Adhikarana gulmasya nidAnabhedasthAnAni (1) · Śloka 1
અથ ગુલ્મનિદાનમ્ | દુષ્ટા વાતાદયોઽત્યર્થં મિથ્યાહારવિહારતઃ | કુર્વન્તિ પઞ્ચધા ગુલ્મં કોષ્ઠાન્તર્ગ્રન્થિરૂપિણમ્ | તસ્ય પઞ્ચવિધં સ્થાનં પાર્શ્વહૃન્નાભિબસ્તયઃ ||૧||
अथ गुल्मनिदानम् | दुष्टा वातादयोऽत्यर्थं मिथ्याहारविहारतः | कुर्वन्ति पञ्चधा गुल्मं कोष्ठान्तर्ग्रन्थिरूपिणम् | तस्य पञ्चविधं स्थानं पार्श्वहृन्नाभिबस्तयः ||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAmAnyagulmarUpam (2) · Śloka 2
હૃન્નાભ્યોરન્તરે ગ્રન્થિઃ સઞ્ચારી યદિ વાઽચલઃ | વૃત્તશ્ચયાપચયવાન્ સ ‘ગુલ્મ’ ઇતિ કીર્તિતઃ ||૨|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૨) |
हृन्नाभ्योरन्तरे ग्रन्थिः सञ्चारी यदि वाऽचलः | वृत्तश्चयापचयवान् स ‘गुल्म’ इति कीर्तितः ||२|| (सु. उ. तं. अ. ४२) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pa~jcavidhagulmavivaraNam (3) · Śloka 3
સ વ્યસ્તૈર્જાયતે દોષૈઃ સમસ્તૈરપિ ચોચ્છ્રિતૈઃ | પુરુષાણાં તથા સ્ત્રીણાં જ્ઞેયો રક્તેન ચાપરઃ ||૩|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૨) |
स व्यस्तैर्जायते दोषैः समस्तैरपि चोच्छ्रितैः | पुरुषाणां तथा स्त्रीणां ज्ञेयो रक्तेन चापरः ||३|| (सु. उ. तं. अ. ४२) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gulmapUrvarUpam (4) · Śloka 4
ઉદ્ગારબાહુલ્યપુરીષબન્ધતૃપ્ત્યક્ષમત્વાન્ત્રવિકૂજનાનિ | આટોપ આધ્માનમપક્તિશક્તિરાસન્નગુલ્મસ્ય વદન્તિ ચિહ્નમ્ ||૪|| (વા. નિ. અ. ૧૧) |
उद्गारबाहुल्यपुरीषबन्धतृप्त्यक्षमत्वान्त्रविकूजनानि | आटोप आध्मानमपक्तिशक्तिरासन्नगुल्मस्य वदन्ति चिह्नम् ||४|| (वा. नि. अ. ११) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvagulmasAdhAraNaM rUpam (5) · Śloka 5
અરુચિઃ કૃચ્છ્રવિણ્મૂત્રવાતતાઽન્ત્રવિકૂજનમ્ | આનાહશ્ચોર્ધ્વવાતત્વં સર્વગુલ્મેષુ લક્ષયેત્ ||૫||
अरुचिः कृच्छ्रविण्मूत्रवातताऽन्त्रविकूजनम् | आनाहश्चोर्ध्ववातत्वं सर्वगुल्मेषु लक्षयेत् ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtikagulmasya nidAnapUrvakaM lakShaNam (6-8) · Śloka 8
રૂક્ષાન્નપાનં વિષમાતિમાત્રં વિચેષ્ટનં વેગવિનિગ્રહશ્ચ | શોકોઽભિઘાતોઽતિમલક્ષયશ્ચ નિરન્નતા ચાનિલગુલ્મહેતુઃ ||૬|| યઃ સ્થાનસંસ્થાનરુજાં વિકલ્પં વિડ્વાતસઙ્ગં ગલવક્ત્રશોષમ્ | શ્યાવારુણત્વં શિશિરજ્વરં ચ હૃત્કુક્ષિપાર્શ્વાંસશિરોરુજં ચ ||૭|| કરોતિ જીર્ણે ત્વધિકં પ્રકોપં ભુક્તે મૃદુત્વં સમુપૈતિ યશ્ચ | વાતાત્ સ ગુલ્મો નચ તત્ર રૂક્ષં કષાયતિક્તં કટુ ચોપશેતે ||૮|| (ચ. ચિ. અ. ૫) |
