Adhikarana grahaNIsamprAptiH (1) · Śloka 1
ಅಥ ಗ್ರಹಣೀರೋಗನಿದಾನಮ್ |
ಅತೀಸಾರೇ ನಿವೃತ್ತೇಽಪಿ ಮನ್ದಾಗ್ನೇರಹಿತಾಶಿನಃ |
ಭೂಯಃ ಸನ್ದೂಷಿತೋ ವಹ್ನಿರ್ಗ್ರಹಣೀಮಭಿದೂಷಯೇತ್ ||೧||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೦) |
View original
अथ ग्रहणीरोगनिदानम् |
अतीसारे निवृत्तेऽपि मन्दाग्नेरहिताशिनः |
भूयः सन्दूषितो वह्निर्ग्रहणीमभिदूषयेत् ||१||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
ದ್ರವಸರಣಸಾಧರ್ಮ್ಯಾತ್ ಪರಸ್ಪರಾನುಬನ್ಧಿತ್ವಾಚ್ಚಾತೀಸಾರಾನನ್ತರಂ ಗ್ರಹಣೀ, ತಸ್ಯಾಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಅತೀಸಾರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಪಿಶಬ್ದಾದಜಾತಾತಿಸಾರಸ್ಯಾಪಿ ಸ್ವಹೇತೋರ್ಗ್ರಹಣೀರೋಗಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಬೋಧಯತಿ| ಅನ್ಯೇ ಅಪಿಶಬ್ದಾದನಿವೃತ್ತೇಽಪ್ಯತೀಸಾರ ಇತಿ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ| ಮನ್ದಾಗ್ನೇರಿತ್ಯನೇನ ದೀಪ್ತಾಗ್ನೇರಹಿತಾಶನಮಪಿ ನ ವಿಕಾರಕಾರೀತಿ ಬೋಧಯತಿ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ– “ದೀಪ್ತಾಗ್ನೇರ್ವಿರುದ್ಧಂ ವಿತಥಂ ಭವೇತ್|” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೨೦) ಇತಿ| ಭೂಯ ಇತಿ ಪುನರತ್ಯರ್ಥಂ ವಾ, ಸನ್ದೂಷಿತಃ ಪೂರ್ವಮತೀಸಾರೇಽಪಿ ದೂಷಿತತ್ವಾತ್, ಅಭಿದೂಷಯೇತ್ ಸಮನ್ತಾದ್ದೂಷಯೇತ್| ಏತೇನ ನಿವೃತ್ತಾತೀಸಾರೇಣಾಹಿತಾಹಾರಪರಿಹಾರಃ ಕರಣೀಯಃ, ಆವಹ್ನಿಬಲಲಾಭಾದಿತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಅತ ಏವಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ತಸ್ಮಾತ್ ಕಾರ್ಯಃ ಪರೀಹಾರಸ್ತ್ವತೀಸಾರೇ ವಿರಿಕ್ತವತ್| ಯಾವನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಃ ಸ್ಯಾದ್ದೋಷತಃ ಪ್ರಾಣತಸ್ತಥಾ||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೦) ಇತಿ||೧||
Adhikarana grahaNIsAmAnyalakShaNam (2-3) · Śloka 3
ಏಕೈಕಶಃ ಸರ್ವಶಶ್ಚ ದೋಷೈರತ್ಯರ್ಥಮೂರ್ಛಿತೈಃ |
ಸಾ ದುಷ್ಟಾ ಬಹುಶೋ ಭುಕ್ತಮಾಮಮೇವ ವಿಮುಞ್ಚತಿ ||೨||
ಪಕ್ವಂ ವಾ ಸರುಜಂ ಪೂತಿ ಮುಹುರ್ಬದ್ಧಂ ಮುಹುರ್ದ್ರವಮ್ |
