Adhikarana galagaNDasya sAmAnyalakShaNam (1) · Śloka 1
అథ గలగండ-గండమాలాపచీ-గ్రంథ్యర్బుదనిదానం |
నిబద్ధః శ్వయథుర్యస్య ముష్కవల్లంబతే గలే |
మహాన్ వా యది వా హ్రస్వో గలగండం తమాదిశేత్ ||1||
(సు. ని. అ. 11) |
View original
अथ गलगण्ड-गण्डमालापची-ग्रन्थ्यर्बुदनिदानम् |
निबद्धः श्वयथुर्यस्य मुष्कवल्लम्बते गले |
महान् वा यदि वा ह्रस्वो गलगण्डं तमादिशेत् ||१||
(सु. नि. अ. ११) |
వృద్ధియుక్తముష్కసమానలింగత్వాత్తదనంతరం గలగండనిదానం| తస్య సామాన్యలింగమాహ– నిబద్ధః శ్వయథురిత్యాది| నిబద్ధోऽనుబంధవాన్| ముష్కవదండవత్| భోజేऽప్యుక్తం– “మహాంతం శోథమల్పం వా హనుమన్యాగలాశ్రయం| లంబంతం ముష్కవద్దృష్ట్వా గలగండం వినిర్దిశేత్||” ఇతి||1||
Adhikarana galagaNDasamprAptiH (2) · Śloka 2
వాతః కఫశ్చాపి గలే ప్రదుష్టో మన్యే చ సంశ్రిత్య తథైవ మేదః |
కుర్వంతి గండం క్రమశః స్వలింగైః సమన్వితం తం గలగండమాహుః ||2||
(సు. ని. అ. 11) |
View original
वातः कफश्चापि गले प्रदुष्टो मन्ये च संश्रित्य तथैव मेदः |
कुर्वन्ति गण्डं क्रमशः स्वलिङ्गैः समन्वितं तं गलगण्डमाहुः ||२||
(सु. नि. अ. ११) |
తస్య సంప్రాప్తిమాహ– వాత ఇత్యాది| వాతకఫమేదాంసి పృథక్ గలగండకారణాని, తేన త్రయ ఏవ గలగండాః; పైత్తికస్తు న భవత్యేవ, వ్యాధిస్వభావాత్; చాతుర్థకజ్వరవత్| చాతుర్థకే హి వచనం– “చాతుర్థకో దర్శయతి ప్రభావం ద్వివిధం జ్వరః| జంఘాభ్యాం శ్లైష్మికః పూర్వం శిరస్తోऽనిలసంభవః||” (చ. చి. అ. 3) ఇతి| క్రమశ ఇత్యనేన శనైరేవ వర్ధనం దర్శయతి| స్వలింగైః సమన్వితమితి “నిబద్ధః శ్వయథుః” ఇత్యాదినా ఉక్తగలగండలింగైరన్వితం||2||
Adhikarana vAtajagalagaNDalakShaNam (3) · Śloka 4
తోదాన్వితః కృష్ణసిరావనద్ధః శ్యావోऽరుణో వా పవనాత్మకస్తు |
పారుష్యయుక్తశ్చిరవృద్ధ్యపాకో యదృచ్ఛయా పాకమియాత్కదాచిత్ ||3||
వైరస్యమాస్యస్య చ తస్య జంతోర్భవేత్తథా తాలుగలప్రశోషః |4|
(సు. ని. అ. 11) |
View original
तोदान्वितः कृष्णसिरावनद्धः श्यावोऽरुणो वा पवनात्मकस्तु |
पारुष्ययुक्तश्चिरवृद्ध्यपाको यदृच्छया पाकमियात्कदाचित् ||३||
वैरस्यमास्यस्य च तस्य जन्तोर्भवेत्तथा तालुगलप्रशोषः |४|
(सु. नि. अ. ११) |
వాతజమాహ– తోదాన్వితే ఇత్యాది| చిరవృద్ధిరితి వికారప్రభావాత్ వాతజోऽపి చిరేణ వర్ధతే| యదృచ్ఛయా పాకమియాదితి కారణాప్రతినియమేన కదాచిత్ పాకం యాతి, కారణాప్రతినియమశ్చ బాహ్యోऽభిప్రేతః, ఆభ్యంతరస్తు పాకకారణం పిత్తం రక్తం చ నియతమేవ| కదాచిదితి న సర్వకాలం| “యదృచ్ఛయా చైవ భవేత్ కదాచిత్” ఇతి పాఠాంతరే ‘పాక’ ఇతి శేషః||3||–
