Adhikarana grahaNIsamprAptiH (1) · Śloka 1
అథ గ్రహణీరోగనిదానం |
అతీసారే నివృత్తేऽపి మందాగ్నేరహితాశినః |
భూయః సందూషితో వహ్నిర్గ్రహణీమభిదూషయేత్ ||1||
(సు. ఉ. తం. అ. 40) |
View original
अथ ग्रहणीरोगनिदानम् |
अतीसारे निवृत्तेऽपि मन्दाग्नेरहिताशिनः |
भूयः सन्दूषितो वह्निर्ग्रहणीमभिदूषयेत् ||१||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
ద్రవసరణసాధర్మ్యాత్ పరస్పరానుబంధిత్వాచ్చాతీసారానంతరం గ్రహణీ, తస్యాః సంప్రాప్తిమాహ– అతీసార ఇత్యాది| అపిశబ్దాదజాతాతిసారస్యాపి స్వహేతోర్గ్రహణీరోగః స్యాదితి బోధయతి| అన్యే అపిశబ్దాదనివృత్తేऽప్యతీసార ఇతి వ్యాచక్షతే| మందాగ్నేరిత్యనేన దీప్తాగ్నేరహితాశనమపి న వికారకారీతి బోధయతి| ఉక్తం హి సుశ్రుతే– “దీప్తాగ్నేర్విరుద్ధం వితథం భవేత్|” (సు. సూ. అ. 20) ఇతి| భూయ ఇతి పునరత్యర్థం వా, సందూషితః పూర్వమతీసారేऽపి దూషితత్వాత్, అభిదూషయేత్ సమంతాద్దూషయేత్| ఏతేన నివృత్తాతీసారేణాహితాహారపరిహారః కరణీయః, ఆవహ్నిబలలాభాదిత్యుక్తం భవతి| అత ఏవాహ సుశ్రుతః– “తస్మాత్ కార్యః పరీహారస్త్వతీసారే విరిక్తవత్| యావన్న ప్రకృతిస్థః స్యాద్దోషతః ప్రాణతస్తథా||” (సు. ఉ. తం. అ. 40) ఇతి||1||
Adhikarana grahaNIsAmAnyalakShaNam (2-3) · Śloka 3
ఏకైకశః సర్వశశ్చ దోషైరత్యర్థమూర్ఛితైః |
సా దుష్టా బహుశో భుక్తమామమేవ విముంచతి ||2||
పక్వం వా సరుజం పూతి ముహుర్బద్ధం ముహుర్ద్రవం |
గ్రహణీరోగమాహుస్తమాయుర్వేదవిదో జనాః ||3||
(సు. ఉ. తం. అ. 40) |
View original
एकैकशः सर्वशश्च दोषैरत्यर्थमूर्छितैः |
सा दुष्टा बहुशो भुक्तमाममेव विमुञ्चति ||२||
पक्वं वा सरुजं पूति मुहुर्बद्धं मुहुर्द्रवम् |
ग्रहणीरोगमाहुस्तमायुर्वेदविदो जनाः ||३||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
తస్యాః సంప్రాప్తిపూర్వకం సామాన్యలక్షణమాహ– ఏకైకశ ఇత్యాది| మూర్ఛితైరతివృద్ధైః, ‘మూర్ఛా మోహసముచ్ఛ్రాయయోః’ ఇతి ధాత్వర్థాత్| ‘ఉచ్ఛ్రితైః’ ఇతి పాఠాంతరే స ఏవార్థః| సా గ్రహణీ దోషైర్దుష్టా సతీ భుక్తమాహారమామమపక్వమేవ పక్వం వా విముంచతి| వాశబ్దశ్చార్థే, ఏవకారః సముచ్చీయమానావధారణే, యథా– “నరం చ నారాయణమేవ చోభౌ స్వతః సుతౌ సంజనయాంబభూవతుః|” ఇతి| అథవా ఏవకారో ఏవ వికల్పార్థః, నిపాతానామనేకార్థత్వాదితి| సరుజం సశూలం, పూతి దుర్గంధి| వాతేన ముహుర్బద్ధం, పిత్తేన ముహుర్ద్రవం| గ్రహణీరోగమితి గ్రహణ్యా రోగో గ్రహణీరోగః| గ్రహణీ చాగ్న్యధిష్ఠానం నాడీ| యదాహ చరకః– “అగ్న్యధిష్ఠానమన్నస్య గ్రహణాత్ గ్రహణీ మతా| నాభేరుపరి సా హ్యగ్నిబలోపస్తంభబృంహితా|| అపక్వం ధారయత్యన్నం పక్వం సృజతి చాప్యధః|” (చ. చి. అ. 15) ఇతి| సుశ్రుతేऽప్యేతదుక్తం– “షష్ఠీ పిత్తధరా నామ యా కలా పరికీర్తితా| పక్వామాశయమధ్యస్థా గ్రహణీ సా ప్రకీర్తితా||” (సు. ఉ. తం. అ. 40) ఇతి| కలా ధాత్వాశయాంతరమర్యాదా, పక్వామాశయమధ్యస్థా పచ్యమానాశయరూపేత్యర్థః||2-3||
