૨૮. ગુલ્મનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ગુલ્મેઽપ્યાનાહો ભવતીત્યાનાહાનન્તરં ગુલ્મમાહ– દુષ્ટા ઇત્યાદિ| પઞ્ચધેતિ વાતપિત્તકફસન્નિપાતરક્તજાઃ| દ્વન્દ્વજાસ્તુ પ્રકૃતિસમસમવેતત્વાન્ન પૃથગ્ગણ્યન્તે, અર્શોરોગવત્| કોષ્ઠાન્તરામાશયાદિમધ્યે, ગ્રન્થિરૂપિણં ગુડકાકારમ્| તસ્યેત્યાદિ| એતદેવ વિવૃણોતિ– પાર્શ્વેત્યાદિ| પાર્શ્વે દ્વે ગણનીયે, અન્યથા પઞ્ચત્વાનુપપત્તિઃ, અત એવ ‘પાર્શ્વે’ ઇતિ દ્વિવચનાન્તમેવ ક્વચિત્ પઠ્યતે||૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ગુલ્મેઽપ્યાધ્માનં ભવતીત્યાધ્માનાનન્તરં ગુલ્મનિદાનં, તસ્ય સમ્પ્રાપ્તિમાહ– દુષ્ટા ઇત્યાદિ| દુષ્ટાઃ સ્વકારણૈઃ મિથ્યાહારાધ્યશનાદિભિઃ, મિથ્યાવિહારો બલવદ્વિગ્રહાદિઃ| પઞ્ચધેતિ, વાતપિત્તકફસન્નિપાતરક્તજાન્યેવં પઞ્ચ, દ્વન્દ્વજાસ્તુ પ્રકૃતિસમવેતત્વાત્પૃથઙ્ ન ગણ્યન્તે, અર્શોરોગવત્| કોષ્ઠાન્તઃ આમાશયાદિમધ્યે, ગ્રન્થિરૂપિણં ગુટિકાકારમ્| તેષાં સ્થાનાન્યાહ– તસ્યેત્યાદિ| પાર્શ્વે દ્વે ગણનીયે, અન્યથા પઞ્ચત્વાનુપપત્તિઃ| અન્યે પાર્શ્વે ઇતિ દ્વિવચનાન્તમેવ પઠન્તિ||૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સામાન્યગુલ્મરૂપમાહ– હૃદિત્યાદિ| નાભિશબ્દેન બસ્તિર્બોધ્યઃ, સામીપ્યાત્; યથા ગઙ્ગાયાં ઘોષ ઇત્યાહુઃ; બસ્તેરપિ ગુલ્માશ્રયત્વેનોક્તત્વાત્| અત એવ ‘હૃદ્બસ્ત્યોરન્તરે’ ઇતિ પાઠાન્તરમ્| અન્યે ત્વાહુઃ– બસ્તૌ વિદ્રધિરેવ સ્યાન્નતુ ગુલ્મ ઇતિ| તન્ન, ગુલ્મલક્ષણપ્રતીતેઃ| એતત્ પઞ્ચસ્થાનકથનં દોષજાભિપ્રાયેણ, રક્તજસ્ય તુ ગર્ભાશયઃ સ્થાનમ્; અથવા પાર્શ્વસ્થિતત્વાત્ ગર્ભાશયસ્ય પાર્શ્વગ્રહણેનૈવ ગ્રહણમ્| વૃત્તો વર્તુલઃ| ચયાપચયવાનિતિ કદાચિદુપચીયતે, કદાચિદપચીયતે; એતચ્ચ સામાન્યોક્તમપિ વાતિકે વ્યવતિષ્ઠતે, તલ્લક્ષણે તદભિધાનાદિતિ જેજ્જટઃ; ગદાધરસ્તુ સામાન્યલક્ષણમાહ, સર્વગુલ્માનાં વાતમૂલત્વાત્| ‘ચયોપચયવાન્’ ઇતિ પાઠાન્તરે દોષસ્ય ચયેનોપચયવાનિતિ| ગુલ્મ ઇતિ લતાદિપિહિતસંસ્થાનવિશેષાદૌ ગુલ્મવ્યપદેશો લોકે, તત્સાદૃશ્યાત્ સઞ્ચિતપરિપિણ્ડિતદોષેઽપિ ગુલ્મસઞ્જ્ઞેત્યાહુઃ; વાપ્યચન્દ્રસ્ત્વાહ– સમ્પિણ્ડિતદોષો ગુડકેન મીયત ઇતિ નિરુક્તિઃ||૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સામાન્યં ગુલ્મરૂપમાહ– હૃદિત્યાદિ| હૃદ્ હૃદયં, બસ્તિઃ મૂત્રાશયઃ| નાભિશબ્દેન બસ્તિર્બોધ્યઃ સામીપ્યાદેવ, યથા ગઙ્ગાયાં ઘોષ ઇતિ; બસ્તેરપિ ગુલ્માશ્રયત્વેનોક્તત્વાત્| અન્યે ‘હૃદ્બસ્ત્યોરન્તરે’ ઇત્યેવ પાઠાન્તરં પઠન્તિ| અન્યે તુ બસ્તૌ વિદ્રધિરેવ સ્યાન્ન તુ ગુલ્મ ઇતિ| તન્ન, બસ્તેરપિ ગુલ્મસ્થાનત્વાત્, તથા ચ ચરકે– “પઞ્ચસ્થાનાનિ ગુલ્મસ્ય પાર્શ્વે હૃન્નાભિવસ્તયઃ|” ઇતિ| સઞ્ચારી ચલનશીલઃ, અથવા અચલઃ સ્થિરઃ, વૃત્તો વર્તુલઃ| ચયાપચયવાનિતિ કદાચિત્ ચીયતે વૃદ્ધિં ગચ્છતિ, કદાચિદપચીયતે હીનો ભવતિ| એતલ્લક્ષણં સામાન્યોક્તમપિ વાતિકે વ્યવતિષ્ઠતે, તલ્લક્ષણે તદભિધાનાદિતિ જેજ્જટઃ| ગદાધરસ્તુ સામાન્યલક્ષણમેવાહ, સર્વગુલ્માનાં વાતારબ્ધત્વાત્| “ચયોપચયવાન્” ઇતિ પાઠાન્તરમ્| તત્ર દોષસ્ય ચયઃ, તેન ઉપચયવાન્ વૃદ્ધિમાનિત્યર્થઃ| સ ગુલ્મઃ લતાપિહિતસ્થાનવિશેષાદૌ ગુલ્મવ્યપદેશો લોકે, તત્સાદૃશ્યવત્સઞ્ચિતપરિપિણ્ડિતદોષેઽપિ ગુલ્મસઞ્જ્ઞેત્યાહુઃ| વાપ્યચન્દ્રસ્ત્વાહ– સમ્પિણ્ડિતો દોષો ગુડકત્વેન મીયત ઇતિ નિરુક્તિઃ||૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પૂર્વોક્તં પઞ્ચવિધત્વં વિવૃણોતિ– સ ઇત્યાદિ| વ્યસ્તૈરિત્યનેનૈકજો દ્વન્દ્વજોઽપિ ગ્રાહ્યઃ| પઞ્ચધા ગુલ્મ ઇત્યનેન વિરોધ ઇતિ ચેત્| ન, નહિ તત્રાવધારણં કૃતં, પઞ્ચધૈવેતિ| અત એવ સૂત્રસ્થાને ચરકેણ “પઞ્ચ ગુલ્મા” (ચ. સૂ. અ. ૧૯) ઇત્યભિધાયાપિ “સંસૃષ્ટલિઙ્ગાનપરાંશ્ચ ગુલ્માંસ્ત્રીનાદિશેદૌષધકલ્પનાર્થમ્|” (ચ. ચિ. અ. ૫) ઇત્યુક્તં, સમાનચિકિત્સ્યત્વેન તત્રાન્તર્ભાવાત્| રક્તેન ચાપર ઇતિ સ્ત્રીણામેવ| વક્ષ્યતિ હિ– “સ રૌધિરઃ સ્ત્રીભવ એવ ગુલ્મઃ|” (ચ. ચિ. અ. ૫) ઇતિ| રક્તં ચાત્રાર્તવં ન ધાતુરૂપં, ધાતુરૂપરક્તજસ્તુ ગુલ્મો યદ્યપ્યન્યોઽસ્તિ તથાઽપિ નૈતત્સમ્પ્રાપ્તિકો ભવતીતિ પૃથગુપદિશ્યતે| પૃથગ્જ્ઞાનાનભિધાનં તુ પિત્તગુલ્મસમાનનિદાનચિકિત્સ્યતત્વેન તત્રાન્તર્ભાવાત્, સુશ્રુતે રક્તાતીસારવત્| વિશેષલક્ષણં ચ યદાહ ચરકઃ– “તૃષ્ણાજ્વરપરીદાહશૂલસ્વેદાગ્નિમાર્દવૈઃ| ગુલ્મિનામરુચૌ ચાપિ રક્તમેવાવસેચયેત્||” (ચ. ચિ. અ. ૫) ઇતિ| ધાતુરૂપરક્તજઃ સ્ત્રીણાં પુંસાં ચ ભવતીતિ ભટ્ટારહરિચન્દ્રઃ| તથાચ ક્ષારપાણિઃ– “સ્ત્રીણામાર્તવજો ગુલ્મો ન પુંસામુપજાયતે| અન્યસ્ત્વસૃગ્ભવો ગુલ્મઃ સ્ત્રીણાં પુંસાં ચ જાયતે||” ઇતિ| વાપ્યચન્દ્રસ્ત્વાહ– વાતાદિદોષજસ્યૈવાપચારાદ્રક્તે દુષ્ટે રક્તજવ્યપદેશઃ, યથા ચરકે– કફપિત્તમેહાનામતિકર્ષણાદુત્તરકાલં વાતસંસર્ગે સતિ વાતમેહત્વમુક્તમ્| યદુક્તમ્– “યા વાતમેહાન્ પ્રતિ પૂર્વમુક્તા વાતોલ્બણાનાં વિહિતા ક્રિયા સા| વાયુર્હિ મેહેષ્વતિકર્ષિતેષુ કુપ્યત્યસાધ્યાન્ પ્રતિ નાસ્તિ ચિન્તા||” (ચ. ચિ. અ. ૬) ઇતિ| ક્ષારપાણેરપ્યેવમેવાભિપ્રાયઃ| યદિ તુ પૃથક્ સ્યાત્તદા તમપિ નવમં લિઙ્ગસ્થાનાદિભિરભિધાસ્યત્, ન ચોક્તમ્| જેજ્જટગયદાસાભ્યાં તુ હરિચન્દ્રમતમેવાનુમતમિતિ| સર્વગુલ્મેષુ વાતકારણત્વં જ્ઞેયમ્| યદુક્તં ચરકે– “ગુલ્મિનામનિલશાન્તિરુપાયૈઃ સર્વશો વિધિવદાચરિતવ્યા| મારુતે હ્યવજિતેઽન્યમુદીર્ણં દોષમલ્પમપિ કર્મ નિહન્યાત્||” (ચ. ચિ. અ. ૫) ઇતિ; સુશ્રુતેઽપ્યુક્તમ્– “કુપિતાનિલમૂલત્વાત્ સઞ્ચિતત્વાન્મલસ્ય ચ| તુલ્યત્વાદ્વા વિશાલત્વાદ્ગુલ્મ ઇત્યભિધીયતે||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૨) ઇતિ| ન ચૈતાવતા નાનાત્મજત્વપ્રસઙ્ગઃ, વાતસ્યાનુબન્ધરૂપત્વાત્ જ્વરે પિત્તવત્| નનુ વાતાવ્યભિચારાત્ દ્વિદોષજસ્ત્રિદોષજો વા ગુલ્મઃ સ્યાન્ન કેવલં કફજઃ પિત્તજો વેતિ, તતશ્ચ પઞ્ચધેતિ વિરોધઃ| નૈતત્, અનુબન્ધરૂપેણ વાતજવ્યપદેશો, ન ત્વનુબન્ધ્યરૂપેણેતિ||૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તસ્ય