ಗ್ರಹಣೀರೋಗಮಾಹುಸ್ತಮಾಯುರ್ವೇದವಿದೋ ಜನಾಃ ||೩||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೦) |
View original
एकैकशः सर्वशश्च दोषैरत्यर्थमूर्छितैः |
सा दुष्टा बहुशो भुक्तमाममेव विमुञ्चति ||२||
पक्वं वा सरुजं पूति मुहुर्बद्धं मुहुर्द्रवम् |
ग्रहणीरोगमाहुस्तमायुर्वेदविदो जनाः ||३||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
ತಸ್ಯಾಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಪೂರ್ವಕಂ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಏಕೈಕಶ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮೂರ್ಛಿತೈರತಿವೃದ್ಧೈಃ, ‘ಮೂರ್ಛಾ ಮೋಹಸಮುಚ್ಛ್ರಾಯಯೋಃ’ ಇತಿ ಧಾತ್ವರ್ಥಾತ್| ‘ಉಚ್ಛ್ರಿತೈಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ| ಸಾ ಗ್ರಹಣೀ ದೋಷೈರ್ದುಷ್ಟಾ ಸತೀ ಭುಕ್ತಮಾಹಾರಮಾಮಮಪಕ್ವಮೇವ ಪಕ್ವಂ ವಾ ವಿಮುಞ್ಚತಿ| ವಾಶಬ್ದಶ್ಚಾರ್ಥೇ, ಏವಕಾರಃ ಸಮುಚ್ಚೀಯಮಾನಾವಧಾರಣೇ, ಯಥಾ– “ನರಂ ಚ ನಾರಾಯಣಮೇವ ಚೋಭೌ ಸ್ವತಃ ಸುತೌ ಸಞ್ಜನಯಾಮ್ಬಭೂವತುಃ|” ಇತಿ| ಅಥವಾ ಏವಕಾರೋ ಏವ ವಿಕಲ್ಪಾರ್ಥಃ, ನಿಪಾತಾನಾಮನೇಕಾರ್ಥತ್ವಾದಿತಿ| ಸರುಜಂ ಸಶೂಲಂ, ಪೂತಿ ದುರ್ಗನ್ಧಿ| ವಾತೇನ ಮುಹುರ್ಬದ್ಧಂ, ಪಿತ್ತೇನ ಮುಹುರ್ದ್ರವಮ್| ಗ್ರಹಣೀರೋಗಮಿತಿ ಗ್ರಹಣ್ಯಾ ರೋಗೋ ಗ್ರಹಣೀರೋಗಃ| ಗ್ರಹಣೀ ಚಾಗ್ನ್ಯಧಿಷ್ಠಾನಂ ನಾಡೀ| ಯದಾಹ ಚರಕಃ– “ಅಗ್ನ್ಯಧಿಷ್ಠಾನಮನ್ನಸ್ಯ ಗ್ರಹಣಾತ್ ಗ್ರಹಣೀ ಮತಾ| ನಾಭೇರುಪರಿ ಸಾ ಹ್ಯಗ್ನಿಬಲೋಪಸ್ತಮ್ಭಬೃಂಹಿತಾ|| ಅಪಕ್ವಂ ಧಾರಯತ್ಯನ್ನಂ ಪಕ್ವಂ ಸೃಜತಿ ಚಾಪ್ಯಧಃ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೫) ಇತಿ| ಸುಶ್ರುತೇಽಪ್ಯೇತದುಕ್ತಮ್– “ಷಷ್ಠೀ ಪಿತ್ತಧರಾ ನಾಮ ಯಾ ಕಲಾ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾ| ಪಕ್ವಾಮಾಶಯಮಧ್ಯಸ್ಥಾ ಗ್ರಹಣೀ ಸಾ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾ||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೦) ಇತಿ| ಕಲಾ ಧಾತ್ವಾಶಯಾನ್ತರಮರ್ಯಾದಾ, ಪಕ್ವಾಮಾಶಯಮಧ್ಯಸ್ಥಾ ಪಚ್ಯಮಾನಾಶಯರೂಪೇತ್ಯರ್ಥಃ||೨-೩||
Adhikarana grahaNIpUrvarUpam (4) · Śloka 4
ಪೂರ್ವರೂಪಂ ತು ತಸ್ಯೇದಂ ತೃಷ್ಣಾಽಽಲಸ್ಯಂ ಬಲಕ್ಷಯಃ |
ವಿದಾಹೋಽನ್ನಸ್ಯ ಪಾಕಶ್ಚ ಚಿರಾತ್ ಕಾಯಸ್ಯ ಗೌರವಮ್ ||೪||