Adhikarana shleShmajagalagaNDalakShaNam (4-5) · Śloka 5
స్థిరః సవర్ణో గురురుగ్రకండూః శీతో మహాంశ్చాపి కఫాత్మకస్తు ||4||
చిరాభివృద్ధిం భజతే చిరాద్వా ప్రపచ్యతే మందరుజః కదాచిత్ |
మాధుర్యమాస్యస్య చ తస్య జంతోర్భవేత్తథా తాలుగలప్రలేపః ||5||
(సు. ని. అ. 11) |
View original
स्थिरः सवर्णो गुरुरुग्रकण्डूः शीतो महांश्चापि कफात्मकस्तु ||४||
चिराभिवृद्धिं भजते चिराद्वा प्रपच्यते मन्दरुजः कदाचित् |
माधुर्यमास्यस्य च तस्य जन्तोर्भवेत्तथा तालुगलप्रलेपः ||५||
(सु. नि. अ. ११) |
శ్లేష్మజమాహ– స్థిర ఇత్యాది| సవర్ణ ఇతి ప్రకృతిసమవర్ణః||4-5||
Adhikarana medojagalagaNDalakShaNam (6) · Śloka 7
స్నిగ్ధో గురుః పాండురనిష్టగంధో మేదోభవః కండుయుతోऽల్పరుక్ చ |
ప్రలంబతేऽలాబువదల్పమూలో దేహానురూపక్షయవృద్ధియుక్తః ||6||
స్నిగ్ధాస్యతా తస్య భవేచ్చ జంతోర్గలేऽనుశబ్దం కురుతే చ నిత్యం |7|
(సు. ని. అ. 11) |
View original
स्निग्धो गुरुः पाण्डुरनिष्टगन्धो मेदोभवः कण्डुयुतोऽल्परुक् च |
प्रलम्बतेऽलाबुवदल्पमूलो देहानुरूपक्षयवृद्धियुक्तः ||६||
स्निग्धास्यता तस्य भवेच्च जन्तोर्गलेऽनुशब्दं कुरुते च नित्यम् |७|
(सु. नि. अ. ११) |
మేదోజమాహ– స్నిగ్ధ ఇత్యాది| దేహానురూపక్షయవృద్ధియుక్త ఇతి దేహక్షయే క్షయం, దేహవృద్ధౌ చ వృద్ధిం యాతీత్యర్థః| గలేऽనుశబ్దమితి అనునాదం కరోతి| ‘గలే తు శబ్దం’ ఇతి పాఠాంతరం సుగమం||6||–
Adhikarana galagaNDasyAsAdhyalakShaNam (7) · Śloka 8
కృచ్ఛ్రాచ్ఛ్వసంతం మృదుసర్వగాత్రం సంవత్సరాతీతమరోచకార్తం ||7||
క్షీణం చ వైద్యో గలగండయుక్తం భిన్నస్వరం చాపి వివర్జయేచ్చ |8|
(సు. ని. అ. 11) |
View original
कृच्छ्राच्छ्वसन्तं मृदुसर्वगात्रं संवत्सरातीतमरोचकार्तम् ||७||
क्षीणं च वैद्यो गलगण्डयुक्तं भिन्नस्वरं चापि विवर्जयेच्च |८|
(सु. नि. अ. ११) |
అసాధ్యతామాహ– కృచ్ఛ్రాచ్ఛ్వసంతమిత్యాది| కృచ్ఛ్రాచ్ఛ్వసంతం దుఃఖేన శ్వాసవిమోక్షకారిణం| భిన్నస్వరం స్వరభేదవంతం||7||–
Adhikarana gaNDamAlAlakShaNam (8) · Śloka 9
కర్కంధుకోలామలకప్రమాణైః కక్షాంసమన్యాగలవంక్షణేషు ||8||
మేదఃకఫాభ్యాం చిరమందపాకైః స్యాద్గండమాలా బహుభిశ్చ గండైః |9|
(సు. ని. అ. 11) |
View original
कर्कन्धुकोलामलकप्रमाणैः कक्षांसमन्यागलवङ्क्षणेषु ||८||
मेदःकफाभ्यां चिरमन्दपाकैः स्याद्गण्डमाला बहुभिश्च गण्डैः |९|
(सु. नि. अ. ११) |