Adhikarana grahaNIpUrvarUpam (4) · Śloka 4
పూర్వరూపం తు తస్యేదం తృష్ణాऽऽలస్యం బలక్షయః |
విదాహోऽన్నస్య పాకశ్చ చిరాత్ కాయస్య గౌరవం ||4||
(చ. చి. అ. 15) |
View original
पूर्वरूपं तु तस्येदं तृष्णाऽऽलस्यं बलक्षयः |
विदाहोऽन्नस्य पाकश्च चिरात् कायस्य गौरवम् ||४||
(च. चि. अ. १५) |
పూర్వరూపమాహ– పూర్వరూపమిత్యాది| తృష్ణా పిపాసా| విదాహోऽన్నస్య అగ్నిమాంద్యేనాహారస్య విదగ్ధత్వం, అత ఏవ చిరాత్ పాకశ్చాన్నస్యైవ| కాయస్య గౌరవం సామత్వాదితి||4||
Adhikarana vAtikagrahaNyA nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (5-10) · Śloka 10
కటుతిక్తకషాయాతిరూక్షసందుష్టభోజనః |
ప్రమితానశనాత్యధ్వవేగనిగ్రహమైథునైః ||5||
మారుతః కుపితో వహ్నిం సంఛాద్య కురుతే గదాన్ |
తస్యాన్నం పచ్యతే దుఃఖం శుక్తపాకం ఖరాంగతా ||6||
కంఠాస్యశోషోऽక్షుత్తృష్ణా తిమిరం కర్ణయోః స్వనః |
పార్శ్వోరువంక్షణగ్రీవారుగభీక్ష్ణం విసూచికా ||7||
హృత్పీడాకార్శ్యదౌర్బల్యం వైరస్యం పరికర్తికా |
గృద్ధిః సర్వరసానాం చ మనసః సదనం తథా ||8||
జీర్ణే జీర్యతి చాధ్మానం భుక్తే స్వాస్థ్యముపైతి చ |
స వాతగుల్మహృద్రోగప్లీహాశంకీ చ మానవః ||9||
చిరాద్దుఃఖం ద్రవం శుష్కం తన్వామం శబ్దఫేనవత్ |
పునః పునః సృజేద్వర్చః కాసశ్వాసార్దితోऽనిలాత్ ||10||
(చ. చి. అ. 15) |
View original
कटुतिक्तकषायातिरूक्षसन्दुष्टभोजनः |
प्रमितानशनात्यध्ववेगनिग्रहमैथुनैः ||५||
मारुतः कुपितो वह्निं सञ्छाद्य कुरुते गदान् |
तस्यान्नं पच्यते दुःखं शुक्तपाकं खराङ्गता ||६||
कण्ठास्यशोषोऽक्षुत्तृष्णा तिमिरं कर्णयोः स्वनः |
पार्श्वोरुवङ्क्षणग्रीवारुगभीक्ष्णं विसूचिका ||७||
हृत्पीडाकार्श्यदौर्बल्यं वैरस्यं परिकर्तिका |
गृद्धिः सर्वरसानां च मनसः सदनं तथा ||८||
जीर्णे जीर्यति चाध्मानं भुक्ते स्वास्थ्यमुपैति च |
स वातगुल्महृद्रोगप्लीहाशङ्की च मानवः ||९||
चिराद्दुःखं द्रवं शुष्कं तन्वामं शब्दफेनवत् |
पुनः पुनः सृजेद्वर्चः कासश्वासार्दितोऽनिलात् ||१०||
(च. चि. अ. १५) |
