഗ്നിനേവ| പാപച്യതേ ഭൃശം പച്യത ഇവ ക്ഷാരേണ, കിംവാ ഉത്ക്വഥ്യത ഇവ| പ്രജ്വലതീവ ജ്വലന് ഭസ്മീഭവതീവ||൧൩||

Adhikarana kaphajagranthilakShaNam (14) · Śloka 14

ശീതോऽവിവര്ണോऽല്പരുജോऽതികണ്ഡുഃ പാഷാണവത് സംഹനനോപപന്നഃ | ചിരാഭിവൃദ്ധശ്ച കഫപ്രകോപാദ്ഭിന്നഃ സ്രവേച്ഛുക്ലഘനം ച പൂയമ് ||൧൪|| (സു. നി. അ. ൧൧) |

കഫഗ്രന്ഥിമാഹ– ശീത ഇത്യാദി| അവിവര്ണഃ പ്രകൃതിവര്ണഃ, ഈഷദ്വിവര്ണ ഇതി കശ്ചിത്| പാഷാണവത് സംഹനനോപപന്ന ഇതി പാഷാണവത് കഠിന ഇത്യര്ഥഃ; കിംവാ പാഷാണവത് ഭവതി, സംഹനനോപപന്ന ഇതി സംഹതാന്വിതോ മഹാനിത്യര്ഥഃ||൧൪||

Adhikarana medojagranthilakShaNam (15) · Śloka 15

ശരീരവൃദ്ധിക്ഷയവൃദ്ധിഹാനിഃ സ്നിഗ്ധോ മഹാന് കണ്ഡുയുതോऽരുജശ്ച | മേദഃകൃതോ ഗച്ഛതി ചാത്ര ഭിന്നേ പിണ്യാകസര്പിഃപ്രതിമം തു മേദഃ ||൧൫|| (സു. നി. അ. ൧൧) |

മേദോജഗ്രന്ഥിമാഹ– ശരീരേത്യാദി| ശരീരവൃദ്ധിക്ഷയവൃദ്ധിഹാനിരിതി ശരീരവൃദ്ധിക്ഷയാഭ്യാം യഥാക്രമം വൃദ്ധിഹാനീ യസ്യ സ തഥാ| മേദോജേഷ്വേവം യുക്തിഃ ധാതുസ്വഭാവാത് ചിരസ്ഥായിത്വാദ്വാ| ഗച്ഛതി ചാത്ര ഭിന്നേ പിണ്യാകസര്പിഃപ്രതിമം തു മേദ ഇതി ഭിന്നേ സതി പിണ്യാകസ്തിലകല്കഃ, സര്പിരത്ര സ്ത്യാനം, തത്സദൃശം മേദഃ സ്രവതി| ഭോജേന തു മേദോഗ്രന്ഥേഃ സമ്പ്രാപ്തിഃ പഠ്യതേ| യഥാ– “മേദോ വായുര്യദാ മാംസേ നിക്ഷിപേദഥവാ ത്വചി| തത്ര മേദോഭവഗ്രന്ഥിഃ ശ്യാവോ ഭവതി പാണ്ഡുരഃ|| കൃശഃ കൃശേ, മഹാന് സ്ഥൂലേ, ഗ്രന്ഥിര്ഭിന്നശ്ച പീഡിതഃ| തിലകല്കനിഭഃ സ്രാവോ ഘൃതവച്ചാസ്യ ജായതേ||” ഇതി||൧൫||

Adhikarana sirAjagrantheH samprAptiH lakShaNaM ca (16-17) · Śloka 17

വ്യായാമജാതൈരബലസ്യ തൈസ്തൈരാക്ഷിപ്യ വായുസ്തു സിരാപ്രതാനമ് | സങ്കുച്യ സമ്പിണ്ഡ്യ വിശോഷ്യ ചാപി ഗ്രന്ഥിം കരോത്യുന്നതമാശു വൃത്തമ് ||൧൬|| ഗ്രന്ഥിഃ സിരാജഃ സ തു കൃച്ഛ്രസാധ്യോ ഭവേദ്യദി സ്യാത് സരുജശ്ചലശ്ച | സ ചാരുജ ശ്ചാപ്യചലോ മഹാംശ്ച മര്മോത്ഥിതശ്ചാപി വിവര്ജനീയഃ ||൧൭|| (സു. നി. അ. ൧൧) |