స్థానతుల్యతయా గండమాలామిహైవాహ– కర్కంధుకోలామలకప్రమాణైరిత్యాది| కర్కంధుః శృగాలకోలిః, కోలం బృహద్బదరం| మేదఃకఫాభ్యామితి మేదో దూష్యం, కఫో దోషోऽత్రారంభకః, మేదఃకఫౌ ప్రాధాన్యేనోక్తౌ; తేన వాతపిత్తసంబంధోऽప్యత్ర ద్రష్టవ్యః| యదాహ భోజః– “వాతపిత్తకఫా వృద్ధా మేదశ్చాపి సమాచితం| జంఘయోః కండరాః ప్రాప్య మత్స్యాండసదృశాన్ బహూన్|| కుర్వంతి గ్రంథితాంస్తేభ్యః పునః ప్రకుపితోऽనిలః| తాన్ దోషానూర్ధ్వగో వక్షఃకక్షమన్యాగలాశ్రితః|| నానాప్రకారాన్ కురుతే గ్రంథీన్ సా త్వపచీ మతా| తాం తు మాలాకృతిం విద్యాత్ కంఠహృద్ధనుసంధిషు|| గండమాలాం విజానీయాదపచీతుల్యలక్షణాం|” ఇతి| స్యాద్గండమాలేతి మాలాతుల్యగండయోగాత్ గండమాలా| గలమాత్ర ఏవ గండమాలా చరకే పఠితా| యథా– “మేదఃకఫాచ్ఛోణితసంచయోత్థో గలస్య మధ్యే గలగండ ఏకః స్యాద్గండమాలా బహుభిశ్చ గండైః” (చ. చి. అ. 12) ఇతి||8||–
Adhikarana apacIlakShaNam (9-10) · Śloka 10
తే గ్రంథయః కేచిదవాప్తపాకాః స్రవంతి నశ్యంతి భవంతి చాన్యే ||9||
కాలానుబంధం చిరమాదధాతి సైవాపచీతి ప్రవదంతి తజ్జ్ఞాః |
సాధ్యాః స్మృతాః పీనసపార్శ్వశూలకాసజ్వరచ్ఛర్దియుతాస్త్వసాధ్యాః ||10||
View original
ते ग्रन्थयः केचिदवाप्तपाकाः स्रवन्ति नश्यन्ति भवन्ति चान्ये ||९||
कालानुबन्धं चिरमादधाति सैवापचीति प्रवदन्ति तज्ज्ञाः |
साध्याः स्मृताः पीनसपार्श्वशूलकासज्वरच्छर्दियुतास्त्वसाध्याः ||१०||
గండమాలాతుల్యతయా అపచీమాహ– తే గ్రంథయ ఇత్యాది| తే ఇతి గండమాలారంభకదోషదూష్యకృతా యే గ్రంథయస్త ఏవేత్యర్థః| కాలానుబంధం చిరమితి చరకలానుబంధం| సైవాపచీతి తాదృశీ అమాలారూపా అపచీ భణ్యతే| సైవాపచీతి ఇతిశబ్దేనాభిహితత్వాత్ ప్రవదంతీతి క్రియాయోగేऽపి న ద్వితీయా| అపచీనిరుక్తిశ్చాపరాపరోపచీయమానతయా| అత ఏవ “చయప్రకర్షాదపచీం వదంతి|” (సు. ని. అ. 11) ఇతి సుశ్రుతః| చయప్రకర్షశ్చాపరాపరభవనేనైవ, సాధుత్వం చ నైరుక్త్యేన విధినా| యదుక్తం– “వర్ణాగమో వర్ణవిపర్యయశ్చ ద్వౌ చాపరౌ వర్ణవికారనాశౌ| ధాతోస్తదర్థాతిశయేన యోగస్తదుచ్యతే పంచవిధం నిరుక్తం||” ఇతి| అత ఏవోక్తం– నశ్యంతి భవంతి చాన్య ఇతి| సాధ్యాః స్మృతా ఇతి ఛేదః| పీనసాదిభిరుపద్రవైరసాధ్యాః| అయం తు గ్రంథిః చరకే గండమాలాయామస్తి; సంగ్రహకారేణ తు గండమాలయా సహ తుల్యత్వాదపచ్యా అపచ్యామేవ గ్రంథిః పఠితః||9-10||
Adhikarana grantherlakShaNam (11) · Śloka 11
వాతాదయో మాంసమసృక్ ప్రదుష్టాః సందూష్య మేదశ్చ తథా సిరాశ్చ |
వృత్తోన్నతం విగ్రథితం చ శోథం కుర్వంత్యతో గ్రంథిరితి ప్రదిష్టః ||11||
(సు. ని. అ. 11) |
View original
वातादयो मांसमसृक् प्रदुष्टाः सन्दूष्य मेदश्च तथा सिराश्च |
वृत्तोन्नतं विग्रथितं च शोथं कुर्वन्त्यतो ग्रन्थिरिति प्रदिष्टः ||११||
(सु. नि. अ. ११) |
