28. gulmanidānam

Adhikarana gulmasya nidAnabhedasthAnAni (1) · Śloka 1

અથ ગુલ્મનિદાનમ્ | દુષ્ટા વાતાદયોઽત્યર્થં મિથ્યાહારવિહારતઃ | કુર્વન્તિ પઞ્ચધા ગુલ્મં કોષ્ઠાન્તર્ગ્રન્થિરૂપિણમ્ | તસ્ય પઞ્ચવિધં સ્થાનં પાર્શ્વહૃન્નાભિબસ્તયઃ ||૧||

ગુલ્મેઽપ્યાનાહો ભવતીત્યાનાહાનન્તરં ગુલ્મમાહ– દુષ્ટા ઇત્યાદિ| પઞ્ચધેતિ વાતપિત્તકફસન્નિપાતરક્તજાઃ| દ્વન્દ્વજાસ્તુ પ્રકૃતિસમસમવેતત્વાન્ન પૃથગ્ગણ્યન્તે, અર્શોરોગવત્| કોષ્ઠાન્તરામાશયાદિમધ્યે, ગ્રન્થિરૂપિણં ગુડકાકારમ્| તસ્યેત્યાદિ| એતદેવ વિવૃણોતિ– પાર્શ્વેત્યાદિ| પાર્શ્વે દ્વે ગણનીયે, અન્યથા પઞ્ચત્વાનુપપત્તિઃ, અત એવ ‘પાર્શ્વે’ ઇતિ દ્વિવચનાન્તમેવ ક્વચિત્ પઠ્યતે||૧||

Adhikarana sAmAnyagulmarUpam (2) · Śloka 2

હૃન્નાભ્યોરન્તરે ગ્રન્થિઃ સઞ્ચારી યદિ વાઽચલઃ | વૃત્તશ્ચયાપચયવાન્ સ ‘ગુલ્મ’ ઇતિ કીર્તિતઃ ||૨|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૨) |

સામાન્યગુલ્મરૂપમાહ– હૃદિત્યાદિ| નાભિશબ્દેન બસ્તિર્બોધ્યઃ, સામીપ્યાત્; યથા ગઙ્ગાયાં ઘોષ ઇત્યાહુઃ; બસ્તેરપિ ગુલ્માશ્રયત્વેનોક્તત્વાત્| અત એવ ‘હૃદ્બસ્ત્યોરન્તરે’ ઇતિ પાઠાન્તરમ્| અન્યે ત્વાહુઃ– બસ્તૌ વિદ્રધિરેવ સ્યાન્નતુ ગુલ્મ ઇતિ| તન્ન, ગુલ્મલક્ષણપ્રતીતેઃ| એતત્ પઞ્ચસ્થાનકથનં દોષજાભિપ્રાયેણ, રક્તજસ્ય તુ ગર્ભાશયઃ સ્થાનમ્; અથવા પાર્શ્વસ્થિતત્વાત્ ગર્ભાશયસ્ય પાર્શ્વગ્રહણેનૈવ ગ્રહણમ્| વૃત્તો વર્તુલઃ| ચયાપચયવાનિતિ કદાચિદુપચીયતે, કદાચિદપચીયતે; એતચ્ચ સામાન્યોક્તમપિ વાતિકે વ્યવતિષ્ઠતે, તલ્લક્ષણે તદભિધાનાદિતિ જેજ્જટઃ; ગદાધરસ્તુ સામાન્યલક્ષણમાહ, સર્વગુલ્માનાં વાતમૂલત્વાત્| ‘ચયોપચયવાન્’ ઇતિ પાઠાન્તરે દોષસ્ય ચયેનોપચયવાનિતિ| ગુલ્મ ઇતિ લતાદિપિહિતસંસ્થાનવિશેષાદૌ ગુલ્મવ્યપદેશો લોકે, તત્સાદૃશ્યાત્ સઞ્ચિતપરિપિણ્ડિતદોષેઽપિ ગુલ્મસઞ્જ્ઞેત્યાહુઃ; વાપ્યચન્દ્રસ્ત્વાહ– સમ્પિણ્ડિતદોષો ગુડકેન મીયત ઇતિ નિરુક્તિઃ||૨||

