4. grahaṇīnidānam

Adhikarana grahaNIsamprAptiH (1) · Śloka 1

અથ ગ્રહણીરોગનિદાનમ્ | અતીસારે નિવૃત્તેઽપિ મન્દાગ્નેરહિતાશિનઃ | ભૂયઃ સન્દૂષિતો વહ્નિર્ગ્રહણીમભિદૂષયેત્ ||૧|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૦) |

દ્રવસરણસાધર્મ્યાત્ પરસ્પરાનુબન્ધિત્વાચ્ચાતીસારાનન્તરં ગ્રહણી, તસ્યાઃ સમ્પ્રાપ્તિમાહ– અતીસાર ઇત્યાદિ| અપિશબ્દાદજાતાતિસારસ્યાપિ સ્વહેતોર્ગ્રહણીરોગઃ સ્યાદિતિ બોધયતિ| અન્યે અપિશબ્દાદનિવૃત્તેઽપ્યતીસાર ઇતિ વ્યાચક્ષતે| મન્દાગ્નેરિત્યનેન દીપ્તાગ્નેરહિતાશનમપિ ન વિકારકારીતિ બોધયતિ| ઉક્તં હિ સુશ્રુતે– “દીપ્તાગ્નેર્વિરુદ્ધં વિતથં ભવેત્|” (સુ. સૂ. અ. ૨૦) ઇતિ| ભૂય ઇતિ પુનરત્યર્થં વા, સન્દૂષિતઃ પૂર્વમતીસારેઽપિ દૂષિતત્વાત્, અભિદૂષયેત્ સમન્તાદ્દૂષયેત્| એતેન નિવૃત્તાતીસારેણાહિતાહારપરિહારઃ કરણીયઃ, આવહ્નિબલલાભાદિત્યુક્તં ભવતિ| અત એવાહ સુશ્રુતઃ– “તસ્માત્ કાર્યઃ પરીહારસ્ત્વતીસારે વિરિક્તવત્| યાવન્ન પ્રકૃતિસ્થઃ સ્યાદ્દોષતઃ પ્રાણતસ્તથા||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૦) ઇતિ||૧||

Adhikarana grahaNIsAmAnyalakShaNam (2-3) · Śloka 3

એકૈકશઃ સર્વશશ્ચ દોષૈરત્યર્થમૂર્છિતૈઃ | સા દુષ્ટા બહુશો ભુક્તમામમેવ વિમુઞ્ચતિ ||૨|| પક્વં વા સરુજં પૂતિ મુહુર્બદ્ધં મુહુર્દ્રવમ્ | ગ્રહણીરોગમાહુસ્તમાયુર્વેદવિદો જનાઃ ||૩|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૦) |

તસ્યાઃ સમ્પ્રાપ્તિપૂર્વકં સામાન્યલક્ષણમાહ– એકૈકશ ઇત્યાદિ| મૂર્છિતૈરતિવૃદ્ધૈઃ, ‘મૂર્છા મોહસમુચ્છ્રાયયોઃ’ ઇતિ ધાત્વર્થાત્| ‘ઉચ્છ્રિતૈઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરે સ એવાર્થઃ| સા ગ્રહણી દોષૈર્દુષ્ટા સતી ભુક્તમાહારમામમપક્વમેવ પક્વં વા વિમુઞ્ચતિ| વાશબ્દશ્ચાર્થે, એવકારઃ સમુચ્ચીયમાનાવધારણે, યથા– “નરં ચ નારાયણમેવ ચોભૌ સ્વતઃ સુતૌ સઞ્જનયામ્બભૂવતુઃ|” ઇતિ| અથવા એવકારો એવ વિકલ્પાર્થઃ, નિપાતાનામનેકાર્થત્વાદિતિ| સરુજં સશૂલં, પૂતિ દુર્ગન્ધિ| વાતેન મુહુર્બદ્ધં, પિત્તેન મુહુર્દ્રવમ્| ગ્રહણીરોગમિતિ ગ્રહણ્યા રોગો ગ્રહણીરોગઃ| ગ્રહણી ચાગ્ન્યધિષ્ઠાનં નાડી| યદાહ ચરકઃ– “અગ્ન્યધિષ્ઠાનમન્નસ્ય ગ્રહણાત્ ગ્રહણી મતા| નાભેરુપરિ સા હ્યગ્નિબલોપસ્તમ્ભબૃંહિતા|| અપક્વં ધારયત્યન્નં પક્વં સૃજતિ ચાપ્યધઃ|” (ચ. ચિ. અ. ૧૫) ઇતિ| સુશ્રુતેઽપ્યેતદુક્તમ્– “ષષ્ઠી પિત્તધરા નામ યા કલા પરિકીર્તિતા| પક્વામાશયમધ્યસ્થા ગ્રહણી સા પ્રકીર્તિતા||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૦) ઇતિ| કલા ધાત્વાશયાન્તરમર્યાદા, પક્વામાશયમધ્યસ્થા પચ્યમાનાશયરૂપેત્યર્થઃ||૨-૩||