అనంతరమపచీగుడకతుల్యతయా గ్రంథిమాహ– వాతాదయ ఇత్యాది| వాతపిత్తకఫాః ప్రత్యేకం దుష్టాః; దుష్టిశ్చాత్ర వృద్ధిరేవ న క్షయః, క్షీణానాం వికారకరణాక్షమత్వాత్| యద్యేవం తర్హి కథం వాతాదిక్షయే మందచేష్టాదయః? ఉచ్యతే– తత్క్షయే విరోధిదోషకోపాత్; యథా– మధురస్నిగ్ధాదిభిర్వాతే క్షీణే తత్సమానత్వాత్ శ్లేష్మా ప్రకుప్యతి| వచనం హి– “వృద్ధిశ్చాపి విరోధినాం|” ఇతి| సందూష్య మేదశ్చ మాంసమసృక్ సిరాశ్చేత్యనేన మేదోజః కఫసంబంధాద్యో భవతి తథా సిరాజోऽపి వాయునా సిరాదుష్ట్యా యో జన్యతే స ఉచ్యతే| ఏవం పంచ గ్రంథయః| తథేతి సందూష్య| మాంసమసృగితి అత్రాసృజః క్రమోల్లంఘనేన పాఠోऽప్రాధాన్యప్రతిపాదనార్థః, విసర్పే తు శోణితమేవ ప్రధానం| అత ఏవ క్వచిత్ చకారమప్రాధాన్యసూచకం నివేశ్య ‘అసృక్ చ’ ఇతి పాఠః| చరకే తు గ్రంథిః వాతకఫజ ఏవ గ్రంథివిసర్పశబ్దేనోక్తః| వృత్తోన్నతమితి వృత్తం వర్తులం, ఉన్నతం ఉచ్ఛూనం| విగ్రథితం కఠినం, కకఖటం వా; విగ్రథితత్వాదేవ గ్రంథిరితి సంజ్ఞా||11||
Adhikarana vAtajagranthilakShaNam (12) · Śloka 12
ఆయమ్యతే వృశ్చ్యతి తుద్యతే చ ప్రత్యస్యతే మథ్యతి భిద్యతే చ |
కృష్ణో మృదుర్బస్తిరివాతతశ్చ భిన్నః స్రవేచ్చానిలజోऽస్రమచ్ఛం ||12||
(సు. ని. అ. 11) |
View original
आयम्यते वृश्च्यति तुद्यते च प्रत्यस्यते मथ्यति भिद्यते च |
कृष्णो मृदुर्बस्तिरिवाततश्च भिन्नः स्रवेच्चानिलजोऽस्रमच्छम् ||१२||
(सु. नि. अ. ११) |
అనిలగ్రంథిమాహ– ఆయమ్యత ఇత్యాది| ఆయమ్యతే ఆకృష్య దీర్ఘీక్రియతే| వృశ్చ్యతీతి ఛినత్తీవ, అత్ర దివాదేరాకృతిగణత్వాత్ ‘శ్యన్’ ప్రత్యయః| ప్రత్యస్యతే క్షిప్యతే| మథ్యతి ఆలోడయతీవ, అత్రాపి పూర్వవత్ సమాధానం| భిద్యతే విదీర్యత ఇవ| అస్రం స్రావం||12||
Adhikarana pittajagranthilakShaNam (13) · Śloka 13
దందహ్యతే ధూప్యతి వృశ్చ్యతే చ పాపచ్యతే ప్రజ్వలతీవ చాపి |
రక్తః సపీతోऽప్యథవాऽపి పిత్తాద్భిన్నః స్రవేదుష్ణమతీవ చాస్రం ||13||
(సు. ని. అ. 11) |
View original
दन्दह्यते धूप्यति वृश्च्यते च पापच्यते प्रज्वलतीव चापि |
रक्तः सपीतोऽप्यथवाऽपि पित्ताद्भिन्नः स्रवेदुष्णमतीव चास्रम् ||१३||
(सु. नि. अ. ११) |
పిత్తగ్రంథిమాహ– దందహ్యత ఇత్యాది| దందహ్యతే అత్యర్థం దహ్యతే అగ్నినేవ| పాపచ్యతే భృశం పచ్యత ఇవ క్షారేణ, కింవా ఉత్క్వథ్యత ఇవ| ప్రజ్వలతీవ జ్వలన్ భస్మీభవతీవ||13||
Adhikarana kaphajagranthilakShaNam (14) · Śloka 14
శీతోऽవివర్ణోऽల్పరుజోऽతికండుః పాషాణవత్ సంహననోపపన్నః |
చిరాభివృద్ధశ్చ కఫప్రకోపాద్భిన్నః స్రవేచ్ఛుక్లఘనం చ పూయం ||14||
(సు. ని. అ. 11) |
View original
शीतोऽविवर्णोऽल्परुजोऽतिकण्डुः पाषाणवत् संहननोपपन्नः |
चिराभिवृद्धश्च कफप्रकोपाद्भिन्नः स्रवेच्छुक्लघनं च पूयम् ||१४||
(सु. नि. अ. ११) |
కఫగ్రంథిమాహ– శీత ఇత్యాది| అవివర్ణః ప్రకృతివర్ణః, ఈషద్వివర్ణ ఇతి కశ్చిత్| పాషాణవత్ సంహననోపపన్న ఇతి పాషాణవత్ కఠిన ఇత్యర్థః; కింవా పాషాణవత్ భవతి, సంహననోపపన్న ఇతి సంహతాన్వితో మహానిత్యర్థః||14||
Adhikarana medojagranthilakShaNam (15) · Śloka 15
శరీరవృద్ధిక్షయవృద్ధిహానిః స్నిగ్ధో మహాన్ కండుయుతోऽరుజశ్చ |
మేదఃకృతో గచ్ఛతి చాత్ర భిన్నే పిణ్యాకసర్పిఃప్రతిమం తు మేదః ||15||
(సు. ని. అ. 11) |
View original
शरीरवृद्धिक्षयवृद्धिहानिः स्निग्धो महान् कण्डुयुतोऽरुजश्च |
मेदःकृतो गच्छति चात्र भिन्ने पिण्याकसर्पिःप्रतिमं तु मेदः ||१५||
(सु. नि. अ. ११) |
మేదోజగ్రంథిమాహ– శరీరేత్యాది| శరీరవృద్ధిక్షయవృద్ధిహానిరితి శరీరవృద్ధిక్షయాభ్యాం యథాక్రమం వృద్ధిహానీ యస్య స తథా| మేదోజేష్వేవం యుక్తిః ధాతుస్వభావాత్ చిరస్థాయిత్వాద్వా| గచ్ఛతి చాత్ర భిన్నే పిణ్యాకసర్పిఃప్రతిమం తు మేద ఇతి భిన్నే సతి పిణ్యాకస్తిలకల్కః, సర్పిరత్ర స్త్యానం, తత్సదృశం మేదః స్రవతి| భోజేన తు మేదోగ్రంథేః సంప్రాప్తిః పఠ్యతే| యథా– “మేదో వాయుర్యదా మాంసే నిక్షిపేదథవా త్వచి| తత్ర మేదోభవగ్రంథిః శ్యావో భవతి పాండురః|| కృశః కృశే, మహాన్ స్థూలే, గ్రంథిర్భిన్నశ్చ పీడితః| తిలకల్కనిభః స్రావో ఘృతవచ్చాస్య జాయతే||” ఇతి||15||
Adhikarana sirAjagrantheH samprAptiH lakShaNaM ca (16-17) · Śloka 17
వ్యాయామజాతైరబలస్య తైస్తైరాక్షిప్య వాయుస్తు సిరాప్రతానం |
సంకుచ్య సంపిండ్య విశోష్య చాపి గ్రంథిం కరోత్యున్నతమాశు వృత్తం ||16||
గ్రంథిః సిరాజః స తు కృచ్ఛ్రసాధ్యో భవేద్యది స్యాత్ సరుజశ్చలశ్చ |
స చారుజ శ్చాప్యచలో మహాంశ్చ మర్మోత్థితశ్చాపి వివర్జనీయః ||17||
(సు. ని. అ. 11) |
View original
व्यायामजातैरबलस्य तैस्तैराक्षिप्य वायुस्तु सिराप्रतानम् |
सङ्कुच्य सम्पिण्ड्य विशोष्य चापि ग्रन्थिं करोत्युन्नतमाशु वृत्तम् ||१६||
ग्रन्थिः सिराजः स तु कृच्छ्रसाध्यो भवेद्यदि स्यात् सरुजश्चलश्च |
स चारुज श्चाप्यचलो महांश्च मर्मोत्थितश्चापि विवर्जनीयः ||१७||
(सु. नि. अ. ११) |
