Adhikarana grahaNIsamprAptiH (1) · Śloka 1
ਅਥ ਗ੍ਰਹਣੀਰੋਗਨਿਦਾਨਮ੍ |
ਅਤੀਸਾਰੇ ਨਿਵਤ੍ਤੇਪਿ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨੇਰਹਿਤਾਸ਼ਿਨਃ |
ਭੂਯਃ ਸਨ੍ਦੂਸਿਤੋ ਵਹ੍ਨਿਰ੍ਗ੍ਰਹਣੀਮਭਿਦੂਸਯੇਤ੍ ||੧||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੦) |
View original
अथ ग्रहणीरोगनिदानम् |
अतीसारे निवृत्तेऽपि मन्दाग्नेरहिताशिनः |
भूयः सन्दूषितो वह्निर्ग्रहणीमभिदूषयेत् ||१||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
ਦ੍ਰਵਸਰਣਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਾਤ੍ ਪਰਸ੍ਪਰਾਨੁਬਨ੍ਧਿਤ੍ਵਾਚ੍ਚਾਤੀਸਾਰਾਨਨ੍ਤਰਂ ਗ੍ਰਹਣੀ, ਤਸ੍ਯਾਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਅਤੀਸਾਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦਜਾਤਾਤਿਸਾਰਸ੍ਯਾਪਿ ਸ੍ਵਹੇਤੋਰ੍ਗ੍ਰਹਣੀਰੋਗਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਬੋਧਯਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦਨਿਵਤ੍ਤੇਪ੍ਯਤੀਸਾਰ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ| ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨੇਰਿਤ੍ਯਨੇਨ ਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਨੇਰਹਿਤਾਸ਼ਨਮਪਿ ਨ ਵਿਕਾਰਕਾਰੀਤਿ ਬੋਧਯਤਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਨੇਰ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਵਿਤਥਂ ਭਵੇਤ੍|” (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੨੦) ਇਤਿ| ਭੂਯ ਇਤਿ ਪੁਨਰਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਵਾ, ਸਨ੍ਦੂਸਿਤਃ ਪੂਰ੍ਵਮਤੀਸਾਰੇਪਿ ਦੂਸਿਤਤ੍ਵਾਤ੍, ਅਭਿਦੂਸਯੇਤ੍ ਸਮਨ੍ਤਾਦ੍ਦੂਸਯੇਤ੍| ਏਤੇਨ ਨਿਵਤ੍ਤਾਤੀਸਾਰੇਣਾਹਿਤਾਹਾਰਪਰਿਹਾਰਃ ਕਰਣੀਯਃ, ਆਵਹ੍ਨਿਬਲਲਾਭਾਦਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਅਤ ਏਵਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– “ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਾਰ੍ਯਃ ਪਰੀਹਾਰਸ੍ਤ੍ਵਤੀਸਾਰੇ ਵਿਰਿਕ੍ਤਵਤ੍| ਯਾਵਨ੍ਨ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦੋਸਤਃ ਪ੍ਰਾਣਤਸ੍ਤਥਾ||” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੦) ਇਤਿ||੧||
Adhikarana grahaNIsAmAnyalakShaNam (2-3) · Śloka 3
ਏਕੈਕਸ਼ਃ ਸਰ੍ਵਸ਼ਸ਼੍ਚ ਦੋਸੈਰਤ੍ਯਰ੍ਥਮੂਰ੍ਛਿਤੈਃ |
ਸਾ ਦੁਸ੍ਟਾ ਬਹੁਸ਼ੋ ਭੁਕ੍ਤਮਾਮਮੇਵ ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ ||੨||
ਪਕ੍ਵਂ ਵਾ ਸਰੁਜਂ ਪੂਤਿ ਮੁਹੁਰ੍ਬਦ੍ਧਂ ਮੁਹੁਰ੍ਦ੍ਰਵਮ੍ |
ਗ੍ਰਹਣੀਰੋਗਮਾਹੁਸ੍ਤਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਵਿਦੋ ਜਨਾਃ ||੩||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੦) |