Adhikarana grahaNIpUrvarUpam (4) · Śloka 4

પૂર્વરૂપં તુ તસ્યેદં તૃષ્ણાઽઽલસ્યં બલક્ષયઃ | વિદાહોઽન્નસ્ય પાકશ્ચ ચિરાત્ કાયસ્ય ગૌરવમ્ ||૪|| (ચ. ચિ. અ. ૧૫) |

પૂર્વરૂપમાહ– પૂર્વરૂપમિત્યાદિ| તૃષ્ણા પિપાસા| વિદાહોઽન્નસ્ય અગ્નિમાન્દ્યેનાહારસ્ય વિદગ્ધત્વમ્, અત એવ ચિરાત્ પાકશ્ચાન્નસ્યૈવ| કાયસ્ય ગૌરવં સામત્વાદિતિ||૪||

Adhikarana vAtikagrahaNyA nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (5-10) · Śloka 10

કટુતિક્તકષાયાતિરૂક્ષસન્દુષ્ટભોજનઃ | પ્રમિતાનશનાત્યધ્વવેગનિગ્રહમૈથુનૈઃ ||૫|| મારુતઃ કુપિતો વહ્નિં સઞ્છાદ્ય કુરુતે ગદાન્ | તસ્યાન્નં પચ્યતે દુઃખં શુક્તપાકં ખરાઙ્ગતા ||૬|| કણ્ઠાસ્યશોષોઽક્ષુત્તૃષ્ણા તિમિરં કર્ણયોઃ સ્વનઃ | પાર્શ્વોરુવઙ્ક્ષણગ્રીવારુગભીક્ષ્ણં વિસૂચિકા ||૭|| હૃત્પીડાકાર્શ્યદૌર્બલ્યં વૈરસ્યં પરિકર્તિકા | ગૃદ્ધિઃ સર્વરસાનાં ચ મનસઃ સદનં તથા ||૮|| જીર્ણે જીર્યતિ ચાધ્માનં ભુક્તે સ્વાસ્થ્યમુપૈતિ ચ | સ વાતગુલ્મહૃદ્રોગપ્લીહાશઙ્કી ચ માનવઃ ||૯|| ચિરાદ્દુઃખં દ્રવં શુષ્કં તન્વામં શબ્દફેનવત્ | પુનઃ પુનઃ સૃજેદ્વર્ચઃ કાસશ્વાસાર્દિતોઽનિલાત્ ||૧૦|| (ચ. ચિ. અ. ૧૫) |