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೫) |
View original
पूर्वरूपं तु तस्येदं तृष्णाऽऽलस्यं बलक्षयः |
विदाहोऽन्नस्य पाकश्च चिरात् कायस्य गौरवम् ||४||
(च. चि. अ. १५) |
ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ಪೂರ್ವರೂಪಮಿತ್ಯಾದಿ| ತೃಷ್ಣಾ ಪಿಪಾಸಾ| ವಿದಾಹೋಽನ್ನಸ್ಯ ಅಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯೇನಾಹಾರಸ್ಯ ವಿದಗ್ಧತ್ವಮ್, ಅತ ಏವ ಚಿರಾತ್ ಪಾಕಶ್ಚಾನ್ನಸ್ಯೈವ| ಕಾಯಸ್ಯ ಗೌರವಂ ಸಾಮತ್ವಾದಿತಿ||೪||
Adhikarana vAtikagrahaNyA nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (5-10) · Śloka 10
ಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಾತಿರೂಕ್ಷಸನ್ದುಷ್ಟಭೋಜನಃ |
ಪ್ರಮಿತಾನಶನಾತ್ಯಧ್ವವೇಗನಿಗ್ರಹಮೈಥುನೈಃ ||೫||
ಮಾರುತಃ ಕುಪಿತೋ ವಹ್ನಿಂ ಸಞ್ಛಾದ್ಯ ಕುರುತೇ ಗದಾನ್ |
ತಸ್ಯಾನ್ನಂ ಪಚ್ಯತೇ ದುಃಖಂ ಶುಕ್ತಪಾಕಂ ಖರಾಙ್ಗತಾ ||೬||
ಕಣ್ಠಾಸ್ಯಶೋಷೋಽಕ್ಷುತ್ತೃಷ್ಣಾ ತಿಮಿರಂ ಕರ್ಣಯೋಃ ಸ್ವನಃ |
ಪಾರ್ಶ್ವೋರುವಙ್ಕ್ಷಣಗ್ರೀವಾರುಗಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ವಿಸೂಚಿಕಾ ||೭||
ಹೃತ್ಪೀಡಾಕಾರ್ಶ್ಯದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ವೈರಸ್ಯಂ ಪರಿಕರ್ತಿಕಾ |
ಗೃದ್ಧಿಃ ಸರ್ವರಸಾನಾಂ ಚ ಮನಸಃ ಸದನಂ ತಥಾ ||೮||
ಜೀರ್ಣೇ ಜೀರ್ಯತಿ ಚಾಧ್ಮಾನಂ ಭುಕ್ತೇ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಮುಪೈತಿ ಚ |
ಸ ವಾತಗುಲ್ಮಹೃದ್ರೋಗಪ್ಲೀಹಾಶಙ್ಕೀ ಚ ಮಾನವಃ ||೯||
ಚಿರಾದ್ದುಃಖಂ ದ್ರವಂ ಶುಷ್ಕಂ ತನ್ವಾಮಂ ಶಬ್ದಫೇನವತ್ |
ಪುನಃ ಪುನಃ ಸೃಜೇದ್ವರ್ಚಃ ಕಾಸಶ್ವಾಸಾರ್ದಿತೋಽನಿಲಾತ್ ||೧೦||
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೫) |
View original
कटुतिक्तकषायातिरूक्षसन्दुष्टभोजनः |
प्रमितानशनात्यध्ववेगनिग्रहमैथुनैः ||५||
मारुतः कुपितो वह्निं सञ्छाद्य कुरुते गदान् |
तस्यान्नं पच्यते दुःखं शुक्तपाकं खराङ्गता ||६||
कण्ठास्यशोषोऽक्षुत्तृष्णा तिमिरं कर्णयोः स्वनः |
पार्श्वोरुवङ्क्षणग्रीवारुगभीक्ष्णं विसूचिका ||७||
हृत्पीडाकार्श्यदौर्बल्यं वैरस्यं परिकर्तिका |
गृद्धिः सर्वरसानां च मनसः सदनं तथा ||८||