View original
एकैकशः सर्वशश्च दोषैरत्यर्थमूर्छितैः |
सा दुष्टा बहुशो भुक्तमाममेव विमुञ्चति ||२||
पक्वं वा सरुजं पूति मुहुर्बद्धं मुहुर्द्रवम् |
ग्रहणीरोगमाहुस्तमायुर्वेदविदो जनाः ||३||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
ਤਸ੍ਯਾਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਪੂਰ੍ਵਕਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਏਕੈਕਸ਼ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੂਰ੍ਛਿਤੈਰਤਿਵਦ੍ਧੈਃ, ‘ਮੂਰ੍ਛਾ ਮੋਹਸਮੁਚ੍ਛ੍ਰਾਯਯੋਃ’ ਇਤਿ ਧਾਤ੍ਵਰ੍ਥਾਤ੍| ‘ਉਚ੍ਛ੍ਰਿਤੈਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ| ਸਾ ਗ੍ਰਹਣੀ ਦੋਸੈਰ੍ਦੁਸ੍ਟਾ ਸਤੀ ਭੁਕ੍ਤਮਾਹਾਰਮਾਮਮਪਕ੍ਵਮੇਵ ਪਕ੍ਵਂ ਵਾ ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ| ਵਾਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚਾਰ੍ਥੇ, ਏਵਕਾਰਃ ਸਮੁਚ੍ਚੀਯਮਾਨਾਵਧਾਰਣੇ, ਯਥਾ– “ਨਰਂ ਚ ਨਾਰਾਯਣਮੇਵ ਚੋਭੌ ਸ੍ਵਤਃ ਸੁਤੌ ਸਞ੍ਜਨਯਾਮ੍ਬਭੂਵਤੁਃ|” ਇਤਿ| ਅਥਵਾ ਏਵਕਾਰੋ ਏਵ ਵਿਕਲ੍ਪਾਰ੍ਥਃ, ਨਿਪਾਤਾਨਾਮਨੇਕਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਦਿਤਿ| ਸਰੁਜਂ ਸਸ਼ੂਲਂ, ਪੂਤਿ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਿ| ਵਾਤੇਨ ਮੁਹੁਰ੍ਬਦ੍ਧਂ, ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਮੁਹੁਰ੍ਦ੍ਰਵਮ੍| ਗ੍ਰਹਣੀਰੋਗਮਿਤਿ ਗ੍ਰਹਣ੍ਯਾ ਰੋਗੋ ਗ੍ਰਹਣੀਰੋਗਃ| ਗ੍ਰਹਣੀ ਚਾਗ੍ਨ੍ਯਧਿਸ੍ਠਾਨਂ ਨਾਡੀ| ਯਦਾਹ ਚਰਕਃ– “ਅਗ੍ਨ੍ਯਧਿਸ੍ਠਾਨਮਨ੍ਨਸ੍ਯ ਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਗ੍ਰਹਣੀ ਮਤਾ| ਨਾਭੇਰੁਪਰਿ ਸਾ ਹ੍ਯਗ੍ਨਿਬਲੋਪਸ੍ਤਮ੍ਭਬਂਹਿਤਾ|| ਅਪਕ੍ਵਂ ਧਾਰਯਤ੍ਯਨ੍ਨਂ ਪਕ੍ਵਂ ਸਜਤਿ ਚਾਪ੍ਯਧਃ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੫) ਇਤਿ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਪ੍ਯੇਤਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਸਸ੍ਠੀ ਪਿਤ੍ਤਧਰਾ ਨਾਮ ਯਾ ਕਲਾ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾ| ਪਕ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਮਧ੍ਯਸ੍ਥਾ ਗ੍ਰਹਣੀ ਸਾ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ||” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੦) ਇਤਿ| ਕਲਾ ਧਾਤ੍ਵਾਸ਼ਯਾਨ੍ਤਰਮਰ੍ਯਾਦਾ, ਪਕ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਮਧ੍ਯਸ੍ਥਾ ਪਚ੍ਯਮਾਨਾਸ਼ਯਰੂਪੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨-੩||
Adhikarana grahaNIpUrvarUpam (4) · Śloka 4
ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਤੁ ਤਸ੍ਯੇਦਂ ਤਸ੍ਣਾਲਸ੍ਯਂ ਬਲਕ੍ਸਯਃ |
ਵਿਦਾਹੋਨ੍ਨਸ੍ਯ ਪਾਕਸ਼੍ਚ ਚਿਰਾਤ੍ ਕਾਯਸ੍ਯ ਗੌਰਵਮ੍ ||੪||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੫) |
View original
पूर्वरूपं तु तस्येदं तृष्णाऽऽलस्यं बलक्षयः |
विदाहोऽन्नस्य पाकश्च चिरात् कायस्य गौरवम् ||४||
(च. चि. अ. १५) |
ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਣਾ ਪਿਪਾਸਾ| ਵਿਦਾਹੋਨ੍ਨਸ੍ਯ ਅਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯੇਨਾਹਾਰਸ੍ਯ ਵਿਦਗ੍ਧਤ੍ਵਮ੍, ਅਤ ਏਵ ਚਿਰਾਤ੍ ਪਾਕਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨਸ੍ਯੈਵ| ਕਾਯਸ੍ਯ ਗੌਰਵਂ ਸਾਮਤ੍ਵਾਦਿਤਿ||੪||
Adhikarana vAtikagrahaNyA nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (5-10) · Śloka 10
ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਤਿਰੂਕ੍ਸਸਨ੍ਦੁਸ੍ਟਭੋਜਨਃ |
ਪ੍ਰਮਿਤਾਨਸ਼ਨਾਤ੍ਯਧ੍ਵਵੇਗਨਿਗ੍ਰਹਮੈਥੁਨੈਃ ||੫||
ਮਾਰੁਤਃ ਕੁਪਿਤੋ ਵਹ੍ਨਿਂ ਸਞ੍ਛਾਦ੍ਯ ਕੁਰੁਤੇ ਗਦਾਨ੍ |
ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਨਂ ਪਚ੍ਯਤੇ ਦੁਃਖਂ ਸ਼ੁਕ੍ਤਪਾਕਂ ਖਰਾਙ੍ਗਤਾ ||੬||
ਕਣ੍ਠਾਸ੍ਯਸ਼ੋਸੋਕ੍ਸੁਤ੍ਤਸ੍ਣਾ ਤਿਮਿਰਂ ਕਰ੍ਣਯੋਃ ਸ੍ਵਨਃ |
ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੋਰੁਵਙ੍ਕ੍ਸਣਗ੍ਰੀਵਾਰੁਗਭੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਵਿਸੂਚਿਕਾ ||੭||
ਹਤ੍ਪੀਡਾਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਵੈਰਸ੍ਯਂ ਪਰਿਕਰ੍ਤਿਕਾ |
ਗਦ੍ਧਿਃ ਸਰ੍ਵਰਸਾਨਾਂ ਚ ਮਨਸਃ ਸਦਨਂ ਤਥਾ ||੮||
ਜੀਰ੍ਣੇ ਜੀਰ੍ਯਤਿ ਚਾਧ੍ਮਾਨਂ ਭੁਕ੍ਤੇ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਮੁਪੈਤਿ ਚ |
ਸ ਵਾਤਗੁਲ੍ਮਹਦ੍ਰੋਗਪ੍ਲੀਹਾਸ਼ਙ੍ਕੀ ਚ ਮਾਨਵਃ ||੯||
ਚਿਰਾਦ੍ਦੁਃਖਂ ਦ੍ਰਵਂ ਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਤਨ੍ਵਾਮਂ ਸ਼ਬ੍ਦਫੇਨਵਤ੍ |
ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ਸਜੇਦ੍ਵਰ੍ਚਃ ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਾਰ੍ਦਿਤੋਨਿਲਾਤ੍ ||੧੦||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੫) |
View original
कटुतिक्तकषायातिरूक्षसन्दुष्टभोजनः |
प्रमितानशनात्यध्ववेगनिग्रहमैथुनैः ||५||
मारुतः कुपितो वह्निं सञ्छाद्य कुरुते गदान् |
तस्यान्नं पच्यते दुःखं शुक्तपाकं खराङ्गता ||६||
कण्ठास्यशोषोऽक्षुत्तृष्णा तिमिरं कर्णयोः स्वनः |
पार्श्वोरुवङ्क्षणग्रीवारुगभीक्ष्णं विसूचिका ||७||
हृत्पीडाकार्श्यदौर्बल्यं वैरस्यं परिकर्तिका |
गृद्धिः सर्वरसानां च मनसः सदनं तथा ||८||
जीर्णे जीर्यति चाध्मानं भुक्ते स्वास्थ्यमुपैति च |