વાતિકગ્રહણ્યા નિદાનસમ્પ્રાપ્તિપૂર્વકં રૂપમાહ– કટુતિક્તેત્યાદિ| સન્દુષ્ટભોજનં સંયોગાદિવિરુદ્ધભોજનમ્| ‘સન્દુષ્ટભોજનૈઃ’ ઇત્યત્ર ‘શીતાદિભોજનૈઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરમ્| પ્રમિતમલ્પભોજનં; પ્રભૃતેતિ પાઠાન્તરે અતીતકાલભોજનં બોદ્ધવ્યમ્| અનશનમુપવાસઃ| એતૈઃ કારણૈઃ કુપિતો મારુતઃ, વહ્નિં સઞ્છાદ્ય સન્દૂષ્ય, ગદાન્ રોગાન્ કરોતિ| કાન્ ગદાન્ કરોતીત્યાહ– તસ્યાન્નમિત્યાદિ| શુક્તપાકમ્ અમ્લપાકમ્, એતચ્ચાગ્નિમાન્દ્યજનિતાન્નવિદાહાદ્ભવતિ| ખરાઙ્ગતા કર્કશશરીરત્વં, વાતેન ત્વગ્ગતસ્નેહશોષાત્| તિમિરં મન્દદૃષ્ટિતા| રુક્ પીડા, સા ચ પાર્શ્વાદિભિઃ સમ્બધ્યતે| વિસૂચિકા ઊર્ધ્વમધશ્ચામાન્નપ્રવૃત્તિઃ| વૈરસ્યં વિરુદ્ધરસાસ્યતા| પરિકર્તિકા ગુદે કર્તનવત્પીડા| ગૃદ્ધિઃ કાઙ્ક્ષા, સર્વરસાનાં મધુરાદીનાં, કર્મણિ ષષ્ઠી; એતચ્ચ વાતદૂષિતાન્તઃકરણત્વેન, વ્યાધિમહિમ્ના વા| મનસઃ સદનમવસાદઃ| આધ્માનં જીર્ણે જીર્યતિ ચ ‘અન્ને’ ઇતિ શેષઃ| સ વાતગુલ્મહૃદ્રોગપ્લીહાશઙ્કીતિ વાતગુલ્માદિવત્પીડાયુક્તત્વાત્તચ્છઙ્કી| દ્રવં શુષ્કં કદાચિત્ દ્રવં, કદાચિત્ શુષ્કમ્| તનુ અલ્પમિતિ||૫-૧૦||

Adhikarana paittikagrahaNyA nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (11-12) · Śloka 12

કટ્વજીર્ણવિદાહ્યમ્લક્ષારાદ્યૈઃ પિત્તમુલ્બણમ્ | આપ્લાવયદ્ધન્ત્યનલં જલં તપ્તમિવાનલમ્ ||૧૧|| સોઽજીર્ણં નીલપીતાભં પીતાભઃ સાર્યતે દ્રવમ્ | પૂત્યમ્લોદ્ગારહૃત્કણ્ઠદાહારુચિતૃડર્દિતઃ ||૧૨|| (ચ. ચિ. અ. ૧૫) |

પૈત્તિકગ્રહણ્યા નિદાનસમ્પ્રાપ્તિપૂર્વકં રૂપમાહ– કટ્વિત્યાદિ| વિદાહિ વિદાહજનકં વંશકરીરાદિ| ક્ષારોઽપામાર્ગાદિકૃતઃ, તથા ક્ષારો યવક્ષારાદિઃ, તથા સક્ષારં ચ દ્રવ્યં; ક્ષારોદકસાધિતં હિ વ્યઞ્જનમશ્નન્તિ કામરૂપાદૌ| આદ્યગ્રહણાલ્લવણતીક્ષ્ણોષ્ણાનાં ગ્રહણં, તૈર્વૃદ્ધં પિત્તમનલમ્ આપ્લાવયત્ અભિભવત્ તં હન્તિ| નનુ, પિત્તમાગ્નેયમગ્નિરેવ વા, તતશ્ચ વૃદ્ધિમેવાપ્નોતિ, કથં હન્ત્યત આહ– જલં તપ્તમિવાનલમિતિ| યથા ઉષ્ણગુણયુક્તમપિ જલમનલં હન્તિ, તથા દ્રવાંશેન પરિવૃદ્ધં પિત્તમૂષ્મરૂપમગ્નિં હન્ત્યેવેતિ| સ પીતાભઃ પુરુષઃ સાર્યતે, ‘વર્ચઃ’ ઇત્યનુવર્તતે||૧૧-૧૨||