Adhikarana pa~jcavidhagulmavivaraNam (3) · Śloka 3

સ વ્યસ્તૈર્જાયતે દોષૈઃ સમસ્તૈરપિ ચોચ્છ્રિતૈઃ | પુરુષાણાં તથા સ્ત્રીણાં જ્ઞેયો રક્તેન ચાપરઃ ||૩|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૨) |

પૂર્વોક્તં પઞ્ચવિધત્વં વિવૃણોતિ– સ ઇત્યાદિ| વ્યસ્તૈરિત્યનેનૈકજો દ્વન્દ્વજોઽપિ ગ્રાહ્યઃ| પઞ્ચધા ગુલ્મ ઇત્યનેન વિરોધ ઇતિ ચેત્| ન, નહિ તત્રાવધારણં કૃતં, પઞ્ચધૈવેતિ| અત એવ સૂત્રસ્થાને ચરકેણ “પઞ્ચ ગુલ્મા” (ચ. સૂ. અ. ૧૯) ઇત્યભિધાયાપિ “સંસૃષ્ટલિઙ્ગાનપરાંશ્ચ ગુલ્માંસ્ત્રીનાદિશેદૌષધકલ્પનાર્થમ્|” (ચ. ચિ. અ. ૫) ઇત્યુક્તં, સમાનચિકિત્સ્યત્વેન તત્રાન્તર્ભાવાત્| રક્તેન ચાપર ઇતિ સ્ત્રીણામેવ| વક્ષ્યતિ હિ– “સ રૌધિરઃ સ્ત્રીભવ એવ ગુલ્મઃ|” (ચ. ચિ. અ. ૫) ઇતિ| રક્તં ચાત્રાર્તવં ન ધાતુરૂપં, ધાતુરૂપરક્તજસ્તુ ગુલ્મો યદ્યપ્યન્યોઽસ્તિ તથાઽપિ નૈતત્સમ્પ્રાપ્તિકો ભવતીતિ પૃથગુપદિશ્યતે| પૃથગ્જ્ઞાનાનભિધાનં તુ પિત્તગુલ્મસમાનનિદાનચિકિત્સ્યતત્વેન તત્રાન્તર્ભાવાત્, સુશ્રુતે રક્તાતીસારવત્| વિશેષલક્ષણં ચ યદાહ ચરકઃ– “તૃષ્ણાજ્વરપરીદાહશૂલસ્વેદાગ્નિમાર્દવૈઃ| ગુલ્મિનામરુચૌ ચાપિ રક્તમેવાવસેચયેત્||” (ચ. ચિ. અ. ૫) ઇતિ| ધાતુરૂપરક્તજઃ સ્ત્રીણાં પુંસાં ચ ભવતીતિ ભટ્ટારહરિચન્દ્રઃ| તથાચ ક્ષારપાણિઃ– “સ્ત્રીણામાર્તવજો ગુલ્મો ન પુંસામુપજાયતે| અન્યસ્ત્વસૃગ્ભવો ગુલ્મઃ સ્ત્રીણાં પુંસાં ચ જાયતે||” ઇતિ| વાપ્યચન્દ્રસ્ત્વાહ– વાતાદિદોષજસ્યૈવાપચારાદ્રક્તે દુષ્ટે રક્તજવ્યપદેશઃ, યથા ચરકે– કફપિત્તમેહાનામતિકર્ષણાદુત્તરકાલં વાતસંસર્ગે સતિ વાતમેહત્વમુક્તમ્| યદુક્તમ્– “યા વાતમેહાન્ પ્રતિ પૂર્વમુક્તા વાતોલ્બણાનાં વિહિતા ક્રિયા સા| વાયુર્હિ મેહેષ્વતિકર્ષિતેષુ કુપ્યત્યસાધ્યાન્ પ્રતિ નાસ્તિ ચિન્તા||” (ચ. ચિ. અ. ૬) ઇતિ| ક્ષારપાણેરપ્યેવમેવાભિપ્રાયઃ| યદિ તુ પૃથક્ સ્યાત્તદા તમપિ નવમં લિઙ્ગસ્થાનાદિભિરભિધાસ્યત્, ન ચોક્તમ્| જેજ્જટગયદાસાભ્યાં તુ હરિચન્દ્રમતમેવાનુમતમિતિ| સર્વગુલ્મેષુ વાતકારણત્વં જ્ઞેયમ્| યદુક્તં ચરકે– “ગુલ્મિનામનિલશાન્તિરુપાયૈઃ સર્વશો વિધિવદાચરિતવ્યા| મારુતે હ્યવજિતેઽન્યમુદીર્ણં દોષમલ્પમપિ કર્મ નિહન્યાત્||” (ચ. ચિ. અ. ૫) ઇતિ; સુશ્રુતેઽપ્યુક્તમ્– “કુપિતાનિલમૂલત્વાત્ સઞ્ચિતત્વાન્મલસ્ય ચ| તુલ્યત્વાદ્વા વિશાલત્વાદ્ગુલ્મ ઇત્યભિધીયતે||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૨) ઇતિ| ન ચૈતાવતા નાનાત્મજત્વપ્રસઙ્ગઃ, વાતસ્યાનુબન્ધરૂપત્વાત્ જ્વરે પિત્તવત્| નનુ વાતાવ્યભિચારાત્ દ્વિદોષજસ્ત્રિદોષજો વા ગુલ્મઃ સ્યાન્ન કેવલં કફજઃ પિત્તજો વેતિ, તતશ્ચ પઞ્ચધેતિ વિરોધઃ| નૈતત્, અનુબન્ધરૂપેણ વાતજવ્યપદેશો, ન ત્વનુબન્ધ્યરૂપેણેતિ||૩||