स वातगुल्महृद्रोगप्लीहाशङ्की च मानवः ||९||
चिराद्दुःखं द्रवं शुष्कं तन्वामं शब्दफेनवत् |
पुनः पुनः सृजेद्वर्चः कासश्वासार्दितोऽनिलात् ||१०||
(च. चि. अ. १५) |
ਵਾਤਿਕਗ੍ਰਹਣ੍ਯਾ ਨਿਦਾਨਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਪੂਰ੍ਵਕਂ ਰੂਪਮਾਹ– ਕਟੁਤਿਕ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਨ੍ਦੁਸ੍ਟਭੋਜਨਂ ਸਂਯੋਗਾਦਿਵਿਰੁਦ੍ਧਭੋਜਨਮ੍| ‘ਸਨ੍ਦੁਸ੍ਟਭੋਜਨੈਃ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਸ਼ੀਤਾਦਿਭੋਜਨੈਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਪ੍ਰਮਿਤਮਲ੍ਪਭੋਜਨਂ; ਪ੍ਰਭਤੇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਅਤੀਤਕਾਲਭੋਜਨਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਅਨਸ਼ਨਮੁਪਵਾਸਃ| ਏਤੈਃ ਕਾਰਣੈਃ ਕੁਪਿਤੋ ਮਾਰੁਤਃ, ਵਹ੍ਨਿਂ ਸਞ੍ਛਾਦ੍ਯ ਸਨ੍ਦੂਸ੍ਯ, ਗਦਾਨ੍ ਰੋਗਾਨ੍ ਕਰੋਤਿ| ਕਾਨ੍ ਗਦਾਨ੍ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਾਹ– ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੁਕ੍ਤਪਾਕਮ੍ ਅਮ੍ਲਪਾਕਮ੍, ਏਤਚ੍ਚਾਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਜਨਿਤਾਨ੍ਨਵਿਦਾਹਾਦ੍ਭਵਤਿ| ਖਰਾਙ੍ਗਤਾ ਕਰ੍ਕਸ਼ਸ਼ਰੀਰਤ੍ਵਂ, ਵਾਤੇਨ ਤ੍ਵਗ੍ਗਤਸ੍ਨੇਹਸ਼ੋਸਾਤ੍| ਤਿਮਿਰਂ ਮਨ੍ਦਦਸ੍ਟਿਤਾ| ਰੁਕ੍ ਪੀਡਾ, ਸਾ ਚ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਦਿਭਿਃ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਵਿਸੂਚਿਕਾ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ਼੍ਚਾਮਾਨ੍ਨਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ| ਵੈਰਸ੍ਯਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਰਸਾਸ੍ਯਤਾ| ਪਰਿਕਰ੍ਤਿਕਾ ਗੁਦੇ ਕਰ੍ਤਨਵਤ੍ਪੀਡਾ| ਗਦ੍ਧਿਃ ਕਾਙ੍ਕ੍ਸਾ, ਸਰ੍ਵਰਸਾਨਾਂ ਮਧੁਰਾਦੀਨਾਂ, ਕਰ੍ਮਣਿ ਸਸ੍ਠੀ; ਏਤਚ੍ਚ ਵਾਤਦੂਸਿਤਾਨ੍ਤਃਕਰਣਤ੍ਵੇਨ, ਵ੍ਯਾਧਿਮਹਿਮ੍ਨਾ ਵਾ| ਮਨਸਃ ਸਦਨਮਵਸਾਦਃ| ਆਧ੍ਮਾਨਂ ਜੀਰ੍ਣੇ ਜੀਰ੍ਯਤਿ ਚ ‘ਅਨ੍ਨੇ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਸ ਵਾਤਗੁਲ੍ਮਹਦ੍ਰੋਗਪ੍ਲੀਹਾਸ਼ਙ੍ਕੀਤਿ ਵਾਤਗੁਲ੍ਮਾਦਿਵਤ੍ਪੀਡਾਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ਤਚ੍ਛਙ੍ਕੀ| ਦ੍ਰਵਂ ਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਦ੍ਰਵਂ, ਕਦਾਚਿਤ੍ ਸ਼ੁਸ੍ਕਮ੍| ਤਨੁ ਅਲ੍ਪਮਿਤਿ||੫-੧੦||
Adhikarana paittikagrahaNyA nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (11-12) · Śloka 12
ਕਟ੍ਵਜੀਰ੍ਣਵਿਦਾਹ੍ਯਮ੍ਲਕ੍ਸਾਰਾਦ੍ਯੈਃ ਪਿਤ੍ਤਮੁਲ੍ਬਣਮ੍ |
ਆਪ੍ਲਾਵਯਦ੍ਧਨ੍ਤ੍ਯਨਲਂ ਜਲਂ ਤਪ੍ਤਮਿਵਾਨਲਮ੍ ||੧੧||
ਸੋਜੀਰ੍ਣਂ ਨੀਲਪੀਤਾਭਂ ਪੀਤਾਭਃ ਸਾਰ੍ਯਤੇ ਦ੍ਰਵਮ੍ |
ਪੂਤ੍ਯਮ੍ਲੋਦ੍ਗਾਰਹਤ੍ਕਣ੍ਠਦਾਹਾਰੁਚਿਤਡਰ੍ਦਿਤਃ ||੧੨||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੫) |