వాతికగ్రహణ్యా నిదానసంప్రాప్తిపూర్వకం రూపమాహ– కటుతిక్తేత్యాది| సందుష్టభోజనం సంయోగాదివిరుద్ధభోజనం| ‘సందుష్టభోజనైః’ ఇత్యత్ర ‘శీతాదిభోజనైః’ ఇతి పాఠాంతరం| ప్రమితమల్పభోజనం; ప్రభృతేతి పాఠాంతరే అతీతకాలభోజనం బోద్ధవ్యం| అనశనముపవాసః| ఏతైః కారణైః కుపితో మారుతః, వహ్నిం సంఛాద్య సందూష్య, గదాన్ రోగాన్ కరోతి| కాన్ గదాన్ కరోతీత్యాహ– తస్యాన్నమిత్యాది| శుక్తపాకం అమ్లపాకం, ఏతచ్చాగ్నిమాంద్యజనితాన్నవిదాహాద్భవతి| ఖరాంగతా కర్కశశరీరత్వం, వాతేన త్వగ్గతస్నేహశోషాత్| తిమిరం మందదృష్టితా| రుక్ పీడా, సా చ పార్శ్వాదిభిః సంబధ్యతే| విసూచికా ఊర్ధ్వమధశ్చామాన్నప్రవృత్తిః| వైరస్యం విరుద్ధరసాస్యతా| పరికర్తికా గుదే కర్తనవత్పీడా| గృద్ధిః కాంక్షా, సర్వరసానాం మధురాదీనాం, కర్మణి షష్ఠీ; ఏతచ్చ వాతదూషితాంతఃకరణత్వేన, వ్యాధిమహిమ్నా వా| మనసః సదనమవసాదః| ఆధ్మానం జీర్ణే జీర్యతి చ ‘అన్నే’ ఇతి శేషః| స వాతగుల్మహృద్రోగప్లీహాశంకీతి వాతగుల్మాదివత్పీడాయుక్తత్వాత్తచ్ఛంకీ| ద్రవం శుష్కం కదాచిత్ ద్రవం, కదాచిత్ శుష్కం| తను అల్పమితి||5-10||
Adhikarana paittikagrahaNyA nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (11-12) · Śloka 12
కట్వజీర్ణవిదాహ్యమ్లక్షారాద్యైః పిత్తముల్బణం |
ఆప్లావయద్ధంత్యనలం జలం తప్తమివానలం ||11||
సోऽజీర్ణం నీలపీతాభం పీతాభః సార్యతే ద్రవం |
పూత్యమ్లోద్గారహృత్కంఠదాహారుచితృడర్దితః ||12||
(చ. చి. అ. 15) |
View original
कट्वजीर्णविदाह्यम्लक्षाराद्यैः पित्तमुल्बणम् |
आप्लावयद्धन्त्यनलं जलं तप्तमिवानलम् ||११||
सोऽजीर्णं नीलपीताभं पीताभः सार्यते द्रवम् |
पूत्यम्लोद्गारहृत्कण्ठदाहारुचितृडर्दितः ||१२||
(च. चि. अ. १५) |
పైత్తికగ్రహణ్యా నిదానసంప్రాప్తిపూర్వకం రూపమాహ– కట్విత్యాది| విదాహి విదాహజనకం వంశకరీరాది| క్షారోऽపామార్గాదికృతః, తథా క్షారో యవక్షారాదిః, తథా సక్షారం చ ద్రవ్యం; క్షారోదకసాధితం హి వ్యంజనమశ్నంతి కామరూపాదౌ| ఆద్యగ్రహణాల్లవణతీక్ష్ణోష్ణానాం గ్రహణం, తైర్వృద్ధం పిత్తమనలం ఆప్లావయత్ అభిభవత్ తం హంతి| నను, పిత్తమాగ్నేయమగ్నిరేవ వా, తతశ్చ వృద్ధిమేవాప్నోతి, కథం హంత్యత ఆహ– జలం తప్తమివానలమితి| యథా ఉష్ణగుణయుక్తమపి జలమనలం హంతి, తథా ద్రవాంశేన పరివృద్ధం పిత్తమూష్మరూపమగ్నిం హంత్యేవేతి| స పీతాభః పురుషః సార్యతే, ‘వర్చః’ ఇత్యనువర్తతే||11-12||
Adhikarana shlaiShmikagrahaNyA nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (13-16) · Śloka 16
గుర్వతిస్నిగ్ధశీతాదిభోజనదతిభోజనత్ |
భుక్తమాత్రస్య చ స్వప్నాద్ధంత్యగ్నిం కుపితః కఫః ||13||
తస్యాన్నం పచ్యతే దుఃఖం హృల్లాసచ్ఛర్ద్యరోచకాః |