Adhikarana shlaiShmikagrahaNyA nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (13-16) · Śloka 16

ગુર્વતિસ્નિગ્ધશીતાદિભોજનદતિભોજનત્ | ભુક્તમાત્રસ્ય ચ સ્વપ્નાદ્ધન્ત્યગ્નિં કુપિતઃ કફઃ ||૧૩|| તસ્યાન્નં પચ્યતે દુઃખં હૃલ્લાસચ્છર્દ્યરોચકાઃ | આસ્યોપદેહમાધુર્યં કાસષ્ઠીવનપીનસાઃ ||૧૪|| હૃદયં મન્યતે સ્ત્યાનમુદરં સ્તિમિતં ગુરુઃ | દુષ્ટો મધુર ઉદ્ગારઃ સદનં સ્ત્રીષ્વહર્ષણમ્ ||૧૫|| ભિન્નામશ્લેષ્મસંસૃષ્ટગુરુવર્ચઃપ્રવર્તનમ્ | અકૃશસ્યાપિ દૌર્બલ્યમાલસ્યં ચ કફાત્મકે ||૧૬|| (ચ. ચિ. અ. ૧૫) |

શ્લૈષ્મિકગ્રહણ્યા નિદાનાદિપૂર્વકં રૂપમાહ– ગુર્વિત્યાદિ| આદિશબ્દાત્ પિચ્છિલમધુરાદીનાં ચ ગ્રહણમ્| અતિભોજનાદતિમાત્રભોજનાત્| નનુ, ભુક્તમાત્રસ્ય ચ સ્વપ્નાદ્ધન્ત્યગ્નિમિતિ વિરુદ્ધં? સ્વપ્નોઽત્ર દિવાસ્વપ્નો ગ્રાહ્યઃ, રાત્રિસ્વાપસ્ય સ્વાસ્થ્યહેતુત્વાત્; દિવાસ્વાપશ્ચ સ્રોતઃસમ્મીલનેન જઠરાનલં સન્ધુક્ષયતિ, અત એવાહ– “અતીસારિણામજીર્ણિનાં ચ દિવાસ્વાપો વિહિતઃ|” ઇતિ| ઉચ્યતે– ભુક્તવતાં દિવાસ્વાપોઽત્યન્તકફવૃદ્ધ્યાઽગ્નિં હન્તિ, અભુક્તવતાં તુ સન્ધુક્ષયતિ| યદુક્તમ્– “નરાન્નિરશનાન્ કામં દિવા સ્વાપયેત્” ઇતિ| આસ્યોપદેહમાધુર્યમિતિ મુખસ્ય લિપ્તત્વં મધુરત્વં ચ શ્લેષ્મણૈવ| સ્ત્યાનં ઘનદ્રવાપૂરિતમિવ| સ્તિમિતં વિબદ્ધં ઉદરમિતિ, નિશ્ચલમિત્યર્થઃ; સ્તિમિતં, સ્તબ્ધં વા| ગુરુ જડમ્| દુષ્ટો વિકૃતઃ| મધુરઃ મધુરત્વેનોપલક્ષિત ઉદ્ગારઃ| સદનમગ્નિસાદઃ| સ્ત્રીષ્વહર્ષણં સ્ત્રીરિરંસાયા અભાવઃ| ભિન્નં ચ તદામશ્લેષ્મભ્યાં સંસૃષ્ટં ચેતિ સમાસાર્થઃ| દૌર્બલ્યમ્ અસામર્થ્યમિતિ||૧૩-૧૬||