સઙ્ખ્યામાહ– સ ઇત્યાદિ| સ ગુલ્મો વ્યસ્તૈર્વાતપિત્તશ્લેષ્મભિઃ, ઉચ્છ્રિતૈઃ પ્રકુપિતૈસ્ત્રિભિરપિ જાયતે પુરુષાણાં, વ્યસ્તૈરિત્યનેન એકજો દ્વન્દ્વજશ્ચ ગ્રાહ્યઃ| એવં પઞ્ચધા ગુલ્મ ઇત્યનેન વચનેન વિરોધ ઇતિ ચેત્| ન, નહિ તત્રાવધારણં કૃતં પઞ્ચધૈવેતિ; અત એવ સૂત્રસ્થાને ચરકેણ પઞ્ચ ગુલ્મા ઇત્યભિધાયાપિ “સંસૃષ્ટલિઙ્ગાનપરાંસ્તુ ગુલ્માંસ્ત્રીનાદિશેદૌષધકલ્પનાર્થમ્|” ઇત્યભિહિતમ્| જ્ઞેયો રક્તેન ચાપરઃ ઇતિ સ્ત્રીણામેવ| યદુક્તમિહૈવ– “સ રૌધિરઃ સ્ત્રીભવગુલ્મ એવ|” ઇતિ| રક્તં ચાત્રાર્તવં, પૃથગ્જ્ઞાનાનભિધાનં તુ પિત્તગુલ્મસમાનનિદાનચિકિત્સ્યત્વેન તત્રાન્તર્ભાવાત્| ચરકસુશ્રુતયો રક્તાતિસારવત્| વિશેષલક્ષણં યદાહ ચરકઃ– “તૃષ્ણાજ્વરપરીદાહશૂલસ્વેદાગ્નિમાર્દવૈઃ| ગુલ્મિનામરુચૌ ચાપિ રક્તમેવાવસેચયેત્||” ઇતિ| ધાતુરૂપરક્તજશ્ચ સ્ત્રીણાં પુંસાં ચ ભવતીતિ ભટ્ટારકહરિશ્ચન્દ્રઃ| તથા ચ ક્ષીરપાણિઃ– “સ્ત્રીણામાર્તવજો ગુલ્મો ન પુંસામુપજાયતે| અન્યસ્ત્વસૃગ્ભવો ગુલ્મઃ સ્ત્રીણાં પુંસાં ચ જાયતે||” ઇતિ| વાપ્યચન્દ્રસ્ત્વાહ– વાતાદિદોષજસ્યૈવાપચારાદ્રક્તે દુષ્ટે રક્તજવ્યપદેશઃ; યથા ચરકે– કફપિત્તપ્રમેહાણામતિકર્ષણાદુત્તરકાલં વાતસંસર્ગે સતિ વાતમેહત્વમુક્તમ્| યદુક્તમ્– “યા વાતમેહાન્ પ્રતિ પૂર્વમુક્તા વાતોલ્બણાનાં વિહિતા ક્રિયા સા| વાયુર્હિ મેહેષ્વતિકર્ષિતેષુ કુપ્યત્યસાધ્યાન્ પ્રતિ નાસ્તિ ચિન્તા||” ઇતિ| ક્ષીરપાણેરપ્યયમેવાભિપ્રાયઃ| યદિ તુ પૃથક્ સ્યાત્, તદા તસ્યાપિ લિઙ્ગસ્થાનાદિભિરભિધાનં સ્યાત્, તચ્ચ નોક્તં; જેજ્જટગયદાસાભ્યાં તુ હરિશ્ચન્દ્રમતમેવાનુમતમિતિ| સર્વગુલ્મેષુ વાતકારણત્વં જ્ઞેયમ્| યદુક્તં ચરકે– “ગુલ્મિનામનિલશાન્તિરુપાયૈઃ સર્વશો વિધિવદાચરણીયા| મારુતે હ્યવજિતેઽન્યમુદીર્ણં દોષમલ્પમપિ કર્મ નિહન્યાત્||” ઇતિ| સુશ્રુતેઽપ્યુક્તમ્– “કુપિતાનિલમૂલત્વાતત્સઞ્ચિત્વાન્મલસ્ય ચ| તુલ્યવદ્વા વિશાલત્વાદ્ગુલ્મ ઇત્યભિધીયતે||” ઇતિ||૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પૂર્વરૂપમાહ– ઉદ્ગારેત્યાદિ| પુરીષબન્ધો વિડ્બન્ધઃ| તૃપ્તિરનન્નાભિલાષઃ| સુશ્રુતેઽપિ હિ ‘દ્વેષોઽન્ને’ (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૨) ઇતિ પઠિતમ્| અક્ષમત્વમસામર્થ્યમ્| આટોપોઽત્ર રુજાપૂર્વકઃ ક્ષોભઃ, તલતલં વા; નતુ ગુડગુડાશબ્દઃ, તસ્યાન્ત્રકૂજનેનૈવ ગૃહીતત્વાત્; નાપ્યાધ્માનં, તસ્યોપાત્તત્વાત્| અપક્તિશક્તિઃ મન્દાગ્નિતા; ‘અપક્તૃશક્તિઃ’ ઇતિ પાઠે સ એવાર્થઃ||૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તસ્ય પૂર્વરૂપમાહ– ઉદ્ગારેત્યાદિ| ઉદ્ગારબહુલતા, પુરીષબન્ધો વિડ્વિબન્ધઃ, તૃપ્તિરનન્નાભિલાષઃ, સુશ્રુતે હિ– ‘દ્વેષોઽન્ને’ ઇતિ પઠિતમ્| અક્ષમત્વમસામર્થ્યમ્| તૃપ્ત્યક્ષમત્વં સૌહિત્યાસહિષ્ણુતેતિ કેચિત્| અન્ત્રવિકૂજનમન્ત્રાણામવ્યક્તશબ્દાનુકરણમ્| આટોપો રુજાપૂર્વકઃ ક્ષોભઃ, ન તુ ગુડગુડાશબ્દઃ, તસ્યાન્ત્રકૂજનેનોક્તત્વાત્| આધ્માનમુપાન્તયોરાધ્માનમિવ, અપક્તિશક્તિઃ મન્દાગ્નિત્વાદાહારસ્યાપાકઃ||૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ગુલ્મસાધારણરૂપમાહ– અરુચિરિત્યાદિ||૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સર્વગુલ્માનાં સાધારણલક્ષણમાહ– અરુચિરિત્યાદિ| કૃચ્છ્રવિણ્મૂત્રવાતતા કષ્ટેન વિણ્મૂત્રવાતપ્રવર્તનમ્| અન્ત્રવિકૂજનં ગુડગુડાશબ્દઃ, આનાહ ઊર્ધ્વાધોવાતનિરોધઃ, ઊર્ધ્વવાતત્વમુદ્ગારબાહુલ્યમ્||૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વાતિકમાહ– રૂક્ષેત્યાદિ| વિષમાતિમાત્રમિતિ અન્નપાનવિશેષણમ્| વિચેષ્ટનં વિરુદ્ધચેષ્ટાઃ બલવદ્વિગ્રહાદિ| અતિમલક્ષયો વિરેકાદિના| નિરન્નતા નિરાહારતા| વિકલ્પશબ્દઃ સ્થાનાદિભિઃ પ્રત્યેકં યોજ્યઃ| સ્થાનવિકલ્પો યથા– કદાચિન્નાભૌ, કદાચિત્પાર્શ્વયોઃ, કદાચિદ્બસ્તાવિત્યાદિસ્થાનાન્તરગમનમ્| સંસ્થાનવિકલ્પો યથા– કદાચિદલ્પઃ, કદાચિન્મહાન્, વૃત્તો, દીર્ઘો વેતિ| રુજાવિકલ્પો યથા– કદાચિદલ્પા, કદાચિન્મહતી, તોદરૂપા, ભેદરૂપા, અનેકરૂપા વેતિ| ન ચ તત્રોપશેતે ન સુખયતિ||૬-૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વાતગુલ્મસ્ય હેતુપૂર્વકં લક્ષણમાહ– રૂક્ષેત્યાદિ| વિષમાતિમાત્રમિતિ અન્નપાનવિશેષણમ્| વિષમં બહુ સ્તોકમકાલભોજનમ્, એવં જલપાનમપિ, અતિમાત્રં માત્રાધિકમ્, એવં જલસ્યાપિ| વિચેષ્ટનં વિરુદ્ધચેષ્ટા બલવદ્વિગ્રહાદિઃ, અભિઘાતો લગુડાદિના, અતિમલક્ષયો વિરેકાદિના, નિરન્નતા નિરાહારતા| ય ઇત્યાદિ| સ્થાનવિકલ્પો યથા– કદાચિન્નાભૌ, કદાચિદ્બસ્તૌ, કદાચિત્પાર્શ્વયોરિત્યાદિસ્થાનાન્તરગમનમ્| સંસ્થાનવિકલ્પો યથા– કદાચિદ્વર્તુલઃ, કદાચિદ્દીર્ઘ ઇત્યર્થઃ| રુજાવિકલ્પો યથા– કદાચિદલ્પા રુક્, કદાચિન્મહતી, તોદરૂપા, ભેદરૂપા, અનેકરૂપા વેતિ| વિડ્વાતસઙ્ગં વિડ્વાતાપ્રવૃત્તિઃ, કણ્ઠવક્ત્રયોઃ શોષઃ, શ્યાવારુણત્વં શરીરસ્ય, શીતજ્વરઃ, હૃત્કુક્ષ્યાદીનાં પીડા, અંસઃ ભુજયોરુપરિભાગઃ| જીર્ણે આહારે પ્રકુપ્યતિ, ભુક્તે ચ શાન્તિં ગચ્છતિ, સ વાતિકો ગુલ્મઃ| રૂક્ષ આહારઃ કષાયતિક્તકટુકા રસાઃ, તત્ર તસ્મિન્ વાતગુલ્મે નોપશેતે ન સુખયતિ, વાતકારણત્વાત્||૬-૮||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પૈત્તિકમાહ– કટ્વિત્યાદિ| આમાભિઘાત ઇતિ વિદગ્ધાજીર્ણજનિતદુષ્ટરસેનાભિભવઃ; અન્યે તુ ‘આમાભિઘાતૌ’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્રામ ઉક્તરૂપઃ, અભિઘાતો લગુડાદેઃ રક્તદૂષકો જ્ઞેયઃ| જીર્યતીતિ સપ્તમ્યન્તમ્| વ્રણવત્ સ્પર્શાસહ ઇતિ યોજ્યમ્||૯-૧૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પૈત્તિકગુલ્મમાહ– કટ્વિત્યાદિ| વિદાહિ વંશકરીરાદિ, અતિશબ્દો મદ્યાદિષુ યોજ્યઃ| આમાભિઘાત ઇતિ વિદગ્ધાઽજીર્ણજનિતદુષ્ટરસેનાભિભવઃ, અન્યે આમાભિઘાતાવિતિ પઠન્તિ, તત્રામ ઉક્તરૂપઃ, અભિઘાતો લગુડાદિના રક્તદૂષકો જ્ઞેયઃ| એતે પૈત્તિકગુલ્મસ્ય હેતવઃ| તસ્ય લક્ષણમાહ– જ્વર ઇત્યાદિ| જ્વરઃ પ્રસિદ્ધઃ, પિપાસા પાતુમિચ્છા, વદનાઙ્ગરાગઃ મુખે શરીરે ચારુણતા, આહારે જીર્યતિ પચ્યમાને મહચ્છૂલં ભવતિ, વ્રણવત્ સ્પર્શાસહ ઇતિ યોજ્યમ્| એતત્ પિત્તગુલ્મરૂપમ્||૯-૧૦||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