సిరాజగ్రంథేః సంప్రాప్తిమాహ– వ్యాయామజాతైరిత్యాది| సంకుచ్యేతి అంతర్భావితోऽత్ర ణ్యర్థః, తేన సంకోచ్యేత్యర్థః| సంపిండ్యేతి సంహతీకృత్య| ఉన్నతమాశు వృత్తమితి అస్య సామాన్యలక్షణేనైవ సిద్ధే పునస్తదుక్తిరతిశయార్థం| స చ సిరాజో గ్రంథిర్యది సరుజశ్చలశ్చ స్యాత్తదా కృచ్ఛ్రసాధ్యః| స చారుజశ్చాపీత్యాదినా న సాధ్యః| స చేతి చకారేణారుజత్వాదిధర్మయోగాదపరేऽపి గ్రంథయోऽసాధ్యా ఇతి సూచయతి| యదుక్తం భోజే– “పంచైతానరుజో గ్రంథీన్ మర్మజానచలాంస్త్యజేత్| కపోలగలమన్యాసు దుశ్చికిత్స్యాశ్చ సంధిషు||” ఇతి| అన్యే తు మాంసాసృగ్భ్యాం షష్ఠం గ్రంథిం వదంత ఏవం పఠంతి– “ మాంసాసృజం చార్బుదలక్షణేన తుల్యం హి దృష్టం త్వథ లక్షణజ్ఞైః|” ఇతి కింత్వనార్షోऽయం పాఠః, భోజాదిసమానతంత్రేష్వదృష్టత్వాత్||16-17||
Adhikarana arbudasamprAptiH (18-19) · Śloka 20
గాత్రప్రదేశే క్వచిదేవ దోషాః సమ్మూర్ఛితా మాంసమసృక్ ప్రదూష్య |
వృత్తం స్థిరం మందరుజం మహాంతమనల్పమూలం చిరవృద్ధ్యపాకం ||18||
కుర్వంతి మాంసోచ్ఛ్రయమత్యగాధం తదర్బుదం శాస్త్రవిదో వదంతి |
వాతేన పిత్తేన కఫేన చాపి రక్తేన మాంసేన చ మేదసా వా ||19||
తజ్జాయతే తస్య చ లక్షణాని గ్రంథేః సమానాని తదా భవంతి |20|
(సు. ని. అ. 11) |
View original
गात्रप्रदेशे क्वचिदेव दोषाः सम्मूर्छिता मांसमसृक् प्रदूष्य |
वृत्तं स्थिरं मन्दरुजं महान्तमनल्पमूलं चिरवृद्ध्यपाकम् ||१८||
कुर्वन्ति मांसोच्छ्रयमत्यगाधं तदर्बुदं शास्त्रविदो वदन्ति |
वातेन पित्तेन कफेन चापि रक्तेन मांसेन च मेदसा वा ||१९||
तज्जायते तस्य च लक्षणानि ग्रन्थेः समानानि तदा भवन्ति |२०|
(सु. नि. अ. ११) |
మాంసశోణితదూష్యసామ్యాదర్బుదాభిధానం| తస్య సంప్రాప్తిమాహ– గాత్రప్రదేశే క్వచిదిత్యాది| క్వచిదేవేత్యనేనానియతదేశే, న పునరపచీవన్నియతదేశే| “సమ్మూర్ఛితా” ఇతి పాఠాంతరే సమ్మూర్ఛితా వృద్ధాః, దూష్యసంసృష్టా ఇతి కార్తికః| మాంసమసృక్ ప్రదూష్యేతి సర్వార్బుదసాధారణం దూష్యం, మాంసార్బుదమేదోऽర్బుదయోస్తు విశేషేణ మాంసదుష్టిః; మాంసార్బుదమేదోऽర్బుదయోరపి తద్దూషకో దోషోऽస్తి, తేన తత్రాపి దోషకర్తృతయా సంప్రాప్తిరియం భవతి| మాంసోచ్ఛ్రయమితి మాంసోచ్ఛ్రయతయా ప్రతీయమానం| మేదోజేऽపి మాంసముద్గతం భవతి| అత్యగాధమితి దూరానుప్రవిష్టం; అత ఏవానల్పమూలమిత్యుక్తం| వాతాదిభిస్తదర్బుదం జాయతే భవతి, తేన షడర్బుదాని భవంతి| గ్రంథేః సమానానీతి వాతపిత్తకఫమేదోగ్రంథిభిర్వాతపిత్తకఫమేదోऽర్బుదానాం లక్షణాని సమానాని, శోణితజమాంసజయోస్తు లక్షణం పృథక్ వక్ష్యతి||18-19||–
Adhikarana raktArbudalakShaNam (20-21) · Śloka 21
దోషః ప్రదుష్టో రుధిరం సిరాశ్చ సంకుచ్య సంపిండ్య తతస్త్వపాకం ||20||
సాస్రావమున్నహ్యతి మాంసపిండం మాంసాంకురైరాచితమాశువృద్ధం |
కరోత్యజస్రం రుధిరప్రవృత్తిమసాధ్యమేతద్రుధిరాత్మకం తు ||21||
రక్తక్షయోపద్రవపీడితత్వాత్ పాండుర్భవేదర్బుదపీడితస్తు |