Adhikarana tridoShaja-sa~ggraha-ghaTIyantrAkhyagrahaNIlakShaNam (17) · Śloka 4

પૃથગ્વાતાદિનિર્દિષ્ટહેતુલિઙ્ગસમાગમે | ત્રિદોષં નિર્દિશેદેવં, તેષાં વક્ષ્યામિ ભેષજમ્ ||૧૭|| (ચ. ચિ. અ. ૧૫) | (અન્ત્રકૂજનમાલસ્યં દૌર્બલ્યં સદનં તથા | દ્રવં શીતં ઘનં સ્નિગ્ધં સકટીવેદનં શકૃત્ |૧| આમં બહુ સપૈચ્છિલ્યં સશબ્દં મન્દવેદનમ્ | પક્ષાન્માસાદ્દશાહાદ્વા નિત્યં વાઽપ્યથ મુઞ્ચતિ ||૨|| દિવા પ્રકોપો ભવતિ રાત્રૌ શાન્તિં વ્રજેચ્ચ સા | દુર્વિજ્ઞેયા દુશ્ચિકિત્સ્યા ચિરકાલાનુબન્ધિની ||૩|| સા ભવેદામવાતેન સઙ્ગ્રહગ્રહણી મતા | સ્વપતઃ પાર્શ્વયોઃ શૂલં ગલજ્જલઘટીધ્વનિઃ | તં વદન્તિ ઘટીયન્ત્રમસાધ્યં ગ્રહણીગદમ્) ||૪||

શિષ્યહિતૈષિતયા પ્રકૃતિસમસમવેતત્વેન સુગમાયા અપિ ત્રિદોષજગ્રહણ્યા અતિદેશેન લક્ષણમાહ– પૃથગિત્યાદિ| સમ્પૂર્ણશ્લોકાનુરોધાત્ ‘તેષાં વક્ષ્યામિ ભેષજમ્| ઇતિ લિખિતમ્| ગ્રહણીદુષ્ટ્યા ગ્રહણ્યાશ્રિતવહ્નેરપિ દુષ્ટેરગ્નિમાન્દ્યાદયોઽપિ ગ્રહણીવિકારા ઉચ્યન્તે| યદુક્તં ચરકે– “યશ્ચાગ્નિઃ પૂર્વમુદ્દિષ્ટો રોગાનીકે ચતુર્વિધઃ| તં ચાપિ ગ્રહણીદોષં સમવર્જં પ્રચક્ષ્મહે||” (ચ. ચિ. અ. ૧૫) ઇતિ| અન્યત્રાપિ “વિભાગેઽઙ્ગસ્ય ચોક્તા યે વિષમાદ્યાસ્ત્રયોઽગ્નયઃ| તેઽપિ ર્સ્યુગ્રહણીદોષાઃ સમસ્તુ સ્વાસ્થ્યકારણમ્||” ઇતિ||૧૭||

Adhikarana grahaNyAH sAma-nirAma-asAdhyalakShaNaM, vayo~anurUpaM sAdhyAsAdhyatvaM ca (18-19) · Śloka 1

દોષં સામં નિરામં ચ વિદ્યાદત્રાતિસારવત્ ||૧૮|| લિઙ્ગૈરસાધ્યો ગ્રહણીવિકારો યૈસ્તૈરતીસારગદો ન સિધ્યેત્ | વૃદ્ધસ્ય નૂનં ગ્રહણીવિકારો હત્વા તનૂં નૈવ નિવર્તતે ચ ||૧૯|| (બાલકે ગ્રહણી સાધ્યા યૂનિ કૃચ્છ્રા સમીરિતા | વૃદ્ધે ત્વસાધ્યા વિજ્ઞેયા મતં ધન્વન્તરેરિદમ્) ||૧||

યથાઽતીસારે જલનિમજ્જનાદિના આમં, તદ્વિપરીતેન નિરામં જ્ઞાયતે, તથાઽત્રાપિ જ્ઞેયમ્| યૈર્લિઙ્ગૈરતીસારગદો ન સિધ્યેત્તૈર્લિઙ્ગૈર્ગ્રહણીવિકારોઽસાધ્યઃ, અતીસારસ્ય યાન્યસાધ્યલિઙ્ગાનિ ગ્રહણ્યા અપિ તાનિ||૧૮-૧૯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 4

ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને ગ્રહણીરોગનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૪||

ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં ગ્રહણીરોગનિદાનં સમાપ્તમ્||૪||