શ્લૈષ્મિકમાહ– શીતમિત્યાદિ| સમ્પૂરણં તૃપ્તિભોજનમ્| સર્વ ઇતિ વાતજાદ્યુક્તઃ| નિચયાત્મકસ્ય સન્નિપાતજસ્ય| કઠિનોન્નતત્વં ગુલ્મસ્ય||૧૧-૧૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

શ્લૈષ્મિકમાહ– શીતમિત્યાદિ| શીતાદિભિર્દ્રવ્યૈઃ, અચેષ્ટનમવ્યાયામઃ| સમ્પૂરણમિતિ આહારાદિના કોષ્ઠસ્ય તૃપ્તિરિવ, એતત્ સર્વં કફગુલ્મસ્ય હેતુઃ| એતસ્યૈવ શ્લોકપાદેન સાન્નિપાતિકસ્ય હેતુમાહ– સર્વ ઇતિ| નિચયાત્મકસ્ય સાન્નિપાતિકસ્ય ગુલ્મસ્ય વાતજાદ્યુક્તહેતુઃ કારણં, તથા સર્વદોષોક્તલક્ષણાનિ ચ ભવન્તિ| પુનઃ શ્લૈષ્મિકસ્યૈવ લક્ષણમાહ– સ્તૈમિત્યેતિ| સ્તૈમિત્યં નિશ્ચલત્વં, શીતજ્વરાદયઃ સુબોધ્યાઃ, શૈત્યં શીતગાત્રતા, કઠિનોન્નતત્વં ગુલ્મસ્યૈવ||૧૧-૧૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

દ્વ્યાત્મકેષુ ત્રિષ્વેકજહેતુલક્ષણાતિદેશાર્થમાહ– નિમિત્તેત્યાદિ| નિમિત્તાનિ ચ રૂપાણિ ચેતિ દ્વન્દ્વઃ| દોષબલાબલં ચેત્યનેન સમદ્વિદોષદ્વન્દ્વજત્રયેણ એકોલ્બણાદિદ્વિદોષજોઽપિ ગ્રાહ્ય ઇતિ દર્શયતિ, અન્યથા બહુત્વાપત્તેઃ| ઔષધકલ્પનાર્થમિતિ એકદોષજાભિહિતચિકિત્સામેલકેન તાન્ ચિકિત્સેદિત્યર્થઃ||૧૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

દ્વન્દ્વાદિકેષુ ત્રિષ્વેકજહેતુલક્ષણાતિદેશાર્થમાહ– નિમિત્તેત્યાદિ| લિઙ્ગાનિ લક્ષણાનિ, દ્વિદોષજે ગુલ્મે દોષાણાં બલાબલં ચ જ્ઞાત્વા વ્યામિશ્રલિઙ્ગાન્ મિલિતલિઙ્ગાન્ પરાન્ સ્ત્રીન્ ગુલ્માનૌષધકલ્પનાર્થમાદિશેત્, એકદોષજાભિહિતચિકિત્સામેલકેન ચ ચિકિત્સેદિત્યર્થઃ||૧૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સાન્નિપાતિકમાહ– મહારુજમિત્યાદિ| અશ્મવત્ ઘનોન્નતં પાષાણવત્ કઠિનમુન્નતં ચ| મન ઇત્યાદિ મનોઽપહારિણં મનોવૈકલ્યકારિણં, શરીરાપહારિણં કૃશત્વવૈવર્ણ્યકરમ્, અગ્ન્યપહારિણમગ્નિવૈષમ્યકરં, બલાપહારિણમસામર્થ્યકરમ્| નનુ, અસાધ્યમિતિ વિરુદ્ધં, “સન્નિપાતોત્થિતે ગુલ્મે ત્રિદોષઘ્નો વિધિર્હિતઃ|” (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૨) ઇતિ સુશ્રુતવચનાત્| નૈવમ્, અયં ચ વિકૃતિવિષમસમવેતોઽસાધ્યઃ, પ્રકૃતિસમસમવેતસ્તુ સાધ્ય ઇત્યાહુઃ| નનુ, સોઽપ્યસાધ્યઃ, યદાહ સુશ્રુતઃ– “સર્વાત્મકે સર્વરુજોપપત્તિસ્તં ચાપ્યસાધ્યં પ્રવદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ|” (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૨) ઇતિ| ઉચ્યતે– તં ચાપીતિ અપિશબ્દાદચિરોત્થિતઃ સાધ્યો વિશ્વામિત્રસંવાદાદિતિ ગયદાસઃ||૧૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ત્રિદોષજસ્યાસાધ્યત્વમાહ– મહારુજમિત્યાદિ| મહારુજં તીવ્રપીડાકરં, દાહપરીતદેહં સન્તાપેન વ્યાપ્તાખિલદેહં, શીઘ્રેણ વિદાહકરં, દારુણં મારણાત્મકમ્, અશ્મવદ્ ઘનોન્નતં પાષાણવત્ કઠિનોન્નતમ્| મન ઇત્યાદિ મનોપહારિણં મનોવૈકલ્યકરં, શરીરાપહારિણં કૃશત્વવૈવર્ણ્યકરમ્, અગ્ન્યપહારિણમગ્નેર્વૈષમ્યાદિકરં, બલાપહારિણમસામર્થ્યકરમ્| એતલ્લક્ષણં વિકૃતિવિષમસમવેતસ્ય, પ્રકૃતિસમસમવેતસ્તુ સાધ્યઃ||૧૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