View original
कट्वजीर्णविदाह्यम्लक्षाराद्यैः पित्तमुल्बणम् |
आप्लावयद्धन्त्यनलं जलं तप्तमिवानलम् ||११||
सोऽजीर्णं नीलपीताभं पीताभः सार्यते द्रवम् |
पूत्यम्लोद्गारहृत्कण्ठदाहारुचितृडर्दितः ||१२||
(च. चि. अ. १५) |
ਪੈਤ੍ਤਿਕਗ੍ਰਹਣ੍ਯਾ ਨਿਦਾਨਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਪੂਰ੍ਵਕਂ ਰੂਪਮਾਹ– ਕਟ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਦਾਹਿ ਵਿਦਾਹਜਨਕਂ ਵਂਸ਼ਕਰੀਰਾਦਿ| ਕ੍ਸਾਰੋਪਾਮਾਰ੍ਗਾਦਿਕਤਃ, ਤਥਾ ਕ੍ਸਾਰੋ ਯਵਕ੍ਸਾਰਾਦਿਃ, ਤਥਾ ਸਕ੍ਸਾਰਂ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ; ਕ੍ਸਾਰੋਦਕਸਾਧਿਤਂ ਹਿ ਵ੍ਯਞ੍ਜਨਮਸ਼੍ਨਨ੍ਤਿ ਕਾਮਰੂਪਾਦੌ| ਆਦ੍ਯਗ੍ਰਹਣਾਲ੍ਲਵਣਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਾਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਂ, ਤੈਰ੍ਵਦ੍ਧਂ ਪਿਤ੍ਤਮਨਲਮ੍ ਆਪ੍ਲਾਵਯਤ੍ ਅਭਿਭਵਤ੍ ਤਂ ਹਨ੍ਤਿ| ਨਨੁ, ਪਿਤ੍ਤਮਾਗ੍ਨੇਯਮਗ੍ਨਿਰੇਵ ਵਾ, ਤਤਸ਼੍ਚ ਵਦ੍ਧਿਮੇਵਾਪ੍ਨੋਤਿ, ਕਥਂ ਹਨ੍ਤ੍ਯਤ ਆਹ– ਜਲਂ ਤਪ੍ਤਮਿਵਾਨਲਮਿਤਿ| ਯਥਾ ਉਸ੍ਣਗੁਣਯੁਕ੍ਤਮਪਿ ਜਲਮਨਲਂ ਹਨ੍ਤਿ, ਤਥਾ ਦ੍ਰਵਾਂਸ਼ੇਨ ਪਰਿਵਦ੍ਧਂ ਪਿਤ੍ਤਮੂਸ੍ਮਰੂਪਮਗ੍ਨਿਂ ਹਨ੍ਤ੍ਯੇਵੇਤਿ| ਸ ਪੀਤਾਭਃ ਪੁਰੁਸਃ ਸਾਰ੍ਯਤੇ, ‘ਵਰ੍ਚਃ’ ਇਤ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਤੇ||੧੧-੧੨||
Adhikarana shlaiShmikagrahaNyA nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (13-16) · Śloka 16
ਗੁਰ੍ਵਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼ੀਤਾਦਿਭੋਜਨਦਤਿਭੋਜਨਤ੍ |
ਭੁਕ੍ਤਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਚ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦ੍ਧਨ੍ਤ੍ਯਗ੍ਨਿਂ ਕੁਪਿਤਃ ਕਫਃ ||੧੩||
ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਨਂ ਪਚ੍ਯਤੇ ਦੁਃਖਂ ਹਲ੍ਲਾਸਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਰੋਚਕਾਃ |
ਆਸ੍ਯੋਪਦੇਹਮਾਧੁਰ੍ਯਂ ਕਾਸਸ੍ਠੀਵਨਪੀਨਸਾਃ ||੧੪||
ਹਦਯਂ ਮਨ੍ਯਤੇ ਸ੍ਤ੍ਯਾਨਮੁਦਰਂ ਸ੍ਤਿਮਿਤਂ ਗੁਰੁਃ |
ਦੁਸ੍ਟੋ ਮਧੁਰ ਉਦ੍ਗਾਰਃ ਸਦਨਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਸ੍ਵਹਰ੍ਸਣਮ੍ ||੧੫||
ਭਿਨ੍ਨਾਮਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਂਸਸ੍ਟਗੁਰੁਵਰ੍ਚਃਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍ |
ਅਕਸ਼ਸ੍ਯਾਪਿ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮਾਲਸ੍ਯਂ ਚ ਕਫਾਤ੍ਮਕੇ ||੧੬||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੫) |
View original
गुर्वतिस्निग्धशीतादिभोजनदतिभोजनत् |
भुक्तमात्रस्य च स्वप्नाद्धन्त्यग्निं कुपितः कफः ||१३||