സിരാജഗ്രന്ഥേഃ സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– വ്യായാമജാതൈരിത്യാദി| സങ്കുച്യേതി അന്തര്ഭാവിതോऽത്ര ണ്യര്ഥഃ, തേന സങ്കോച്യേത്യര്ഥഃ| സമ്പിണ്ഡ്യേതി സംഹതീകൃത്യ| ഉന്നതമാശു വൃത്തമിതി അസ്യ സാമാന്യലക്ഷണേനൈവ സിദ്ധേ പുനസ്തദുക്തിരതിശയാര്ഥമ്| സ ച സിരാജോ ഗ്രന്ഥിര്യദി സരുജശ്ചലശ്ച സ്യാത്തദാ കൃച്ഛ്രസാധ്യഃ| സ ചാരുജശ്ചാപീത്യാദിനാ ന സാധ്യഃ| സ ചേതി ചകാരേണാരുജത്വാദിധര്മയോഗാദപരേऽപി ഗ്രന്ഥയോऽസാധ്യാ ഇതി സൂചയതി| യദുക്തം ഭോജേ– “പഞ്ചൈതാനരുജോ ഗ്രന്ഥീന് മര്മജാനചലാംസ്ത്യജേത്| കപോലഗലമന്യാസു ദുശ്ചികിത്സ്യാശ്ച സന്ധിഷു||” ഇതി| അന്യേ തു മാംസാസൃഗ്ഭ്യാം ഷഷ്ഠം ഗ്രന്ഥിം വദന്ത ഏവം പഠന്തി– “ മാംസാസൃജം ചാര്ബുദലക്ഷണേന തുല്യം ഹി ദൃഷ്ടം ത്വഥ ലക്ഷണജ്ഞൈഃ|” ഇതി കിന്ത്വനാര്ഷോऽയം പാഠഃ, ഭോജാദിസമാനതന്ത്രേഷ്വദൃഷ്ടത്വാത്||൧൬-൧൭||

Adhikarana arbudasamprAptiH (18-19) · Śloka 20

ഗാത്രപ്രദേശേ ക്വചിദേവ ദോഷാഃ സമ്മൂര്ഛിതാ മാംസമസൃക് പ്രദൂഷ്യ | വൃത്തം സ്ഥിരം മന്ദരുജം മഹാന്തമനല്പമൂലം ചിരവൃദ്ധ്യപാകമ് ||൧൮|| കുര്വന്തി മാംസോച്ഛ്രയമത്യഗാധം തദര്ബുദം ശാസ്ത്രവിദോ വദന്തി | വാതേന പിത്തേന കഫേന ചാപി രക്തേന മാംസേന ച മേദസാ വാ ||൧൯|| തജ്ജായതേ തസ്യ ച ലക്ഷണാനി ഗ്രന്ഥേഃ സമാനാനി തദാ ഭവന്തി |൨൦| (സു. നി. അ. ൧൧) |

മാംസശോണിതദൂഷ്യസാമ്യാദര്ബുദാഭിധാനമ്| തസ്യ സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– ഗാത്രപ്രദേശേ ക്വചിദിത്യാദി| ക്വചിദേവേത്യനേനാനിയതദേശേ, ന പുനരപചീവന്നിയതദേശേ| “സമ്മൂര്ഛിതാ” ഇതി പാഠാന്തരേ സമ്മൂര്ഛിതാ വൃദ്ധാഃ, ദൂഷ്യസംസൃഷ്ടാ ഇതി കാര്തികഃ| മാംസമസൃക് പ്രദൂഷ്യേതി സര്വാര്ബുദസാധാരണം ദൂഷ്യം, മാംസാര്ബുദമേദോऽര്ബുദയോസ്തു വിശേഷേണ മാംസദുഷ്ടിഃ; മാംസാര്ബുദമേദോऽര്ബുദയോരപി തദ്ദൂഷകോ ദോഷോऽസ്തി, തേന തത്രാപി ദോഷകര്തൃതയാ സമ്പ്രാപ്തിരിയം ഭവതി| മാംസോച്ഛ്രയമിതി മാംസോച്ഛ്രയതയാ പ്രതീയമാനമ്| മേദോജേऽപി മാംസമുദ്ഗതം ഭവതി| അത്യഗാധമിതി ദൂരാനുപ്രവിഷ്ടമ്; അത ഏവാനല്പമൂലമിത്യുക്തമ്| വാതാദിഭിസ്തദര്ബുദം ജായതേ ഭവതി, തേന ഷഡര്ബുദാനി ഭവന്തി| ഗ്രന്ഥേഃ സമാനാനീതി വാതപിത്തകഫമേദോഗ്രന്ഥിഭിര്വാതപിത്തകഫമേദോऽര്ബുദാനാം ലക്ഷണാനി സമാനാനി, ശോണിതജമാംസജയോസ്തു ലക്ഷണം പൃഥക് വക്ഷ്യതി||൧൮-൧൯||–