जीर्णे जीर्यति चाध्मानं भुक्ते स्वास्थ्यमुपैति च |
स वातगुल्महृद्रोगप्लीहाशङ्की च मानवः ||९||
चिराद्दुःखं द्रवं शुष्कं तन्वामं शब्दफेनवत् |
पुनः पुनः सृजेद्वर्चः कासश्वासार्दितोऽनिलात् ||१०||
(च. चि. अ. १५) |
ವಾತಿಕಗ್ರಹಣ್ಯಾ ನಿದಾನಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಪೂರ್ವಕಂ ರೂಪಮಾಹ– ಕಟುತಿಕ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಸನ್ದುಷ್ಟಭೋಜನಂ ಸಂಯೋಗಾದಿವಿರುದ್ಧಭೋಜನಮ್| ‘ಸನ್ದುಷ್ಟಭೋಜನೈಃ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಶೀತಾದಿಭೋಜನೈಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್| ಪ್ರಮಿತಮಲ್ಪಭೋಜನಂ; ಪ್ರಭೃತೇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಅತೀತಕಾಲಭೋಜನಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಅನಶನಮುಪವಾಸಃ| ಏತೈಃ ಕಾರಣೈಃ ಕುಪಿತೋ ಮಾರುತಃ, ವಹ್ನಿಂ ಸಞ್ಛಾದ್ಯ ಸನ್ದೂಷ್ಯ, ಗದಾನ್ ರೋಗಾನ್ ಕರೋತಿ| ಕಾನ್ ಗದಾನ್ ಕರೋತೀತ್ಯಾಹ– ತಸ್ಯಾನ್ನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶುಕ್ತಪಾಕಮ್ ಅಮ್ಲಪಾಕಮ್, ಏತಚ್ಚಾಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಜನಿತಾನ್ನವಿದಾಹಾದ್ಭವತಿ| ಖರಾಙ್ಗತಾ ಕರ್ಕಶಶರೀರತ್ವಂ, ವಾತೇನ ತ್ವಗ್ಗತಸ್ನೇಹಶೋಷಾತ್| ತಿಮಿರಂ ಮನ್ದದೃಷ್ಟಿತಾ| ರುಕ್ ಪೀಡಾ, ಸಾ ಚ ಪಾರ್ಶ್ವಾದಿಭಿಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ವಿಸೂಚಿಕಾ ಊರ್ಧ್ವಮಧಶ್ಚಾಮಾನ್ನಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ವೈರಸ್ಯಂ ವಿರುದ್ಧರಸಾಸ್ಯತಾ| ಪರಿಕರ್ತಿಕಾ ಗುದೇ ಕರ್ತನವತ್ಪೀಡಾ| ಗೃದ್ಧಿಃ ಕಾಙ್ಕ್ಷಾ, ಸರ್ವರಸಾನಾಂ ಮಧುರಾದೀನಾಂ, ಕರ್ಮಣಿ ಷಷ್ಠೀ; ಏತಚ್ಚ ವಾತದೂಷಿತಾನ್ತಃಕರಣತ್ವೇನ, ವ್ಯಾಧಿಮಹಿಮ್ನಾ ವಾ| ಮನಸಃ ಸದನಮವಸಾದಃ| ಆಧ್ಮಾನಂ ಜೀರ್ಣೇ ಜೀರ್ಯತಿ ಚ ‘ಅನ್ನೇ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಸ ವಾತಗುಲ್ಮಹೃದ್ರೋಗಪ್ಲೀಹಾಶಙ್ಕೀತಿ ವಾತಗುಲ್ಮಾದಿವತ್ಪೀಡಾಯುಕ್ತತ್ವಾತ್ತಚ್ಛಙ್ಕೀ| ದ್ರವಂ ಶುಷ್ಕಂ ಕದಾಚಿತ್ ದ್ರವಂ, ಕದಾಚಿತ್ ಶುಷ್ಕಮ್| ತನು ಅಲ್ಪಮಿತಿ||೫-೧೦||
Adhikarana paittikagrahaNyA nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (11-12) · Śloka 12