રક્તગુલ્મમાહ– નવેત્યાદિ| આમગર્ભં વિસૃજેદિતિ નવમમાસાદર્વાક્ પ્રસૂતે| ઋતૌ આર્તવપ્રવૃત્તિકાલે, અહિતભોજનેતિ સમ્બન્ધઃ| એતચ્ચોપલક્ષણાર્થં, તેનાહારાચારાદિકં જ્ઞેયમ્| યદાહ ચરકઃ– “ઋતાવનાહારતયા ભયેન વિરૂક્ષણૈર્વેગવિધારણૈશ્ચ| સંસ્તમ્ભનોલ્લેખનયોનિદોષૈર્ગુલ્મઃ સ્ત્રિયં રક્તભવોઽભ્યુપૈતિ||” (ચ. ચિ. અ. ૫) ઇતિ| પૈત્તસ્ય પૈત્તિકગુલ્મસ્ય| વિશેષણં પૈત્તિકગુલ્માદ્વિશેષલક્ષણમ્| પિણ્ડિતઃ સમુદિતઃ| એવકારોઽત્ર અવધારણે| એતદેવ સ્ફુટયતિ– નાઙ્ગૈર્નાવયવૈશ્ચિરાત્ સ્પન્દત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| સમગર્ભલિઙ્ગ ઇતિ આર્તવાદર્શનમુખસ્રવણસ્તનમુખકૃષ્ણત્વદોહદાદિગર્ભલક્ષણયુક્તઃ, એતચ્ચ વ્યાધિપ્રભાવાત્; યથા– ક્ષયાર્શસોઃ સ્ત્રીરિરંસાકૃષ્ણત્વઙ્નખાદયઃ| અન્યે તુ સમગર્ભલિઙ્ગોઽવિકૃતગર્ભલિઙ્ગ ઇત્યાહુઃ| ઉક્તવિશેષણૈરેવ સ્ત્રીભવત્વે લબ્ધે સ્ત્રીગ્રહણેન કુમારીમતિવૃદ્ધાં ચ નિષેધયતિ, અનુદ્ભૂતક્ષીણરજસ્કત્વાત્તયોઃ| વ્યતીતેઽતિક્રાન્તે| ગર્ભસમાનલિઙ્ગત્વેન સંશયઃ– ગર્ભો વા, રક્તગુલ્મો વા, ઇતિ; તચ્છઙ્કાનિરાસાર્થં દશમે માસે વ્યતીતે ઇત્યુક્તં; નવમદશમયોઃ પ્રસવકાલત્વાદિત્યેકે| તન્ન, ‘યઃ સ્પન્દતે પિણ્ડિત એવ નાઙ્ગૈઃ’ ઇત્યાદિનૈવ વિશેષદર્શનેન સંશયસ્ય નિવર્તિતત્વાત્| ગર્ભો હિ નિરન્તરં પ્રત્યઙ્ગૈર્નિઃશૂલં સ્પન્દતે, ગુલ્મસ્તુ એતદ્વિપરીતેન| કિઞ્ચ નવમે દશમે પ્રસૂત ઇત્યુત્સર્ગઃ, નતુ નિયમઃ, તદધિકકાલેઽપિ પ્રસવદર્શનાત્, આગમાચ્ચ| ઉક્તં હિ ચરકે– “તં સ્ત્રી પ્રસૂતે સુચિરેણ ગર્ભં પુષ્ટો યદા વર્ષગણૈરપિ સ્યાત્|” (ચ. શા. અ. ૨) ઇતિ| તસ્માન્નેદં દશમમાસવ્યતિક્રમે ચિકિત્સાવિધાનસ્ય પ્રયોજનં, કિન્તુ વ્યાધિમહિમ્ના તાવતૈવ કાલેન તસ્ય ચિકિત્સયા સુખોચ્છેદનમિતિ| યથા જ્વરે પુરાણે એવ ક્ષીરપાનવિરેચને| ઉક્તં હિ તન્ત્રાન્તરે– “રક્તગુલ્મે પુરાણત્વં સુખસાધ્યસ્ય લક્ષણમ્|” ઇતિ| પુરાણતા ચાસ્ય દશમમાસવ્યતિક્રમેણૈવ ભવતિ| જેજ્જટેનાપ્યુક્તમ્– યદ્યર્વાક્ રક્તભેદનં ક્રિયતે તદા ગર્ભશય્યાં ક્ષિણાતિ, તલ્લીનત્વાદ્રક્તસ્ય; એકાદશમાસે તુ પરિપિણ્ડિતગુલ્મે સ્નેહાદિનોપસ્કૃતદેહાયા ન ગર્ભશય્યાયા વિકૃતિમાદધાતિ રક્તભેદનમિતિ||૧૫-૧૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સ્ત્રીણાં રક્તજગુલ્મસ્ય સમ્પ્રાપ્તિમાહ– નવેત્યાદિ| યા સ્ત્રી નવપ્રસૂતા સતી અહિતભોજના ભવતિ, યા ચામગર્ભં વિસૃજેદિતિ નવમાસાદર્વાક્ પ્રસૂતે, ઋતાવાર્તવપ્રવૃત્તિકાલે અહિતભોજનેતિ સમ્બન્ધઃ| અન્યથા ઋતૌ તદસમ્ભવાત્| એતચ્ચોપલક્ષણં, તેનાનાહારાદિકમપિ જ્ઞેયમ્| યદાહ ચરકઃ– “ઋતાવનાહારતયા ભયેન