Adhikarana raktArbudalakShaNam (20-21) · Śloka 21

ദോഷഃ പ്രദുഷ്ടോ രുധിരം സിരാശ്ച സങ്കുച്യ സമ്പിണ്ഡ്യ തതസ്ത്വപാകമ് ||൨൦|| സാസ്രാവമുന്നഹ്യതി മാംസപിണ്ഡം മാംസാങ്കുരൈരാചിതമാശുവൃദ്ധമ് | കരോത്യജസ്രം രുധിരപ്രവൃത്തിമസാധ്യമേതദ്രുധിരാത്മകം തു ||൨൧|| രക്തക്ഷയോപദ്രവപീഡിതത്വാത് പാണ്ഡുര്ഭവേദര്ബുദപീഡിതസ്തു | (സു. നി. അ. ൧൧) |

രക്താര്ബുദമാഹ– ദോഷഃ പ്രദുഷ്ട ഇത്യാദി| സങ്കുച്യേതി അന്തര്ഭാവിതോऽത്ര ണ്യര്ഥഃ| അപാകമീഷത്പാകം, തേന സാസ്രാവമിത്യുപപന്നം ഭവതി| ദോഷ ഉന്നഹ്യതി ഉച്ഛ്രിതോ ഭവതി| സാസ്രാവമീഷത്സ്രാവമ്| മാംസപിണ്ഡമാശുവൃദ്ധം ശീഘ്രവര്ധനം, മാംസാങ്കുരൈരാചിതം കരോതി, തഥാ അജസ്രം രുധിരപ്രവൃത്തിമപി കരോതി; രുധിരം ചാത്രാധിഷ്ഠാനഭൂതം സിരാഗതം പ്രവര്തതേ ന തു പാകാത്, ഈഷദേവ സ്രാവസ്യ ക്ലേദരൂപസ്യോക്തത്വാത്| കിംവാ ഉന്നഹ്യതീത്യന്തര്ഭാവിതണ്യര്ഥഃ, തേന മാംസപിണ്ഡമുന്നാഹയതി ഉദ്ഗതം കരോതി| “ദോഷാഃ പ്രദുഷ്ടാ” ഇതി പാഠപക്ഷേ “ സാസ്രാവമുന്നഹ്യ ഹി” ഇതി പാഠഃ| ഉന്നഹ്യ ഉന്നാഹ്യ, അന്തര്ഭാവിതണ്യര്ഥത്വാത്| ഹി പാദപൂരണേ||൨൦-൨൧||–

Adhikarana mAMsArbudasya samprAptipUrvakaM lakShaNam (22-23) · Śloka 23

മുഷ്ടിപ്രഹാരാദിഭിരര്ദിതേऽങ്ഗേ മാംസം പ്രദുഷ്ടം ജനയേദ്ധി ശോഥമ് ||൨൨|| അവേദനം സ്നിഗ്ധമനന്യവര്ണമപാകമശ്മോപമമപ്രചാല്യമ് | പ്രദുഷ്ടമാംസസ്യ നരസ്യ ഗാഢമേതദ്ഭവേന്മാംസപരായണസ്യ ||൨൩|| മാംസാര്ബുദം ത്വേതദസാധ്യമുക്തം... | (സു. നി. അ. ൧൧) |

മാംസജന്യസമ്പ്രാപ്തിമാഹ– മുഷ്ടിപ്രഹാരാദിഭിരിത്യാദി| അശ്മോപമം പാഷാണവത് കഠിനമ്| അപ്രചാല്യം സ്ഥിരമ്| യദ്യപി രക്തമാംസാര്ബുദയോ രക്തമാംസയോര്ഹേതുത്വേനോക്തിസ്തഥാऽപി രക്തജേ പിത്തം, മാംസജേ വായുരാരമ്ഭകഃ, ഏവമപി താഭ്യാം ഘൃതദുഗ്ധന്യാനേന വ്യപദേശഃ| മാംസപരായണസ്യ മാംസാശനശീലസ്യ| തസ്യ ചാതിമാത്രം മാംസവൃദ്ധിഃ, “മാംസം മാംസേന വര്ധതേ” ഇത്യഭിധാനാത്||൨൨-൨൩||–

Adhikarana asAdhyArbudam (24) · Śloka 24

...സാധ്യേഷ്വപീമാനി തു വര്ജയേച്ച | സമ്പ്രസ്രുതം മര്മണി യച്ച ജാതം സ്രോതഃസു വാ യച്ച ഭവേദചാല്യമ് ||൨൪|| (സു. നി. അ. ൧൧) |