रूक्षान्नपानं विषमातिमात्रं विचेष्टनं वेगविनिग्रहश्च | शोकोऽभिघातोऽतिमलक्षयश्च निरन्नता चानिलगुल्महेतुः ||६|| यः स्थानसंस्थानरुजां विकल्पं विड्वातसङ्गं गलवक्त्रशोषम् | श्यावारुणत्वं शिशिरज्वरं च हृत्कुक्षिपार्श्वांसशिरोरुजं च ||७|| करोति जीर्णे त्वधिकं प्रकोपं भुक्ते मृदुत्वं समुपैति यश्च | वातात् स गुल्मो नच तत्र रूक्षं कषायतिक्तं कटु चोपशेते ||८|| (च. चि. अ. ५) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana paittikagulmasya nidAnapUrvakaM lakShaNam (9-10) · Śloka 10
કટ્વમ્લતીક્ષ્ણોષ્ણવિદાહિરૂક્ષક્રોધાતિમદ્યાર્કહુતાશસેવા | આમાભિઘાતો રુધિરં ચ દુષ્ટં પૈત્તસ્ય ગુલ્મસ્ય નિમિત્તમુક્તમ્ ||૯|| જ્વરઃ પિપાસા વદનાઙ્ગરાગઃ શૂલં મહજ્જીર્યતિ ભોજન ચ | સ્વેદો વિદાહો વ્રણવચ્ચ ગુલ્મઃ સ્પર્શાસહઃ પૈત્તિકગુલ્મરૂપમ્ ||૧૦|| (ચ. ચિ. અ. ૫) |
कट्वम्लतीक्ष्णोष्णविदाहिरूक्षक्रोधातिमद्यार्कहुताशसेवा | आमाभिघातो रुधिरं च दुष्टं पैत्तस्य गुल्मस्य निमित्तमुक्तम् ||९|| ज्वरः पिपासा वदनाङ्गरागः शूलं महज्जीर्यति भोजन च | स्वेदो विदाहो व्रणवच्च गुल्मः स्पर्शासहः पैत्तिकगुल्मरूपम् ||१०|| (च. चि. अ. ५) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shlaiShmikagulmasya nidAnapUrvakaM lakShaNam (11-12) · Śloka 12
શીતં ગુરુ સ્નિગ્ધમચેષ્ટનં ચ સમ્પૂરણં પ્રસ્વપનં દિવા ચ | ગુલ્મસ્ય હેતુઃ કફસમ્ભવસ્ય સર્વસ્તુ દુષ્ટો નિચયાત્મકસ્ય ||૧૧|| સ્તૈમિત્યશીતજ્વરગાત્રસાદહૃલ્લાસકાસારુચિગૌરવાણિ | શૈત્યં રુગલ્પા કઠિનોન્નતત્વં ગુલ્મસ્ય રૂપાણિ કફાત્મકસ્ય ||૧૨|| (ચ. ચિ. અ. ૫) |
शीतं गुरु स्निग्धमचेष्टनं च सम्पूरणं प्रस्वपनं दिवा च | गुल्मस्य हेतुः कफसम्भवस्य सर्वस्तु दुष्टो निचयात्मकस्य ||११|| स्तैमित्यशीतज्वरगात्रसादहृल्लासकासारुचिगौरवाणि | शैत्यं रुगल्पा कठिनोन्नतत्वं गुल्मस्य रूपाणि कफात्मकस्य ||१२|| (च. चि. अ. ५) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dvyAtmakeShu triShvekajahetulakShaNAtideshaH (13) · Śloka 13
નિમિત્તરૂપાણ્યુપલભ્ય ગુલ્મે દ્વિદોષજે દોષબલાબલં ચ | વ્યામિશ્રલિઙ્ગાનપરાંશ્ચ ગુલ્માંસ્ત્રીનાદિશેદૌષધકલ્પનાર્થમ્ ||૧૩|| (ચ. ચિ. અ. ૫) |
निमित्तरूपाण्युपलभ्य गुल्मे द्विदोषजे दोषबलाबलं च | व्यामिश्रलिङ्गानपरांश्च गुल्मांस्त्रीनादिशेदौषधकल्पनार्थम् ||१३|| (च. चि. अ. ५) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAnnipAtikagulmalakShaNam (14) · Śloka 14
મહારુજં દાહપરીતમશ્મવદ્ઘનોન્નતં શીઘ્રવિદાહિ દારુણમ્ | મનઃશરીરાગ્નિબલાપહારિણં ત્રિદોષજં ગુલ્મમસાધ્યમાદિશેત્ ||૧૪|| (ચ. ચિ. અ. ૫) |