વિરૂક્ષણૈર્વેગવિધારણૈશ્ચ| સંસ્તમ્ભનોલ્લેખનયોનિદોષૈર્ગુલ્મઃ સ્ત્રિયં રક્તભવોઽભ્યુપૈતિ||” ઇતિ| તસ્ય લક્ષણમાહ– પૈત્તસ્યેત્યાદિ| પૈત્તિકગુલ્મસ્યાસ્યૈવાપરં વિશેષણં, તદેવ સ્ફુટયતિ– ચિરાત્ પિણ્ડીભૂત ઇવ સ્પન્દતે હસ્તપાદાદિભિરિત્યર્થઃ| સશૂલઃ પીડાયુક્તઃ| સમગર્ભલિઙ્ગ ઇતિ આર્તવાદર્શનમુખપાણ્ડુસ્તનકૃષ્ણત્વદોહદાદિલક્ષણયુક્તઃ, એતચ્ચ વ્યાધિપ્રભાવાત્, યથા– ક્ષયાર્શસોઃ સ્ત્રીરિરંસાકૃષ્ણત્વઙ્નખાદયઃ| અન્યે તુ સમગર્ભલિઙ્ગ ઇતિ અવિકૃતગર્ભલિઙ્ગ ઇત્યાહુઃ| સ સ્ત્રીભવ એવ રક્તજો ગુલ્મો દશમે માસે વ્યતીતે સતિ ચિકિત્સ્યઃ સ્યાત્| રૌધિર ઇત્યનેન વિશેષણેનાર્તવાયુક્તાં કુમારીમતિવૃદ્ધાં ચ નિષેધયતિ, અનુદ્ભૂતક્ષીણરજસ્કત્વાત્તયોઃ| વ્યતીતેઽતિક્રાન્તે| ગર્ભસમાનલિઙ્ગત્વેન સંશયઃ– ગર્ભો વા રક્તગુલ્મો વેતિ, તચ્છઙ્કાનિરાસાર્થં માસે વ્યતીતે દશમે ઇત્યુક્તં, નવમદશમયોઃ પ્રસવકાલત્વાદિત્યેકે; તન્ન, “યઃ સ્પન્દતે પિણ્ડિત એવ નાઙ્ગૈઃ” ઇત્યાદિનૈવ સંશયસ્ય નિવર્તિતત્વાત્| ગર્ભો હ્યઙ્ગેન નિરન્તરં નિઃશૂલં સ્પન્દતે, ગુલ્મસ્તુ એતદ્વિપરીતેનેતિ| કિઞ્ચ નવમે દશમે પ્રસૂયત ઇતિ સામાન્યં ન તુ નિયમઃ, તદધિકકાલેઽપિ પ્રસવદર્શનાત્, આગમાચ્ચ| યદુક્તં ચરકે– “તં સ્ત્રી પ્રસૂતે સુચિરેણ ગર્ભં પુષ્ટો યદા વર્ષગણૈરપિ સ્યાત્|” ઇતિ| તસ્માન્નેદં દશમાસવ્યતિક્રમે ચિકિત્સાભિધાનસ્ય પ્રયોજનં, કિન્તુ વ્યાધિમહિમ્ના તાવતા કાલેન તસ્ય ચિકિત્સયા સુખોચ્છેદ્યત્વાત્| યથા જ્વરે પુરાણ એવ ક્ષીરપાનવિરેચને; ઉક્તં હિ તન્ત્રાન્તરે– “રક્તગુલ્મે પુરાણત્વં સુખસાધ્યસ્ય લક્ષણમ્|” ઇતિ| પુરાણતા ચાસ્ય દશમાસાતિક્રમેણૈવ ભવતિ| યદુક્તં જેજ્જટેન– યદ્યર્વાક્ રક્તભેદનં ક્રિયતે, તદા ગર્ભાશયં ક્ષિણોતીતિ, તલ્લીનત્વાદ્રક્તસ્ય, દશમાસાદૂર્ધ્વં પિણ્ડિતે ગુલ્મે સ્નેહાદિનોપસ્કૃતદેહાયા ન ગર્ભાશયે ક્ષતિમાદધાતિ રક્તભેદનમિતિ||૧૫-૧૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ચિરજસ્યાવસ્થાયામસાધ્યત્વમાહ– સઞ્ચિત ઇત્યાદિ| મહાવાસ્તુપરિગ્રહઃ સકલોદરવ્યાપી| કૃતમૂલો ધાત્વન્તરાવગાહી| સિરાનદ્ધઃ સિરાજાલવાન્| ગૃહીત્વેત્યાદિ| હૃદયાદૌ ગૃહીત્વા શોથો ગુલ્મિનં કર્ષતિ, ‘મરણાય’ ઇતિ શેષઃ| શ્વાસેત્યાદિ| ગ્રન્થિમૂઢતા ગ્રન્થિરૂપસ્ય ગુલ્મસ્યાકસ્માદ્વિલયનમિતિ| નનુ ચ, અન્તર્વિદ્રધિગુલ્મયોઃ કો ભેદઃ? સમાનસ્થાનસમ્ભવત્વાત્| ઉચ્યતે– વિદ્રધિઃ પચ્યતે, ગુલ્મો ન પચ્યતે નિરાશ્રયત્વાત્| યદાહ સુશ્રુતઃ– “ન નિબન્ધોઽસ્તિ ગુલ્મસ્ય વિદ્રધિઃ સનિબન્ધનઃ| ગુલ્મસ્તિષ્ઠતિ દોષેષુ વિદ્રધિર્માંસશોણિતે|| વિદ્રધિઃ પચ્યતે તસ્માદ્ગુલ્મઃ ક્વાપિ ન પચ્યતે|” (સુ. નિ. અ. ૯) ઇતિ| નનુ, ગુલ્મોઽપિ પચ્યત એવ| યદાહ ચરકઃ– “વિદાહશૂલસઙ્ક્ષોભસ્વપ્નનાશારતિજ્વરૈઃ| વિદહ્યમાનં જાનીયાદ્ગુલ્મં તમુપનાહયેત્||” (ચ. ચિ. અ. ૫) ઇતિ| ઉચ્યતે– ગુલ્મો ન પચ્યતે નિરાશ્રયત્વાત્; યદા તુ કારણવશાદાશ્રયં માંસાદિકમાસાદયતિ, વાતોપશમનાર્થં કૃતસ્વેદાદિભિર્વા રક્તદુષ્ટિર્ભવતિ, તદા