സാധ്യേഷ്വപ്യസാധ്യപ്രകാരാനാഹ– സാധ്യേഷ്വപീത്യാദി| സമ്പ്രസ്രുതം സ്രാവയുക്തം, സ്രാവശ്ചാത്രാപാകിത്വേऽപി ത്വഗവദരണാത് മനാഗവഗന്തവ്യഃ| സ്രോതഃസു നാസാദിഷു| അചാല്യം സ്ഥിരമ്||൨൪||

Adhikarana adhyarbudalakShaNam (25) · Śloka 25

യജ്ജായതേऽന്യത് ഖലു പൂര്വജാതേ ജ്ഞേയം തദദ്ധ്യര്ബുദമര്ബുദജ്ഞൈഃ | യദ്ദ്വന്ദ്വജാതം യുഗപത് ക്രമാദ്വാ ദ്വിരര്ബുദം തച്ച ഭവേദസാധ്യമ് ||൨൫|| (സു. നി. അ. ൧൧) |

അധ്യര്ബുദമാഹ– യജ്ജായത ഇത്യാദിനാ| അധികമര്ബുദമ് അധ്യര്ബുദമ്, ഏതദ്ദ്വിരര്ബുദമേവ| യദ്ദ്വന്ദ്വജാതം യുഗപത് ക്രമാദ്വേതി ദ്വന്ദ്വജാതം യുഗ്മേന ജാതം, യുഗപദേകദാ ക്രമേണ വാ, തദ്ദ്വിരര്ബുദം ന സാധ്യമ്| തഥാച ഭോജഃ– “അര്ബുദേ ത്വര്ബുദം ജാതം ദ്വന്ദ്വജം ചാനുജം ച യത്| ദ്വിരര്ബുദമിതി ജ്ഞേയം തച്ചാസാധ്യം വിനിര്ദിശേത്||” ഇതി||൨൫||

Adhikarana arbudAnAM pAkAbhAve hetuH (26) · Śloka 26

ന പാകമായാന്തി കഫാധികത്വാന്മേദോബഹുത്വാച്ച വിശേഷതസ്തു | ദോഷസ്ഥിരത്വാദ്ഗ്രഥനാച്ച തേഷാം സര്വാര്ബുദാന്യേവ നിസര്ഗതസ്തു ||൨൬|| (സു. നി. അ. ൧൧) |

അര്ബുദാനാം പാകാഭാവേ ഹേതുമാഹ– ന പാകമായാന്തീത്യാദി| സര്വാര്ബുദാനി പിത്തരക്തജാന്യപി ന പാകമായാന്തി, കുതഃ ഇത്യത ആഹ– കഫാധികത്വാന്മേദോബഹുത്വാച്ച| നനു, അപച്യാമപി വിശേഷതഃ കഫമേദസീ അധികേ, അഥ ച തസ്യാഃ പാകോऽസ്ത്യേവ, ഇത്യത ആഹ– ദോഷസ്ഥിരത്വാദിതി| അപച്യാം കാലാന്തരേണ ഹി രക്തപിത്തമധികം പാകമാരഭതേ, തച്ചേഹ ദോഷസ്ഥിരത്വാത് സദാ സദൃശദോഷത്വാത് ഗ്രഥിതത്വാച്ച ന പാകാരമ്ഭകമ്| അന്യേ തു ദോഷസ്ഥിരത്വാദിതി ദോഷോച്ഛ്രായരൂപശോഥകാഠിന്യാദിത്യാഹുഃ; തദപ്രയോജനകമ്, അന്യത്ര ദോഷോച്ഛ്രായശോഥകാഠിന്യേऽപി പാകദര്ശനാത്| അഥ കുതോ യഥോക്തഹേതുസമ്പദിത്യാഹ– നിസര്ഗതസ്ത്വിതി| നിസര്ഗതോ വ്യാധിസ്വഭാവാത്| ഭോജേऽപ്യുക്തമ്– “ന പച്യതേ സ്ഥിരത്വാച്ച ഗ്രഥിതത്വാത് സ്വഭാവതഃ|” ഇതി||൨൬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 38

ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ ഗലഗണ്ഡഗണ്ഡമാലാപചീഗ്രന്ഥ്യര്ബുദനിദാനം സമാപ്തമ് ||൩൮||

ഇതി ശ്രീകണ്ഠദത്തവിരചിതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം ഗലഗണ്ഡഗണ്ഡമാലാപചീഗ്രന്ഥ്യര്ബുദനിദാനം സമാപ്തമ്||൩൮||