(సు. ని. అ. 11) |
View original
दोषः प्रदुष्टो रुधिरं सिराश्च सङ्कुच्य सम्पिण्ड्य ततस्त्वपाकम् ||२०||
सास्रावमुन्नह्यति मांसपिण्डं मांसाङ्कुरैराचितमाशुवृद्धम् |
करोत्यजस्रं रुधिरप्रवृत्तिमसाध्यमेतद्रुधिरात्मकं तु ||२१||
रक्तक्षयोपद्रवपीडितत्वात् पाण्डुर्भवेदर्बुदपीडितस्तु |
(सु. नि. अ. ११) |
రక్తార్బుదమాహ– దోషః ప్రదుష్ట ఇత్యాది| సంకుచ్యేతి అంతర్భావితోऽత్ర ణ్యర్థః| అపాకమీషత్పాకం, తేన సాస్రావమిత్యుపపన్నం భవతి| దోష ఉన్నహ్యతి ఉచ్ఛ్రితో భవతి| సాస్రావమీషత్స్రావం| మాంసపిండమాశువృద్ధం శీఘ్రవర్ధనం, మాంసాంకురైరాచితం కరోతి, తథా అజస్రం రుధిరప్రవృత్తిమపి కరోతి; రుధిరం చాత్రాధిష్ఠానభూతం సిరాగతం ప్రవర్తతే న తు పాకాత్, ఈషదేవ స్రావస్య క్లేదరూపస్యోక్తత్వాత్| కింవా ఉన్నహ్యతీత్యంతర్భావితణ్యర్థః, తేన మాంసపిండమున్నాహయతి ఉద్గతం కరోతి| “దోషాః ప్రదుష్టా” ఇతి పాఠపక్షే “ సాస్రావమున్నహ్య హి” ఇతి పాఠః| ఉన్నహ్య ఉన్నాహ్య, అంతర్భావితణ్యర్థత్వాత్| హి పాదపూరణే||20-21||–
Adhikarana mAMsArbudasya samprAptipUrvakaM lakShaNam (22-23) · Śloka 23
ముష్టిప్రహారాదిభిరర్దితేऽంగే మాంసం ప్రదుష్టం జనయేద్ధి శోథం ||22||
అవేదనం స్నిగ్ధమనన్యవర్ణమపాకమశ్మోపమమప్రచాల్యం |
ప్రదుష్టమాంసస్య నరస్య గాఢమేతద్భవేన్మాంసపరాయణస్య ||23||
మాంసార్బుదం త్వేతదసాధ్యముక్తం... |
(సు. ని. అ. 11) |
View original
मुष्टिप्रहारादिभिरर्दितेऽङ्गे मांसं प्रदुष्टं जनयेद्धि शोथम् ||२२||
अवेदनं स्निग्धमनन्यवर्णमपाकमश्मोपममप्रचाल्यम् |
प्रदुष्टमांसस्य नरस्य गाढमेतद्भवेन्मांसपरायणस्य ||२३||
मांसार्बुदं त्वेतदसाध्यमुक्तं... |
(सु. नि. अ. ११) |
మాంసజన్యసంప్రాప్తిమాహ– ముష్టిప్రహారాదిభిరిత్యాది| అశ్మోపమం పాషాణవత్ కఠినం| అప్రచాల్యం స్థిరం| యద్యపి రక్తమాంసార్బుదయో రక్తమాంసయోర్హేతుత్వేనోక్తిస్తథాऽపి రక్తజే పిత్తం, మాంసజే వాయురారంభకః, ఏవమపి తాభ్యాం ఘృతదుగ్ధన్యానేన వ్యపదేశః| మాంసపరాయణస్య మాంసాశనశీలస్య| తస్య చాతిమాత్రం మాంసవృద్ధిః, “మాంసం మాంసేన వర్ధతే” ఇత్యభిధానాత్||22-23||–
Adhikarana asAdhyArbudam (24) · Śloka 24
...సాధ్యేష్వపీమాని తు వర్జయేచ్చ |
సంప్రస్రుతం మర్మణి యచ్చ జాతం స్రోతఃసు వా యచ్చ భవేదచాల్యం ||24||
(సు. ని. అ. 11) |
View original
...साध्येष्वपीमानि तु वर्जयेच्च |
सम्प्रस्रुतं मर्मणि यच्च जातं स्रोतःसु वा यच्च भवेदचाल्यम् ||२४||
(सु. नि. अ. ११) |