Adhikarana gulmapUrvarUpam (4) · Śloka 4

ઉદ્ગારબાહુલ્યપુરીષબન્ધતૃપ્ત્યક્ષમત્વાન્ત્રવિકૂજનાનિ | આટોપ આધ્માનમપક્તિશક્તિરાસન્નગુલ્મસ્ય વદન્તિ ચિહ્નમ્ ||૪|| (વા. નિ. અ. ૧૧) |

પૂર્વરૂપમાહ– ઉદ્ગારેત્યાદિ| પુરીષબન્ધો વિડ્બન્ધઃ| તૃપ્તિરનન્નાભિલાષઃ| સુશ્રુતેઽપિ હિ ‘દ્વેષોઽન્ને’ (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૨) ઇતિ પઠિતમ્| અક્ષમત્વમસામર્થ્યમ્| આટોપોઽત્ર રુજાપૂર્વકઃ ક્ષોભઃ, તલતલં વા; નતુ ગુડગુડાશબ્દઃ, તસ્યાન્ત્રકૂજનેનૈવ ગૃહીતત્વાત્; નાપ્યાધ્માનં, તસ્યોપાત્તત્વાત્| અપક્તિશક્તિઃ મન્દાગ્નિતા; ‘અપક્તૃશક્તિઃ’ ઇતિ પાઠે સ એવાર્થઃ||૪||

Adhikarana sarvagulmasAdhAraNaM rUpam (5) · Śloka 5

અરુચિઃ કૃચ્છ્રવિણ્મૂત્રવાતતાઽન્ત્રવિકૂજનમ્ | આનાહશ્ચોર્ધ્વવાતત્વં સર્વગુલ્મેષુ લક્ષયેત્ ||૫||

ગુલ્મસાધારણરૂપમાહ– અરુચિરિત્યાદિ||૫||

Adhikarana vAtikagulmasya nidAnapUrvakaM lakShaNam (6-8) · Śloka 8

રૂક્ષાન્નપાનં વિષમાતિમાત્રં વિચેષ્ટનં વેગવિનિગ્રહશ્ચ | શોકોઽભિઘાતોઽતિમલક્ષયશ્ચ નિરન્નતા ચાનિલગુલ્મહેતુઃ ||૬|| યઃ સ્થાનસંસ્થાનરુજાં વિકલ્પં વિડ્વાતસઙ્ગં ગલવક્ત્રશોષમ્ | શ્યાવારુણત્વં શિશિરજ્વરં ચ હૃત્કુક્ષિપાર્શ્વાંસશિરોરુજં ચ ||૭|| કરોતિ જીર્ણે ત્વધિકં પ્રકોપં ભુક્તે મૃદુત્વં સમુપૈતિ યશ્ચ | વાતાત્ સ ગુલ્મો નચ તત્ર રૂક્ષં કષાયતિક્તં કટુ ચોપશેતે ||૮|| (ચ. ચિ. અ. ૫) |