ఆస్యోపదేహమాధుర్యం కాసష్ఠీవనపీనసాః ||14||
హృదయం మన్యతే స్త్యానముదరం స్తిమితం గురుః |
దుష్టో మధుర ఉద్గారః సదనం స్త్రీష్వహర్షణం ||15||
భిన్నామశ్లేష్మసంసృష్టగురువర్చఃప్రవర్తనం |
అకృశస్యాపి దౌర్బల్యమాలస్యం చ కఫాత్మకే ||16||
(చ. చి. అ. 15) |
View original
गुर्वतिस्निग्धशीतादिभोजनदतिभोजनत् |
भुक्तमात्रस्य च स्वप्नाद्धन्त्यग्निं कुपितः कफः ||१३||
तस्यान्नं पच्यते दुःखं हृल्लासच्छर्द्यरोचकाः |
आस्योपदेहमाधुर्यं कासष्ठीवनपीनसाः ||१४||
हृदयं मन्यते स्त्यानमुदरं स्तिमितं गुरुः |
दुष्टो मधुर उद्गारः सदनं स्त्रीष्वहर्षणम् ||१५||
भिन्नामश्लेष्मसंसृष्टगुरुवर्चःप्रवर्तनम् |
अकृशस्यापि दौर्बल्यमालस्यं च कफात्मके ||१६||
(च. चि. अ. १५) |
శ్లైష్మికగ్రహణ్యా నిదానాదిపూర్వకం రూపమాహ– గుర్విత్యాది| ఆదిశబ్దాత్ పిచ్ఛిలమధురాదీనాం చ గ్రహణం| అతిభోజనాదతిమాత్రభోజనాత్| నను, భుక్తమాత్రస్య చ స్వప్నాద్ధంత్యగ్నిమితి విరుద్ధం? స్వప్నోऽత్ర దివాస్వప్నో గ్రాహ్యః, రాత్రిస్వాపస్య స్వాస్థ్యహేతుత్వాత్; దివాస్వాపశ్చ స్రోతఃసమ్మీలనేన జఠరానలం సంధుక్షయతి, అత ఏవాహ– “అతీసారిణామజీర్ణినాం చ దివాస్వాపో విహితః|” ఇతి| ఉచ్యతే– భుక్తవతాం దివాస్వాపోऽత్యంతకఫవృద్ధ్యాऽగ్నిం హంతి, అభుక్తవతాం తు సంధుక్షయతి| యదుక్తం– “నరాన్నిరశనాన్ కామం దివా స్వాపయేత్” ఇతి| ఆస్యోపదేహమాధుర్యమితి ముఖస్య లిప్తత్వం మధురత్వం చ శ్లేష్మణైవ| స్త్యానం ఘనద్రవాపూరితమివ| స్తిమితం విబద్ధం ఉదరమితి, నిశ్చలమిత్యర్థః; స్తిమితం, స్తబ్ధం వా| గురు జడం| దుష్టో వికృతః| మధురః మధురత్వేనోపలక్షిత ఉద్గారః| సదనమగ్నిసాదః| స్త్రీష్వహర్షణం స్త్రీరిరంసాయా అభావః| భిన్నం చ తదామశ్లేష్మభ్యాం సంసృష్టం చేతి సమాసార్థః| దౌర్బల్యం అసామర్థ్యమితి||13-16||
Adhikarana tridoShaja-sa~ggraha-ghaTIyantrAkhyagrahaNIlakShaNam (17) · Śloka 4
పృథగ్వాతాదినిర్దిష్టహేతులింగసమాగమే |
త్రిదోషం నిర్దిశేదేవం, తేషాం వక్ష్యామి భేషజం ||17||
(చ. చి. అ. 15) |
(అంత్రకూజనమాలస్యం దౌర్బల్యం సదనం తథా |
ద్రవం శీతం ఘనం స్నిగ్ధం సకటీవేదనం శకృత్ |1|
ఆమం బహు సపైచ్ఛిల్యం సశబ్దం మందవేదనం |
పక్షాన్మాసాద్దశాహాద్వా నిత్యం వాऽప్యథ ముంచతి ||2||
దివా ప్రకోపో భవతి రాత్రౌ శాంతిం వ్రజేచ్చ సా |
దుర్విజ్ఞేయా దుశ్చికిత్స్యా చిరకాలానుబంధినీ ||3||
సా భవేదామవాతేన సంగ్రహగ్రహణీ మతా |
స్వపతః పార్శ్వయోః శూలం గలజ్జలఘటీధ్వనిః |
తం వదంతి ఘటీయంత్రమసాధ్యం గ్రహణీగదం) ||4||
View original
पृथग्वातादिनिर्दिष्टहेतुलिङ्गसमागमे |