तस्यान्नं पच्यते दुःखं हृल्लासच्छर्द्यरोचकाः |
आस्योपदेहमाधुर्यं कासष्ठीवनपीनसाः ||१४||
हृदयं मन्यते स्त्यानमुदरं स्तिमितं गुरुः |
दुष्टो मधुर उद्गारः सदनं स्त्रीष्वहर्षणम् ||१५||
भिन्नामश्लेष्मसंसृष्टगुरुवर्चःप्रवर्तनम् |
अकृशस्यापि दौर्बल्यमालस्यं च कफात्मके ||१६||
(च. चि. अ. १५) |
ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਗ੍ਰਹਣ੍ਯਾ ਨਿਦਾਨਾਦਿਪੂਰ੍ਵਕਂ ਰੂਪਮਾਹ– ਗੁਰ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਪਿਚ੍ਛਿਲਮਧੁਰਾਦੀਨਾਂ ਚ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਅਤਿਭੋਜਨਾਦਤਿਮਾਤ੍ਰਭੋਜਨਾਤ੍| ਨਨੁ, ਭੁਕ੍ਤਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਚ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦ੍ਧਨ੍ਤ੍ਯਗ੍ਨਿਮਿਤਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ? ਸ੍ਵਪ੍ਨੋਤ੍ਰ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਃ, ਰਾਤ੍ਰਿਸ੍ਵਾਪਸ੍ਯ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਹੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍; ਦਿਵਾਸ੍ਵਾਪਸ਼੍ਚ ਸ੍ਰੋਤਃਸਮ੍ਮੀਲਨੇਨ ਜਠਰਾਨਲਂ ਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਯਤਿ, ਅਤ ਏਵਾਹ– “ਅਤੀਸਾਰਿਣਾਮਜੀਰ੍ਣਿਨਾਂ ਚ ਦਿਵਾਸ੍ਵਾਪੋ ਵਿਹਿਤਃ|” ਇਤਿ| ਉਚ੍ਯਤੇ– ਭੁਕ੍ਤਵਤਾਂ ਦਿਵਾਸ੍ਵਾਪੋਤ੍ਯਨ੍ਤਕਫਵਦ੍ਧ੍ਯਾਗ੍ਨਿਂ ਹਨ੍ਤਿ, ਅਭੁਕ੍ਤਵਤਾਂ ਤੁ ਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਯਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਨਰਾਨ੍ਨਿਰਸ਼ਨਾਨ੍ ਕਾਮਂ ਦਿਵਾ ਸ੍ਵਾਪਯੇਤ੍” ਇਤਿ| ਆਸ੍ਯੋਪਦੇਹਮਾਧੁਰ੍ਯਮਿਤਿ ਮੁਖਸ੍ਯ ਲਿਪ੍ਤਤ੍ਵਂ ਮਧੁਰਤ੍ਵਂ ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੈਵ| ਸ੍ਤ੍ਯਾਨਂ ਘਨਦ੍ਰਵਾਪੂਰਿਤਮਿਵ| ਸ੍ਤਿਮਿਤਂ ਵਿਬਦ੍ਧਂ ਉਦਰਮਿਤਿ, ਨਿਸ਼੍ਚਲਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਸ੍ਤਿਮਿਤਂ, ਸ੍ਤਬ੍ਧਂ ਵਾ| ਗੁਰੁ ਜਡਮ੍| ਦੁਸ੍ਟੋ ਵਿਕਤਃ| ਮਧੁਰਃ ਮਧੁਰਤ੍ਵੇਨੋਪਲਕ੍ਸਿਤ ਉਦ੍ਗਾਰਃ| ਸਦਨਮਗ੍ਨਿਸਾਦਃ| ਸ੍ਤ੍ਰੀਸ੍ਵਹਰ੍ਸਣਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਰਿਰਂਸਾਯਾ ਅਭਾਵਃ| ਭਿਨ੍ਨਂ ਚ ਤਦਾਮਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਭ੍ਯਾਂ ਸਂਸਸ੍ਟਂ ਚੇਤਿ ਸਮਾਸਾਰ੍ਥਃ| ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮ੍ ਅਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮਿਤਿ||੧੩-੧੬||
Adhikarana tridoShaja-sa~ggraha-ghaTIyantrAkhyagrahaNIlakShaNam (17) · Śloka 4
ਪਥਗ੍ਵਾਤਾਦਿਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਹੇਤੁਲਿਙ੍ਗਸਮਾਗਮੇ |