વાતિકમાહ– રૂક્ષેત્યાદિ| વિષમાતિમાત્રમિતિ અન્નપાનવિશેષણમ્| વિચેષ્ટનં વિરુદ્ધચેષ્ટાઃ બલવદ્વિગ્રહાદિ| અતિમલક્ષયો વિરેકાદિના| નિરન્નતા નિરાહારતા| વિકલ્પશબ્દઃ સ્થાનાદિભિઃ પ્રત્યેકં યોજ્યઃ| સ્થાનવિકલ્પો યથા– કદાચિન્નાભૌ, કદાચિત્પાર્શ્વયોઃ, કદાચિદ્બસ્તાવિત્યાદિસ્થાનાન્તરગમનમ્| સંસ્થાનવિકલ્પો યથા– કદાચિદલ્પઃ, કદાચિન્મહાન્, વૃત્તો, દીર્ઘો વેતિ| રુજાવિકલ્પો યથા– કદાચિદલ્પા, કદાચિન્મહતી, તોદરૂપા, ભેદરૂપા, અનેકરૂપા વેતિ| ન ચ તત્રોપશેતે ન સુખયતિ||૬-૮||

Adhikarana paittikagulmasya nidAnapUrvakaM lakShaNam (9-10) · Śloka 10

કટ્વમ્લતીક્ષ્ણોષ્ણવિદાહિરૂક્ષક્રોધાતિમદ્યાર્કહુતાશસેવા | આમાભિઘાતો રુધિરં ચ દુષ્ટં પૈત્તસ્ય ગુલ્મસ્ય નિમિત્તમુક્તમ્ ||૯|| જ્વરઃ પિપાસા વદનાઙ્ગરાગઃ શૂલં મહજ્જીર્યતિ ભોજન ચ | સ્વેદો વિદાહો વ્રણવચ્ચ ગુલ્મઃ સ્પર્શાસહઃ પૈત્તિકગુલ્મરૂપમ્ ||૧૦|| (ચ. ચિ. અ. ૫) |

પૈત્તિકમાહ– કટ્વિત્યાદિ| આમાભિઘાત ઇતિ વિદગ્ધાજીર્ણજનિતદુષ્ટરસેનાભિભવઃ; અન્યે તુ ‘આમાભિઘાતૌ’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્રામ ઉક્તરૂપઃ, અભિઘાતો લગુડાદેઃ રક્તદૂષકો જ્ઞેયઃ| જીર્યતીતિ સપ્તમ્યન્તમ્| વ્રણવત્ સ્પર્શાસહ ઇતિ યોજ્યમ્||૯-૧૦||

Adhikarana shlaiShmikagulmasya nidAnapUrvakaM lakShaNam (11-12) · Śloka 12

શીતં ગુરુ સ્નિગ્ધમચેષ્ટનં ચ સમ્પૂરણં પ્રસ્વપનં દિવા ચ | ગુલ્મસ્ય હેતુઃ કફસમ્ભવસ્ય સર્વસ્તુ દુષ્ટો નિચયાત્મકસ્ય ||૧૧|| સ્તૈમિત્યશીતજ્વરગાત્રસાદહૃલ્લાસકાસારુચિગૌરવાણિ | શૈત્યં રુગલ્પા કઠિનોન્નતત્વં ગુલ્મસ્ય રૂપાણિ કફાત્મકસ્ય ||૧૨|| (ચ. ચિ. અ. ૫) |

શ્લૈષ્મિકમાહ– શીતમિત્યાદિ| સમ્પૂરણં તૃપ્તિભોજનમ્| સર્વ ઇતિ વાતજાદ્યુક્તઃ| નિચયાત્મકસ્ય સન્નિપાતજસ્ય| કઠિનોન્નતત્વં ગુલ્મસ્ય||૧૧-૧૨||

Adhikarana dvyAtmakeShu triShvekajahetulakShaNAtideshaH (13) · Śloka 13

નિમિત્તરૂપાણ્યુપલભ્ય ગુલ્મે દ્વિદોષજે દોષબલાબલં ચ | વ્યામિશ્રલિઙ્ગાનપરાંશ્ચ ગુલ્માંસ્ત્રીનાદિશેદૌષધકલ્પનાર્થમ્ ||૧૩|| (ચ. ચિ. અ. ૫) |

દ્વ્યાત્મકેષુ ત્રિષ્વેકજહેતુલક્ષણાતિદેશાર્થમાહ– નિમિત્તેત્યાદિ| નિમિત્તાનિ ચ રૂપાણિ ચેતિ દ્વન્દ્વઃ| દોષબલાબલં ચેત્યનેન સમદ્વિદોષદ્વન્દ્વજત્રયેણ એકોલ્બણાદિદ્વિદોષજોઽપિ ગ્રાહ્ય ઇતિ દર્શયતિ, અન્યથા બહુત્વાપત્તેઃ| ઔષધકલ્પનાર્થમિતિ એકદોષજાભિહિતચિકિત્સામેલકેન તાન્ ચિકિત્સેદિત્યર્થઃ||૧૩||

Adhikarana sAnnipAtikagulmalakShaNam (14) · Śloka 14

મહારુજં દાહપરીતમશ્મવદ્ઘનોન્નતં શીઘ્રવિદાહિ દારુણમ્ | મનઃશરીરાગ્નિબલાપહારિણં ત્રિદોષજં ગુલ્મમસાધ્યમાદિશેત્ ||૧૪|| (ચ. ચિ. અ. ૫) |

સાન્નિપાતિકમાહ– મહારુજમિત્યાદિ| અશ્મવત્ ઘનોન્નતં પાષાણવત્ કઠિનમુન્નતં ચ| મન ઇત્યાદિ મનોઽપહારિણં મનોવૈકલ્યકારિણં, શરીરાપહારિણં કૃશત્વવૈવર્ણ્યકરમ્, અગ્ન્યપહારિણમગ્નિવૈષમ્યકરં, બલાપહારિણમસામર્થ્યકરમ્| નનુ, અસાધ્યમિતિ વિરુદ્ધં, “સન્નિપાતોત્થિતે ગુલ્મે ત્રિદોષઘ્નો વિધિર્હિતઃ|” (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૨) ઇતિ સુશ્રુતવચનાત્| નૈવમ્, અયં ચ વિકૃતિવિષમસમવેતોઽસાધ્યઃ, પ્રકૃતિસમસમવેતસ્તુ સાધ્ય ઇત્યાહુઃ| નનુ, સોઽપ્યસાધ્યઃ, યદાહ સુશ્રુતઃ– “સર્વાત્મકે સર્વરુજોપપત્તિસ્તં ચાપ્યસાધ્યં પ્રવદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ|” (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૨) ઇતિ| ઉચ્યતે– તં ચાપીતિ અપિશબ્દાદચિરોત્થિતઃ સાધ્યો વિશ્વામિત્રસંવાદાદિતિ ગયદાસઃ||૧૪||

Adhikarana raktagulmasya nidAnapUrvakaM lakShaNam (15-16) · Śloka 16

નવપ્રસૂતાઽહિતભોજન યા યા ચામગર્ભં વિસૃજેદૃતૌ વા | વાયુર્હિ તસ્યાઃ પરિગૃહ્ય રક્તં કરોતિ ગુલ્મં સરુજં સદાહમ્ | પૈત્તસ્ય લિઙ્ગેન સમાનલિઙ્ગં વિશેષણં ચાપ્યપરં નિબોધ ||૧૫|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૨) | યઃ સ્પન્દતે પિણ્ડિત એવ નાઙ્ગૈશ્ચિરાત્ સશૂલઃ સમગર્ભલિઙ્ગઃ | સ રૌધિરઃ સ્ત્રીભવ એવ ગુલ્મો માસે વ્યતીતે દશમે ચિકિત્સ્યઃ ||૧૬|| (ચ. ચિ. અ. ૫) |