ಕಟ್ವಜೀರ್ಣವಿದಾಹ್ಯಮ್ಲಕ್ಷಾರಾದ್ಯೈಃ ಪಿತ್ತಮುಲ್ಬಣಮ್ |
ಆಪ್ಲಾವಯದ್ಧನ್ತ್ಯನಲಂ ಜಲಂ ತಪ್ತಮಿವಾನಲಮ್ ||೧೧||
ಸೋಽಜೀರ್ಣಂ ನೀಲಪೀತಾಭಂ ಪೀತಾಭಃ ಸಾರ್ಯತೇ ದ್ರವಮ್ |
ಪೂತ್ಯಮ್ಲೋದ್ಗಾರಹೃತ್ಕಣ್ಠದಾಹಾರುಚಿತೃಡರ್ದಿತಃ ||೧೨||
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೫) |
View original
कट्वजीर्णविदाह्यम्लक्षाराद्यैः पित्तमुल्बणम् |
आप्लावयद्धन्त्यनलं जलं तप्तमिवानलम् ||११||
सोऽजीर्णं नीलपीताभं पीताभः सार्यते द्रवम् |
पूत्यम्लोद्गारहृत्कण्ठदाहारुचितृडर्दितः ||१२||
(च. चि. अ. १५) |
ಪೈತ್ತಿಕಗ್ರಹಣ್ಯಾ ನಿದಾನಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಪೂರ್ವಕಂ ರೂಪಮಾಹ– ಕಟ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ವಿದಾಹಿ ವಿದಾಹಜನಕಂ ವಂಶಕರೀರಾದಿ| ಕ್ಷಾರೋಽಪಾಮಾರ್ಗಾದಿಕೃತಃ, ತಥಾ ಕ್ಷಾರೋ ಯವಕ್ಷಾರಾದಿಃ, ತಥಾ ಸಕ್ಷಾರಂ ಚ ದ್ರವ್ಯಂ; ಕ್ಷಾರೋದಕಸಾಧಿತಂ ಹಿ ವ್ಯಞ್ಜನಮಶ್ನನ್ತಿ ಕಾಮರೂಪಾದೌ| ಆದ್ಯಗ್ರಹಣಾಲ್ಲವಣತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಾನಾಂ ಗ್ರಹಣಂ, ತೈರ್ವೃದ್ಧಂ ಪಿತ್ತಮನಲಮ್ ಆಪ್ಲಾವಯತ್ ಅಭಿಭವತ್ ತಂ ಹನ್ತಿ| ನನು, ಪಿತ್ತಮಾಗ್ನೇಯಮಗ್ನಿರೇವ ವಾ, ತತಶ್ಚ ವೃದ್ಧಿಮೇವಾಪ್ನೋತಿ, ಕಥಂ ಹನ್ತ್ಯತ ಆಹ– ಜಲಂ ತಪ್ತಮಿವಾನಲಮಿತಿ| ಯಥಾ ಉಷ್ಣಗುಣಯುಕ್ತಮಪಿ ಜಲಮನಲಂ ಹನ್ತಿ, ತಥಾ ದ್ರವಾಂಶೇನ ಪರಿವೃದ್ಧಂ ಪಿತ್ತಮೂಷ್ಮರೂಪಮಗ್ನಿಂ ಹನ್ತ್ಯೇವೇತಿ| ಸ ಪೀತಾಭಃ ಪುರುಷಃ ಸಾರ್ಯತೇ, ‘ವರ್ಚಃ’ ಇತ್ಯನುವರ್ತತೇ||೧೧-೧೨||
Adhikarana shlaiShmikagrahaNyA nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (13-16) · Śloka 16
ಗುರ್ವತಿಸ್ನಿಗ್ಧಶೀತಾದಿಭೋಜನದತಿಭೋಜನತ್ |
ಭುಕ್ತಮಾತ್ರಸ್ಯ ಚ ಸ್ವಪ್ನಾದ್ಧನ್ತ್ಯಗ್ನಿಂ ಕುಪಿತಃ ಕಫಃ ||೧೩||
ತಸ್ಯಾನ್ನಂ ಪಚ್ಯತೇ ದುಃಖಂ ಹೃಲ್ಲಾಸಚ್ಛರ್ದ್ಯರೋಚಕಾಃ |
ಆಸ್ಯೋಪದೇಹಮಾಧುರ್ಯಂ ಕಾಸಷ್ಠೀವನಪೀನಸಾಃ ||೧೪||
ಹೃದಯಂ ಮನ್ಯತೇ ಸ್ತ್ಯಾನಮುದರಂ ಸ್ತಿಮಿತಂ ಗುರುಃ |
ದುಷ್ಟೋ ಮಧುರ ಉದ್ಗಾರಃ ಸದನಂ ಸ್ತ್ರೀಷ್ವಹರ್ಷಣಮ್ ||೧೫||
ಭಿನ್ನಾಮಶ್ಲೇಷ್ಮಸಂಸೃಷ್ಟಗುರುವರ್ಚಃಪ್ರವರ್ತನಮ್ |
ಅಕೃಶಸ್ಯಾಪಿ ದೌರ್ಬಲ್ಯಮಾಲಸ್ಯಂ ಚ ಕಫಾತ್ಮಕೇ ||೧೬||