त्रिदोषं निर्दिशेदेवं, तेषां वक्ष्यामि भेषजम् ||१७||
(च. चि. अ. १५) |
(अन्त्रकूजनमालस्यं दौर्बल्यं सदनं तथा |
द्रवं शीतं घनं स्निग्धं सकटीवेदनं शकृत् |१|
आमं बहु सपैच्छिल्यं सशब्दं मन्दवेदनम् |
पक्षान्मासाद्दशाहाद्वा नित्यं वाऽप्यथ मुञ्चति ||२||
दिवा प्रकोपो भवति रात्रौ शान्तिं व्रजेच्च सा |
दुर्विज्ञेया दुश्चिकित्स्या चिरकालानुबन्धिनी ||३||
सा भवेदामवातेन सङ्ग्रहग्रहणी मता |
स्वपतः पार्श्वयोः शूलं गलज्जलघटीध्वनिः |
तं वदन्ति घटीयन्त्रमसाध्यं ग्रहणीगदम्) ||४||
శిష్యహితైషితయా ప్రకృతిసమసమవేతత్వేన సుగమాయా అపి త్రిదోషజగ్రహణ్యా అతిదేశేన లక్షణమాహ– పృథగిత్యాది| సంపూర్ణశ్లోకానురోధాత్ ‘తేషాం వక్ష్యామి భేషజం| ఇతి లిఖితం| గ్రహణీదుష్ట్యా గ్రహణ్యాశ్రితవహ్నేరపి దుష్టేరగ్నిమాంద్యాదయోऽపి గ్రహణీవికారా ఉచ్యంతే| యదుక్తం చరకే– “యశ్చాగ్నిః పూర్వముద్దిష్టో రోగానీకే చతుర్విధః| తం చాపి గ్రహణీదోషం సమవర్జం ప్రచక్ష్మహే||” (చ. చి. అ. 15) ఇతి| అన్యత్రాపి “విభాగేऽంగస్య చోక్తా యే విషమాద్యాస్త్రయోऽగ్నయః| తేऽపి ర్స్యుగ్రహణీదోషాః సమస్తు స్వాస్థ్యకారణం||” ఇతి||17||
Adhikarana grahaNyAH sAma-nirAma-asAdhyalakShaNaM, vayo~anurUpaM sAdhyAsAdhyatvaM ca (18-19) · Śloka 1
దోషం సామం నిరామం చ విద్యాదత్రాతిసారవత్ ||18||
లింగైరసాధ్యో గ్రహణీవికారో యైస్తైరతీసారగదో న సిధ్యేత్ |
వృద్ధస్య నూనం గ్రహణీవికారో హత్వా తనూం నైవ నివర్తతే చ ||19||
(బాలకే గ్రహణీ సాధ్యా యూని కృచ్ఛ్రా సమీరితా |
వృద్ధే త్వసాధ్యా విజ్ఞేయా మతం ధన్వంతరేరిదం) ||1||
View original
दोषं सामं निरामं च विद्यादत्रातिसारवत् ||१८||
लिङ्गैरसाध्यो ग्रहणीविकारो यैस्तैरतीसारगदो न सिध्येत् |
वृद्धस्य नूनं ग्रहणीविकारो हत्वा तनूं नैव निवर्तते च ||१९||
(बालके ग्रहणी साध्या यूनि कृच्छ्रा समीरिता |
वृद्धे त्वसाध्या विज्ञेया मतं धन्वन्तरेरिदम्) ||१||
యథాऽతీసారే జలనిమజ్జనాదినా ఆమం, తద్విపరీతేన నిరామం జ్ఞాయతే, తథాऽత్రాపి జ్ఞేయం| యైర్లింగైరతీసారగదో న సిధ్యేత్తైర్లింగైర్గ్రహణీవికారోऽసాధ్యః, అతీసారస్య యాన్యసాధ్యలింగాని గ్రహణ్యా అపి తాని||18-19||
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే గ్రహణీరోగనిదానం సమాప్తం ||4||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने ग्रहणीरोगनिदानं समाप्तम् ||४||
ఇతి శ్రీవిజయరక్షితకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం గ్రహణీరోగనిదానం సమాప్తం||4||