રક્તગુલ્મમાહ– નવેત્યાદિ| આમગર્ભં વિસૃજેદિતિ નવમમાસાદર્વાક્ પ્રસૂતે| ઋતૌ આર્તવપ્રવૃત્તિકાલે, અહિતભોજનેતિ સમ્બન્ધઃ| એતચ્ચોપલક્ષણાર્થં, તેનાહારાચારાદિકં જ્ઞેયમ્| યદાહ ચરકઃ– “ઋતાવનાહારતયા ભયેન વિરૂક્ષણૈર્વેગવિધારણૈશ્ચ| સંસ્તમ્ભનોલ્લેખનયોનિદોષૈર્ગુલ્મઃ સ્ત્રિયં રક્તભવોઽભ્યુપૈતિ||” (ચ. ચિ. અ. ૫) ઇતિ| પૈત્તસ્ય પૈત્તિકગુલ્મસ્ય| વિશેષણં પૈત્તિકગુલ્માદ્વિશેષલક્ષણમ્| પિણ્ડિતઃ સમુદિતઃ| એવકારોઽત્ર અવધારણે| એતદેવ સ્ફુટયતિ– નાઙ્ગૈર્નાવયવૈશ્ચિરાત્ સ્પન્દત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| સમગર્ભલિઙ્ગ ઇતિ આર્તવાદર્શનમુખસ્રવણસ્તનમુખકૃષ્ણત્વદોહદાદિગર્ભલક્ષણયુક્તઃ, એતચ્ચ વ્યાધિપ્રભાવાત્; યથા– ક્ષયાર્શસોઃ સ્ત્રીરિરંસાકૃષ્ણત્વઙ્નખાદયઃ| અન્યે તુ સમગર્ભલિઙ્ગોઽવિકૃતગર્ભલિઙ્ગ ઇત્યાહુઃ| ઉક્તવિશેષણૈરેવ સ્ત્રીભવત્વે લબ્ધે સ્ત્રીગ્રહણેન કુમારીમતિવૃદ્ધાં ચ નિષેધયતિ, અનુદ્ભૂતક્ષીણરજસ્કત્વાત્તયોઃ| વ્યતીતેઽતિક્રાન્તે| ગર્ભસમાનલિઙ્ગત્વેન સંશયઃ– ગર્ભો વા, રક્તગુલ્મો વા, ઇતિ; તચ્છઙ્કાનિરાસાર્થં દશમે માસે વ્યતીતે ઇત્યુક્તં; નવમદશમયોઃ પ્રસવકાલત્વાદિત્યેકે| તન્ન, ‘યઃ સ્પન્દતે પિણ્ડિત એવ નાઙ્ગૈઃ’ ઇત્યાદિનૈવ વિશેષદર્શનેન સંશયસ્ય નિવર્તિતત્વાત્| ગર્ભો હિ નિરન્તરં પ્રત્યઙ્ગૈર્નિઃશૂલં સ્પન્દતે, ગુલ્મસ્તુ એતદ્વિપરીતેન| કિઞ્ચ નવમે દશમે પ્રસૂત ઇત્યુત્સર્ગઃ, નતુ નિયમઃ, તદધિકકાલેઽપિ પ્રસવદર્શનાત્, આગમાચ્ચ| ઉક્તં હિ ચરકે– “તં સ્ત્રી પ્રસૂતે સુચિરેણ ગર્ભં પુષ્ટો યદા વર્ષગણૈરપિ સ્યાત્|” (ચ. શા. અ. ૨) ઇતિ| તસ્માન્નેદં દશમમાસવ્યતિક્રમે ચિકિત્સાવિધાનસ્ય પ્રયોજનં, કિન્તુ વ્યાધિમહિમ્ના તાવતૈવ કાલેન તસ્ય ચિકિત્સયા સુખોચ્છેદનમિતિ| યથા જ્વરે પુરાણે એવ ક્ષીરપાનવિરેચને| ઉક્તં હિ તન્ત્રાન્તરે– “રક્તગુલ્મે પુરાણત્વં સુખસાધ્યસ્ય લક્ષણમ્|” ઇતિ| પુરાણતા ચાસ્ય દશમમાસવ્યતિક્રમેણૈવ ભવતિ| જેજ્જટેનાપ્યુક્તમ્– યદ્યર્વાક્ રક્તભેદનં ક્રિયતે તદા ગર્ભશય્યાં ક્ષિણાતિ, તલ્લીનત્વાદ્રક્તસ્ય; એકાદશમાસે તુ પરિપિણ્ડિતગુલ્મે સ્નેહાદિનોપસ્કૃતદેહાયા ન ગર્ભશય્યાયા વિકૃતિમાદધાતિ રક્તભેદનમિતિ||૧૫-૧૬||

Adhikarana gulmino~asAdhyalakShaNAni (17-20) · Śloka 20

સઞ્ચિતઃ ક્રમશો ગુલ્મો મહાવાસ્તુપરિગ્રહઃ | કૃતમૂલઃ સિરાનદ્ધો યદા કૂર્મ ઇવોત્થિતઃ ||૧૭|| દૌર્બલ્યારુચિહૃલ્લાસકાસચ્છર્દ્યરતિજ્વરૈઃ | તૃષ્ણાતન્દ્રાપ્રતિશ્યાયૈર્યુજ્યતે સ ન સિધ્યતિ ||૧૮|| ગૃહીત્વા સજ્વરં શ્વાસચ્છર્દ્યતીસારપીડિતમ્ | હૃન્નાભિહસ્તપાદેષુ શોથઃ કર્ષતિ ગુલ્મિનમ્ ||૧૯|| (ચ. ચિ. અ. ૫) | શ્વાસઃ શૂલં પિપાસાઽન્નવિદ્વેષો ગ્રન્થિમૂઢતા | જાયતે દુર્બલત્વં ચ ગુલ્મિનો મરણાય વૈ ||૨૦|| (સુ. સૂ. અ. ૩૩) |