సాధ్యేష్వప్యసాధ్యప్రకారానాహ– సాధ్యేష్వపీత్యాది| సంప్రస్రుతం స్రావయుక్తం, స్రావశ్చాత్రాపాకిత్వేऽపి త్వగవదరణాత్ మనాగవగంతవ్యః| స్రోతఃసు నాసాదిషు| అచాల్యం స్థిరం||24||
Adhikarana adhyarbudalakShaNam (25) · Śloka 25
యజ్జాయతేऽన్యత్ ఖలు పూర్వజాతే జ్ఞేయం తదద్ధ్యర్బుదమర్బుదజ్ఞైః |
యద్ద్వంద్వజాతం యుగపత్ క్రమాద్వా ద్విరర్బుదం తచ్చ భవేదసాధ్యం ||25||
(సు. ని. అ. 11) |
View original
यज्जायतेऽन्यत् खलु पूर्वजाते ज्ञेयं तदद्ध्यर्बुदमर्बुदज्ञैः |
यद्द्वन्द्वजातं युगपत् क्रमाद्वा द्विरर्बुदं तच्च भवेदसाध्यम् ||२५||
(सु. नि. अ. ११) |
అధ్యర్బుదమాహ– యజ్జాయత ఇత్యాదినా| అధికమర్బుదం అధ్యర్బుదం, ఏతద్ద్విరర్బుదమేవ| యద్ద్వంద్వజాతం యుగపత్ క్రమాద్వేతి ద్వంద్వజాతం యుగ్మేన జాతం, యుగపదేకదా క్రమేణ వా, తద్ద్విరర్బుదం న సాధ్యం| తథాచ భోజః– “అర్బుదే త్వర్బుదం జాతం ద్వంద్వజం చానుజం చ యత్| ద్విరర్బుదమితి జ్ఞేయం తచ్చాసాధ్యం వినిర్దిశేత్||” ఇతి||25||
Adhikarana arbudAnAM pAkAbhAve hetuH (26) · Śloka 26
న పాకమాయాంతి కఫాధికత్వాన్మేదోబహుత్వాచ్చ విశేషతస్తు |
దోషస్థిరత్వాద్గ్రథనాచ్చ తేషాం సర్వార్బుదాన్యేవ నిసర్గతస్తు ||26||
(సు. ని. అ. 11) |
View original
न पाकमायान्ति कफाधिकत्वान्मेदोबहुत्वाच्च विशेषतस्तु |
दोषस्थिरत्वाद्ग्रथनाच्च तेषां सर्वार्बुदान्येव निसर्गतस्तु ||२६||
(सु. नि. अ. ११) |
అర్బుదానాం పాకాభావే హేతుమాహ– న పాకమాయాంతీత్యాది| సర్వార్బుదాని పిత్తరక్తజాన్యపి న పాకమాయాంతి, కుతః ఇత్యత ఆహ– కఫాధికత్వాన్మేదోబహుత్వాచ్చ| నను, అపచ్యామపి విశేషతః కఫమేదసీ అధికే, అథ చ తస్యాః పాకోऽస్త్యేవ, ఇత్యత ఆహ– దోషస్థిరత్వాదితి| అపచ్యాం కాలాంతరేణ హి రక్తపిత్తమధికం పాకమారభతే, తచ్చేహ దోషస్థిరత్వాత్ సదా సదృశదోషత్వాత్ గ్రథితత్వాచ్చ న పాకారంభకం| అన్యే తు దోషస్థిరత్వాదితి దోషోచ్ఛ్రాయరూపశోథకాఠిన్యాదిత్యాహుః; తదప్రయోజనకం, అన్యత్ర దోషోచ్ఛ్రాయశోథకాఠిన్యేऽపి పాకదర్శనాత్| అథ కుతో యథోక్తహేతుసంపదిత్యాహ– నిసర్గతస్త్వితి| నిసర్గతో వ్యాధిస్వభావాత్| భోజేऽప్యుక్తం– “న పచ్యతే స్థిరత్వాచ్చ గ్రథితత్వాత్ స్వభావతః|” ఇతి||26||
Adhikarana puShpikA · Śloka 38
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే గలగండగండమాలాపచీగ్రంథ్యర్బుదనిదానం సమాప్తం ||38||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने गलगण्डगण्डमालापचीग्रन्थ्यर्बुदनिदानं समाप्तम् ||३८||
ఇతి శ్రీకంఠదత్తవిరచితాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం గలగండగండమాలాపచీగ్రంథ్యర్బుదనిదానం సమాప్తం||38||