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೫) |
View original
गुर्वतिस्निग्धशीतादिभोजनदतिभोजनत् |
भुक्तमात्रस्य च स्वप्नाद्धन्त्यग्निं कुपितः कफः ||१३||
तस्यान्नं पच्यते दुःखं हृल्लासच्छर्द्यरोचकाः |
आस्योपदेहमाधुर्यं कासष्ठीवनपीनसाः ||१४||
हृदयं मन्यते स्त्यानमुदरं स्तिमितं गुरुः |
दुष्टो मधुर उद्गारः सदनं स्त्रीष्वहर्षणम् ||१५||
भिन्नामश्लेष्मसंसृष्टगुरुवर्चःप्रवर्तनम् |
अकृशस्यापि दौर्बल्यमालस्यं च कफात्मके ||१६||
(च. चि. अ. १५) |
ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಗ್ರಹಣ್ಯಾ ನಿದಾನಾದಿಪೂರ್ವಕಂ ರೂಪಮಾಹ– ಗುರ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಆದಿಶಬ್ದಾತ್ ಪಿಚ್ಛಿಲಮಧುರಾದೀನಾಂ ಚ ಗ್ರಹಣಮ್| ಅತಿಭೋಜನಾದತಿಮಾತ್ರಭೋಜನಾತ್| ನನು, ಭುಕ್ತಮಾತ್ರಸ್ಯ ಚ ಸ್ವಪ್ನಾದ್ಧನ್ತ್ಯಗ್ನಿಮಿತಿ ವಿರುದ್ಧಂ? ಸ್ವಪ್ನೋಽತ್ರ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನೋ ಗ್ರಾಹ್ಯಃ, ರಾತ್ರಿಸ್ವಾಪಸ್ಯ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಹೇತುತ್ವಾತ್; ದಿವಾಸ್ವಾಪಶ್ಚ ಸ್ರೋತಃಸಮ್ಮೀಲನೇನ ಜಠರಾನಲಂ ಸನ್ಧುಕ್ಷಯತಿ, ಅತ ಏವಾಹ– “ಅತೀಸಾರಿಣಾಮಜೀರ್ಣಿನಾಂ ಚ ದಿವಾಸ್ವಾಪೋ ವಿಹಿತಃ|” ಇತಿ| ಉಚ್ಯತೇ– ಭುಕ್ತವತಾಂ ದಿವಾಸ್ವಾಪೋಽತ್ಯನ್ತಕಫವೃದ್ಧ್ಯಾಽಗ್ನಿಂ ಹನ್ತಿ, ಅಭುಕ್ತವತಾಂ ತು ಸನ್ಧುಕ್ಷಯತಿ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ನರಾನ್ನಿರಶನಾನ್ ಕಾಮಂ ದಿವಾ ಸ್ವಾಪಯೇತ್” ಇತಿ| ಆಸ್ಯೋಪದೇಹಮಾಧುರ್ಯಮಿತಿ ಮುಖಸ್ಯ ಲಿಪ್ತತ್ವಂ ಮಧುರತ್ವಂ ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೈವ| ಸ್ತ್ಯಾನಂ ಘನದ್ರವಾಪೂರಿತಮಿವ| ಸ್ತಿಮಿತಂ ವಿಬದ್ಧಂ ಉದರಮಿತಿ, ನಿಶ್ಚಲಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಸ್ತಿಮಿತಂ, ಸ್ತಬ್ಧಂ ವಾ| ಗುರು ಜಡಮ್| ದುಷ್ಟೋ ವಿಕೃತಃ| ಮಧುರಃ ಮಧುರತ್ವೇನೋಪಲಕ್ಷಿತ ಉದ್ಗಾರಃ| ಸದನಮಗ್ನಿಸಾದಃ| ಸ್ತ್ರೀಷ್ವಹರ್ಷಣಂ ಸ್ತ್ರೀರಿರಂಸಾಯಾ ಅಭಾವಃ| ಭಿನ್ನಂ ಚ ತದಾಮಶ್ಲೇಷ್ಮಭ್ಯಾಂ ಸಂಸೃಷ್ಟಂ ಚೇತಿ ಸಮಾಸಾರ್ಥಃ| ದೌರ್ಬಲ್ಯಮ್ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯಮಿತಿ||೧೩-೧೬||