ચિરજસ્યાવસ્થાયામસાધ્યત્વમાહ– સઞ્ચિત ઇત્યાદિ| મહાવાસ્તુપરિગ્રહઃ સકલોદરવ્યાપી| કૃતમૂલો ધાત્વન્તરાવગાહી| સિરાનદ્ધઃ સિરાજાલવાન્| ગૃહીત્વેત્યાદિ| હૃદયાદૌ ગૃહીત્વા શોથો ગુલ્મિનં કર્ષતિ, ‘મરણાય’ ઇતિ શેષઃ| શ્વાસેત્યાદિ| ગ્રન્થિમૂઢતા ગ્રન્થિરૂપસ્ય ગુલ્મસ્યાકસ્માદ્વિલયનમિતિ| નનુ ચ, અન્તર્વિદ્રધિગુલ્મયોઃ કો ભેદઃ? સમાનસ્થાનસમ્ભવત્વાત્| ઉચ્યતે– વિદ્રધિઃ પચ્યતે, ગુલ્મો ન પચ્યતે નિરાશ્રયત્વાત્| યદાહ સુશ્રુતઃ– “ન નિબન્ધોઽસ્તિ ગુલ્મસ્ય વિદ્રધિઃ સનિબન્ધનઃ| ગુલ્મસ્તિષ્ઠતિ દોષેષુ વિદ્રધિર્માંસશોણિતે|| વિદ્રધિઃ પચ્યતે તસ્માદ્ગુલ્મઃ ક્વાપિ ન પચ્યતે|” (સુ. નિ. અ. ૯) ઇતિ| નનુ, ગુલ્મોઽપિ પચ્યત એવ| યદાહ ચરકઃ– “વિદાહશૂલસઙ્ક્ષોભસ્વપ્નનાશારતિજ્વરૈઃ| વિદહ્યમાનં જાનીયાદ્ગુલ્મં તમુપનાહયેત્||” (ચ. ચિ. અ. ૫) ઇતિ| ઉચ્યતે– ગુલ્મો ન પચ્યતે નિરાશ્રયત્વાત્; યદા તુ કારણવશાદાશ્રયં માંસાદિકમાસાદયતિ, વાતોપશમનાર્થં કૃતસ્વેદાદિભિર્વા રક્તદુષ્ટિર્ભવતિ, તદા પચ્યમાનો વિદાહનિમિત્તકં વિદ્રધિત્વમાપ્નોતિ| ઉક્તં હિ– “ સ વૈ શીઘ્રવિદાહિત્વાદ્વિદ્રધીત્યભિધીયતે|” (ચ. સૂ. અ. ૧૭) ઇતિ| ન હિ યસ્માત્ વિકારાત્ યદુત્પદ્યતે વિકારાન્તરં તત્ સ એવ ભવતીતિ; માભૂત્ પ્લીહૈવ ઉદરમ્, અશ્મર્યેવ શર્કરા, ઇત્યાદિશાસ્ત્રોક્તવિરોધવિસ્તરઃ| તસ્માદ્વિદ્રધિઃ પચ્યતે, ગુલ્મો ન પચ્યતે ઇતિ સિદ્ધાન્તો નિરપવાદઃ| યે તુ અન્તર્વિદ્રધિં ન પઠન્તિ તેષામયમભિપ્રાયઃ– ગુલ્મે પક્વે વિદ્રધૌ ચ પાટનશોધનરોપણાદેઃ, અપક્વે ચ વિરેકલેપવિમ્લાપનાદેશ્ચિકિત્સિતસ્ય પ્રાયો વિશેષાભાવાદલં પૃથગ્વિકારસ્વીકારેણેતિ||૧૭-૨૦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 28

ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને ગુલ્મનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૨૮||

ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં ગુલ્મનિદાનં સમાપ્તમ્||૨૮||