ਤ੍ਰਿਦੋਸਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਦੇਵਂ, ਤੇਸਾਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਭੇਸਜਮ੍ ||੧੭||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੫) |
(ਅਨ੍ਤ੍ਰਕੂਜਨਮਾਲਸ੍ਯਂ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਸਦਨਂ ਤਥਾ |
ਦ੍ਰਵਂ ਸ਼ੀਤਂ ਘਨਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸਕਟੀਵੇਦਨਂ ਸ਼ਕਤ੍ |੧|
ਆਮਂ ਬਹੁ ਸਪੈਚ੍ਛਿਲ੍ਯਂ ਸਸ਼ਬ੍ਦਂ ਮਨ੍ਦਵੇਦਨਮ੍ |
ਪਕ੍ਸਾਨ੍ਮਾਸਾਦ੍ਦਸ਼ਾਹਾਦ੍ਵਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਵਾਪ੍ਯਥ ਮੁਞ੍ਚਤਿ ||੨||
ਦਿਵਾ ਪ੍ਰਕੋਪੋ ਭਵਤਿ ਰਾਤ੍ਰੌ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਵ੍ਰਜੇਚ੍ਚ ਸਾ |
ਦੁਰ੍ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਾ ਚਿਰਕਾਲਾਨੁਬਨ੍ਧਿਨੀ ||੩||
ਸਾ ਭਵੇਦਾਮਵਾਤੇਨ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਗ੍ਰਹਣੀ ਮਤਾ |
ਸ੍ਵਪਤਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਃ ਸ਼ੂਲਂ ਗਲਜ੍ਜਲਘਟੀਧ੍ਵਨਿਃ |
ਤਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਘਟੀਯਨ੍ਤ੍ਰਮਸਾਧ੍ਯਂ ਗ੍ਰਹਣੀਗਦਮ੍) ||੪||
View original
पृथग्वातादिनिर्दिष्टहेतुलिङ्गसमागमे |
त्रिदोषं निर्दिशेदेवं, तेषां वक्ष्यामि भेषजम् ||१७||
(च. चि. अ. १५) |
(अन्त्रकूजनमालस्यं दौर्बल्यं सदनं तथा |
द्रवं शीतं घनं स्निग्धं सकटीवेदनं शकृत् |१|
आमं बहु सपैच्छिल्यं सशब्दं मन्दवेदनम् |
पक्षान्मासाद्दशाहाद्वा नित्यं वाऽप्यथ मुञ्चति ||२||
दिवा प्रकोपो भवति रात्रौ शान्तिं व्रजेच्च सा |
दुर्विज्ञेया दुश्चिकित्स्या चिरकालानुबन्धिनी ||३||
सा भवेदामवातेन सङ्ग्रहग्रहणी मता |
स्वपतः पार्श्वयोः शूलं गलज्जलघटीध्वनिः |
तं वदन्ति घटीयन्त्रमसाध्यं ग्रहणीगदम्) ||४||
ਸ਼ਿਸ੍ਯਹਿਤੈਸਿਤਯਾ ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਸਮਵੇਤਤ੍ਵੇਨ ਸੁਗਮਾਯਾ ਅਪਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਗ੍ਰਹਣ੍ਯਾ ਅਤਿਦੇਸ਼ੇਨ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਪਥਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਸ਼੍ਲੋਕਾਨੁਰੋਧਾਤ੍ ‘ਤੇਸਾਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਭੇਸਜਮ੍| ਇਤਿ ਲਿਖਿਤਮ੍| ਗ੍ਰਹਣੀਦੁਸ੍ਟ੍ਯਾ ਗ੍ਰਹਣ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਵਹ੍ਨੇਰਪਿ ਦੁਸ੍ਟੇਰਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਦਯੋਪਿ ਗ੍ਰਹਣੀਵਿਕਾਰਾ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਯਸ਼੍ਚਾਗ੍ਨਿਃ ਪੂਰ੍ਵਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟੋ ਰੋਗਾਨੀਕੇ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ| ਤਂ ਚਾਪਿ ਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਂ ਸਮਵਰ੍ਜਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ੍ਮਹੇ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੫) ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ “ਵਿਭਾਗੇਙ੍ਗਸ੍ਯ ਚੋਕ੍ਤਾ ਯੇ ਵਿਸਮਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋਗ੍ਨਯਃ| ਤੇਪਿ ਰ੍ਸ੍ਯੁਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਾਃ ਸਮਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਕਾਰਣਮ੍||” ਇਤਿ||੧੭||
Adhikarana grahaNyAH sAma-nirAma-asAdhyalakShaNaM, vayo~anurUpaM sAdhyAsAdhyatvaM ca (18-19) · Śloka 1
ਦੋਸਂ ਸਾਮਂ ਨਿਰਾਮਂ ਚ ਵਿਦ੍ਯਾਦਤ੍ਰਾਤਿਸਾਰਵਤ੍ ||੧੮||
ਲਿਙ੍ਗੈਰਸਾਧ੍ਯੋ ਗ੍ਰਹਣੀਵਿਕਾਰੋ ਯੈਸ੍ਤੈਰਤੀਸਾਰਗਦੋ ਨ ਸਿਧ੍ਯੇਤ੍ |
ਵਦ੍ਧਸ੍ਯ ਨੂਨਂ ਗ੍ਰਹਣੀਵਿਕਾਰੋ ਹਤ੍ਵਾ ਤਨੂਂ ਨੈਵ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ਚ ||੧੯||
(ਬਾਲਕੇ ਗ੍ਰਹਣੀ ਸਾਧ੍ਯਾ ਯੂਨਿ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾ ਸਮੀਰਿਤਾ |
ਵਦ੍ਧੇ ਤ੍ਵਸਾਧ੍ਯਾ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਮਤਂ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇਰਿਦਮ੍) ||੧||
View original
दोषं सामं निरामं च विद्यादत्रातिसारवत् ||१८||
लिङ्गैरसाध्यो ग्रहणीविकारो यैस्तैरतीसारगदो न सिध्येत् |
वृद्धस्य नूनं ग्रहणीविकारो हत्वा तनूं नैव निवर्तते च ||१९||
(बालके ग्रहणी साध्या यूनि कृच्छ्रा समीरिता |
वृद्धे त्वसाध्या विज्ञेया मतं धन्वन्तरेरिदम्) ||१||
ਯਥਾਤੀਸਾਰੇ ਜਲਨਿਮਜ੍ਜਨਾਦਿਨਾ ਆਮਂ, ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤੇਨ ਨਿਰਾਮਂ ਜ੍ਞਾਯਤੇ, ਤਥਾਤ੍ਰਾਪਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਯੈਰ੍ਲਿਙ੍ਗੈਰਤੀਸਾਰਗਦੋ ਨ ਸਿਧ੍ਯੇਤ੍ਤੈਰ੍ਲਿਙ੍ਗੈਰ੍ਗ੍ਰਹਣੀਵਿਕਾਰੋਸਾਧ੍ਯਃ, ਅਤੀਸਾਰਸ੍ਯ ਯਾਨ੍ਯਸਾਧ੍ਯਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਗ੍ਰਹਣ੍ਯਾ ਅਪਿ ਤਾਨਿ||੧੮-੧੯||
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਗ੍ਰਹਣੀਰੋਗਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੪||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने ग्रहणीरोगनिदानं समाप्तम् ||४||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਗ੍ਰਹਣੀਰੋਗਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੪||