Adhikarana tridoShaja-sa~ggraha-ghaTIyantrAkhyagrahaNIlakShaNam (17) · Śloka 4
ಪೃಥಗ್ವಾತಾದಿನಿರ್ದಿಷ್ಟಹೇತುಲಿಙ್ಗಸಮಾಗಮೇ |
ತ್ರಿದೋಷಂ ನಿರ್ದಿಶೇದೇವಂ, ತೇಷಾಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಭೇಷಜಮ್ ||೧೭||
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೫) |
(ಅನ್ತ್ರಕೂಜನಮಾಲಸ್ಯಂ ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ಸದನಂ ತಥಾ |
ದ್ರವಂ ಶೀತಂ ಘನಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಸಕಟೀವೇದನಂ ಶಕೃತ್ |೧|
ಆಮಂ ಬಹು ಸಪೈಚ್ಛಿಲ್ಯಂ ಸಶಬ್ದಂ ಮನ್ದವೇದನಮ್ |
ಪಕ್ಷಾನ್ಮಾಸಾದ್ದಶಾಹಾದ್ವಾ ನಿತ್ಯಂ ವಾಽಪ್ಯಥ ಮುಞ್ಚತಿ ||೨||
ದಿವಾ ಪ್ರಕೋಪೋ ಭವತಿ ರಾತ್ರೌ ಶಾನ್ತಿಂ ವ್ರಜೇಚ್ಚ ಸಾ |
ದುರ್ವಿಜ್ಞೇಯಾ ದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಾ ಚಿರಕಾಲಾನುಬನ್ಧಿನೀ ||೩||
ಸಾ ಭವೇದಾಮವಾತೇನ ಸಙ್ಗ್ರಹಗ್ರಹಣೀ ಮತಾ |
ಸ್ವಪತಃ ಪಾರ್ಶ್ವಯೋಃ ಶೂಲಂ ಗಲಜ್ಜಲಘಟೀಧ್ವನಿಃ |
ತಂ ವದನ್ತಿ ಘಟೀಯನ್ತ್ರಮಸಾಧ್ಯಂ ಗ್ರಹಣೀಗದಮ್) ||೪||
View original
पृथग्वातादिनिर्दिष्टहेतुलिङ्गसमागमे |
त्रिदोषं निर्दिशेदेवं, तेषां वक्ष्यामि भेषजम् ||१७||
(च. चि. अ. १५) |
(अन्त्रकूजनमालस्यं दौर्बल्यं सदनं तथा |
द्रवं शीतं घनं स्निग्धं सकटीवेदनं शकृत् |१|
आमं बहु सपैच्छिल्यं सशब्दं मन्दवेदनम् |
पक्षान्मासाद्दशाहाद्वा नित्यं वाऽप्यथ मुञ्चति ||२||
दिवा प्रकोपो भवति रात्रौ शान्तिं व्रजेच्च सा |
दुर्विज्ञेया दुश्चिकित्स्या चिरकालानुबन्धिनी ||३||
सा भवेदामवातेन सङ्ग्रहग्रहणी मता |
स्वपतः पार्श्वयोः शूलं गलज्जलघटीध्वनिः |
तं वदन्ति घटीयन्त्रमसाध्यं ग्रहणीगदम्) ||४||
ಶಿಷ್ಯಹಿತೈಷಿತಯಾ ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವೇತತ್ವೇನ ಸುಗಮಾಯಾ ಅಪಿ ತ್ರಿದೋಷಜಗ್ರಹಣ್ಯಾ ಅತಿದೇಶೇನ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪೃಥಗಿತ್ಯಾದಿ| ಸಮ್ಪೂರ್ಣಶ್ಲೋಕಾನುರೋಧಾತ್ ‘ತೇಷಾಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಭೇಷಜಮ್| ಇತಿ ಲಿಖಿತಮ್| ಗ್ರಹಣೀದುಷ್ಟ್ಯಾ ಗ್ರಹಣ್ಯಾಶ್ರಿತವಹ್ನೇರಪಿ ದುಷ್ಟೇರಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾದಯೋಽಪಿ ಗ್ರಹಣೀವಿಕಾರಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಯಶ್ಚಾಗ್ನಿಃ ಪೂರ್ವಮುದ್ದಿಷ್ಟೋ ರೋಗಾನೀಕೇ ಚತುರ್ವಿಧಃ| ತಂ ಚಾಪಿ ಗ್ರಹಣೀದೋಷಂ ಸಮವರ್ಜಂ ಪ್ರಚಕ್ಷ್ಮಹೇ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೫) ಇತಿ| ಅನ್ಯತ್ರಾಪಿ “ವಿಭಾಗೇಽಙ್ಗಸ್ಯ ಚೋಕ್ತಾ ಯೇ ವಿಷಮಾದ್ಯಾಸ್ತ್ರಯೋಽಗ್ನಯಃ| ತೇಽಪಿ ರ್ಸ್ಯುಗ್ರಹಣೀದೋಷಾಃ ಸಮಸ್ತು ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಕಾರಣಮ್||” ಇತಿ||೧೭||
Adhikarana grahaNyAH sAma-nirAma-asAdhyalakShaNaM, vayo~anurUpaM sAdhyAsAdhyatvaM ca (18-19) · Śloka 1
ದೋಷಂ ಸಾಮಂ ನಿರಾಮಂ ಚ ವಿದ್ಯಾದತ್ರಾತಿಸಾರವತ್ ||೧೮||
ಲಿಙ್ಗೈರಸಾಧ್ಯೋ ಗ್ರಹಣೀವಿಕಾರೋ ಯೈಸ್ತೈರತೀಸಾರಗದೋ ನ ಸಿಧ್ಯೇತ್ |
ವೃದ್ಧಸ್ಯ ನೂನಂ ಗ್ರಹಣೀವಿಕಾರೋ ಹತ್ವಾ ತನೂಂ ನೈವ ನಿವರ್ತತೇ ಚ ||೧೯||
(ಬಾಲಕೇ ಗ್ರಹಣೀ ಸಾಧ್ಯಾ ಯೂನಿ ಕೃಚ್ಛ್ರಾ ಸಮೀರಿತಾ |
ವೃದ್ಧೇ ತ್ವಸಾಧ್ಯಾ ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಮತಂ ಧನ್ವನ್ತರೇರಿದಮ್) ||೧||
View original
दोषं सामं निरामं च विद्यादत्रातिसारवत् ||१८||
लिङ्गैरसाध्यो ग्रहणीविकारो यैस्तैरतीसारगदो न सिध्येत् |
वृद्धस्य नूनं ग्रहणीविकारो हत्वा तनूं नैव निवर्तते च ||१९||
(बालके ग्रहणी साध्या यूनि कृच्छ्रा समीरिता |
वृद्धे त्वसाध्या विज्ञेया मतं धन्वन्तरेरिदम्) ||१||
ಯಥಾಽತೀಸಾರೇ ಜಲನಿಮಜ್ಜನಾದಿನಾ ಆಮಂ, ತದ್ವಿಪರೀತೇನ ನಿರಾಮಂ ಜ್ಞಾಯತೇ, ತಥಾಽತ್ರಾಪಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಯೈರ್ಲಿಙ್ಗೈರತೀಸಾರಗದೋ ನ ಸಿಧ್ಯೇತ್ತೈರ್ಲಿಙ್ಗೈರ್ಗ್ರಹಣೀವಿಕಾರೋಽಸಾಧ್ಯಃ, ಅತೀಸಾರಸ್ಯ ಯಾನ್ಯಸಾಧ್ಯಲಿಙ್ಗಾನಿ ಗ್ರಹಣ್ಯಾ ಅಪಿ ತಾನಿ||೧೮-೧೯||
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ಗ್ರಹಣೀರೋಗನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೪||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने ग्रहणीरोगनिदानं समाप्तम् ||४||
ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಗ್ರಹಣೀರೋಗನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೪||