પચ્યમાનો વિદાહનિમિત્તકં વિદ્રધિત્વમાપ્નોતિ| ઉક્તં હિ– “ સ વૈ શીઘ્રવિદાહિત્વાદ્વિદ્રધીત્યભિધીયતે|” (ચ. સૂ. અ. ૧૭) ઇતિ| ન હિ યસ્માત્ વિકારાત્ યદુત્પદ્યતે વિકારાન્તરં તત્ સ એવ ભવતીતિ; માભૂત્ પ્લીહૈવ ઉદરમ્, અશ્મર્યેવ શર્કરા, ઇત્યાદિશાસ્ત્રોક્તવિરોધવિસ્તરઃ| તસ્માદ્વિદ્રધિઃ પચ્યતે, ગુલ્મો ન પચ્યતે ઇતિ સિદ્ધાન્તો નિરપવાદઃ| યે તુ અન્તર્વિદ્રધિં ન પઠન્તિ તેષામયમભિપ્રાયઃ– ગુલ્મે પક્વે વિદ્રધૌ ચ પાટનશોધનરોપણાદેઃ, અપક્વે ચ વિરેકલેપવિમ્લાપનાદેશ્ચિકિત્સિતસ્ય પ્રાયો વિશેષાભાવાદલં પૃથગ્વિકારસ્વીકારેણેતિ||૧૭-૨૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ચિરજસ્યાવસ્થાયામસાધ્યત્વમાહ– સઞ્ચિત ઇત્યાદિ| અનુપક્રાન્તત્વાત્ ચિરકાલાનુબન્ધિત્વાત્, ક્રમશઃ ક્રમેણ, સઞ્ચિતો વૃદ્ધિં ગતો, ગુલ્મો મહાવાસ્તુપરિગ્રહઃ સકલોદરવ્યાપી, કૃતમૂલો ધાત્વન્તરાવગાહી| સિરાનદ્ધઃ સિરાજાલવાન્, યદા કૂર્મવદુન્નતઃ સ્યાત્, દૌર્બલ્યાદિભિરુપદ્રવૈર્યુક્તો ભવતિ, તદા ન સિદ્ધ્યતીત્યર્થઃ| પુનરસાધ્યલક્ષણમાહ– ગૃહીત્વેત્યાદિ| હૃલ્લાસાદિષુ ગૃહીત્વા શોફો ગુલ્મિનં ગુલ્મયુક્તં રોગિણં, કર્ષતિ મારયતીત્યર્થઃ| સજ્વરશ્વાસં જ્વરશ્વાસાભ્યામુપદ્રુતમ્| પુનશ્ચાસાધ્યલક્ષણમાહ– શ્વાસેત્યાદિ| શ્વાસાદય ઉપદ્રવાઃ ગુલ્મિનો મરણાય ભવન્તિ, ગ્રન્થિમૂઢતા ગ્રન્થિરૂપસ્યૈવ ગુલ્મસ્યાકસ્માદ્વિલયનમદર્શનમિતિ| નનુ, વાતવિદ્રધિગુલ્મયોઃ કો ભેદઃ, સમાનસ્થાનસંસ્થાનત્વાત્? ઉચ્યતે, વિદ્રધિઃ પચ્યતે, ગુલ્મો ન પચ્યતે, નિરાશ્રયત્વાત્| યદાહ સુશ્રુતઃ– “ન નિબન્ધોઽસ્તિ ગુલ્મસ્ય વિદ્રધિઃ સનિબન્ધનઃ| ગુલ્મસ્તિષ્ઠતિ દોષે સ્વે વિદ્રધિર્માંસશોણિતે|| વિદ્રધિઃ પચ્યતે તસ્માદ્ગુલ્મઃ ક્વાપિ ન પચ્યતે|” ઇત્યાદિ| નનુ, ગુલ્મોઽપિ પચ્યત એવ| યદાહ ચરકઃ– “વિદાહશૂલસઙ્ક્ષોભસ્વપ્નનાશારુચિજ્વરૈઃ| વિદહ્યમાનં જાનીયાદ્ગુલ્મં તમુપનાહયેત્||” ઇતિ| ઉચ્યતે– ગુલ્મો ન પચ્યતે નિરાશ્રયત્વાત્, યદિ તુ કારણવશાદાશ્રયં માંસાદિકમાસાદયતિ, વાતોપશમનાર્થં કૃતસ્વેદાદિભિર્વા રક્તદુષ્ટિર્ભવતિ, તદા પચ્યમાનો વિદાહનિમિત્તકં વિદ્રધિત્વમેવાપ્નોતીતિ| ઉક્તં હિ– “સ વૈ શીઘ્રવિદાહિત્વાદ્વિદ્રધીત્યભિધીયતે|” ઇતિ| યદ્યેવં, તદા યસ્માદ્વિકારાન્તરમુત્પદ્યતે તત્સ એવ ભવતિ| માભૂદેવં તદા પ્લીહૈવ ઉદરં જઠર એવ શોફઃ, એવં શાસ્ત્રવિરોધઃ, તસ્માદ્વિદ્રધિઃ પચ્યતે, ગુલ્મો ન પચ્યત ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ| યે તુ અન્તર્વિદ્રધિં ન પઠન્તિ, તેષામયમભિપ્રાયઃ– ગુલ્માપેક્ષયા વિદ્રધૌ ચ પાટનશોધનરોપણાદેઃ અપક્વે ચ વિરેકલેપનવિમ્લાયનાદેશ્ચિકિત્સિતસ્ય પ્રાયો વિશેષાભાવાદલં પૃથગ્વિકારસ્વીકારેણેતિ||૧૭-૨૦||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં ગુલ્મનિદાનં સમાપ્તમ્||૨૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિવૈદ્યવિરચિતાયાં માધવનિદાનવ્યાખ્યાયામાતઙ્કદર્પણાખ્યાયાં ગુલ્મનિદાનમ્||૨૮||