महारुजं दाहपरीतमश्मवद्घनोन्नतं शीघ्रविदाहि दारुणम् | मनःशरीराग्निबलापहारिणं त्रिदोषजं गुल्ममसाध्यमादिशेत् ||१४|| (च. चि. अ. ५) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktagulmasya nidAnapUrvakaM lakShaNam (15-16) · Śloka 16
નવપ્રસૂતાઽહિતભોજન યા યા ચામગર્ભં વિસૃજેદૃતૌ વા | વાયુર્હિ તસ્યાઃ પરિગૃહ્ય રક્તં કરોતિ ગુલ્મં સરુજં સદાહમ્ | પૈત્તસ્ય લિઙ્ગેન સમાનલિઙ્ગં વિશેષણં ચાપ્યપરં નિબોધ ||૧૫|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૨) | યઃ સ્પન્દતે પિણ્ડિત એવ નાઙ્ગૈશ્ચિરાત્ સશૂલઃ સમગર્ભલિઙ્ગઃ | સ રૌધિરઃ સ્ત્રીભવ એવ ગુલ્મો માસે વ્યતીતે દશમે ચિકિત્સ્યઃ ||૧૬|| (ચ. ચિ. અ. ૫) |
नवप्रसूताऽहितभोजन या या चामगर्भं विसृजेदृतौ वा | वायुर्हि तस्याः परिगृह्य रक्तं करोति गुल्मं सरुजं सदाहम् | पैत्तस्य लिङ्गेन समानलिङ्गं विशेषणं चाप्यपरं निबोध ||१५|| (सु. उ. तं. अ. ४२) | यः स्पन्दते पिण्डित एव नाङ्गैश्चिरात् सशूलः समगर्भलिङ्गः | स रौधिरः स्त्रीभव एव गुल्मो मासे व्यतीते दशमे चिकित्स्यः ||१६|| (च. चि. अ. ५) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gulmino~asAdhyalakShaNAni (17-20) · Śloka 20
સઞ્ચિતઃ ક્રમશો ગુલ્મો મહાવાસ્તુપરિગ્રહઃ | કૃતમૂલઃ સિરાનદ્ધો યદા કૂર્મ ઇવોત્થિતઃ ||૧૭|| દૌર્બલ્યારુચિહૃલ્લાસકાસચ્છર્દ્યરતિજ્વરૈઃ | તૃષ્ણાતન્દ્રાપ્રતિશ્યાયૈર્યુજ્યતે સ ન સિધ્યતિ ||૧૮|| ગૃહીત્વા સજ્વરં શ્વાસચ્છર્દ્યતીસારપીડિતમ્ | હૃન્નાભિહસ્તપાદેષુ શોથઃ કર્ષતિ ગુલ્મિનમ્ ||૧૯|| (ચ. ચિ. અ. ૫) | શ્વાસઃ શૂલં પિપાસાઽન્નવિદ્વેષો ગ્રન્થિમૂઢતા | જાયતે દુર્બલત્વં ચ ગુલ્મિનો મરણાય વૈ ||૨૦|| (સુ. સૂ. અ. ૩૩) |
सञ्चितः क्रमशो गुल्मो महावास्तुपरिग्रहः | कृतमूलः सिरानद्धो यदा कूर्म इवोत्थितः ||१७|| दौर्बल्यारुचिहृल्लासकासच्छर्द्यरतिज्वरैः | तृष्णातन्द्राप्रतिश्यायैर्युज्यते स न सिध्यति ||१८|| गृहीत्वा सज्वरं श्वासच्छर्द्यतीसारपीडितम् | हृन्नाभिहस्तपादेषु शोथः कर्षति गुल्मिनम् ||१९|| (च. चि. अ. ५) | श्वासः शूलं पिपासाऽन्नविद्वेषो ग्रन्थिमूढता | जायते दुर्बलत्वं च गुल्मिनो मरणाय वै ||२०|| (सु. सू. अ. ३३) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 28
ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને ગુલ્મનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૨૮||
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने गुल्मनिदानं समाप्तम् ||२८||
🔊 Audio coming soon