Adhikarana gulmasya nidAnabhedasthAnAni (1) · Śloka 1
अथ गुल्मनिदानम् |
दुष्टा वातादयोऽत्यर्थं मिथ्याहारविहारतः |
कुर्वन्ति पञ्चधा गुल्मं कोष्ठान्तर्ग्रन्थिरूपिणम् |
तस्य पञ्चविधं स्थानं पार्श्वहृन्नाभिबस्तयः ||१||
गुल्मेऽप्यानाहो भवतीत्यानाहानन्तरं गुल्ममाह– दुष्टा इत्यादि| पञ्चधेति वातपित्तकफसन्निपातरक्तजाः| द्वन्द्वजास्तु प्रकृतिसमसमवेतत्वान्न पृथग्गण्यन्ते, अर्शोरोगवत्| कोष्ठान्तरामाशयादिमध्ये, ग्रन्थिरूपिणं गुडकाकारम्| तस्येत्यादि| एतदेव विवृणोति– पार्श्वेत्यादि| पार्श्वे द्वे गणनीये, अन्यथा पञ्चत्वानुपपत्तिः, अत एव ‘पार्श्वे’ इति द्विवचनान्तमेव क्वचित् पठ्यते||१||
Adhikarana sAmAnyagulmarUpam (2) · Śloka 2
हृन्नाभ्योरन्तरे ग्रन्थिः सञ्चारी यदि वाऽचलः |
वृत्तश्चयापचयवान् स ‘गुल्म’ इति कीर्तितः ||२||
(सु. उ. तं. अ. ४२) |
सामान्यगुल्मरूपमाह– हृदित्यादि| नाभिशब्देन बस्तिर्बोध्यः, सामीप्यात्; यथा गङ्गायां घोष इत्याहुः; बस्तेरपि गुल्माश्रयत्वेनोक्तत्वात्| अत एव ‘हृद्बस्त्योरन्तरे’ इति पाठान्तरम्| अन्ये त्वाहुः– बस्तौ विद्रधिरेव स्यान्नतु गुल्म इति| तन्न, गुल्मलक्षणप्रतीतेः| एतत् पञ्चस्थानकथनं दोषजाभिप्रायेण, रक्तजस्य तु गर्भाशयः स्थानम्; अथवा पार्श्वस्थितत्वात् गर्भाशयस्य पार्श्वग्रहणेनैव ग्रहणम्| वृत्तो वर्तुलः| चयापचयवानिति कदाचिदुपचीयते, कदाचिदपचीयते; एतच्च सामान्योक्तमपि वातिके व्यवतिष्ठते, तल्लक्षणे तदभिधानादिति जेज्जटः; गदाधरस्तु सामान्यलक्षणमाह, सर्वगुल्मानां वातमूलत्वात्| ‘चयोपचयवान्’ इति पाठान्तरे दोषस्य चयेनोपचयवानिति| गुल्म इति लतादिपिहितसंस्थानविशेषादौ गुल्मव्यपदेशो लोके, तत्सादृश्यात् सञ्चितपरिपिण्डितदोषेऽपि गुल्मसञ्ज्ञेत्याहुः; वाप्यचन्द्रस्त्वाह– सम्पिण्डितदोषो गुडकेन मीयत इति निरुक्तिः||२||
Adhikarana pa~jcavidhagulmavivaraNam (3) · Śloka 3
स व्यस्तैर्जायते दोषैः समस्तैरपि चोच्छ्रितैः |
पुरुषाणां तथा स्त्रीणां ज्ञेयो रक्तेन चापरः ||३||
(सु. उ. तं. अ. ४२) |
पूर्वोक्तं पञ्चविधत्वं विवृणोति– स इत्यादि| व्यस्तैरित्यनेनैकजो द्वन्द्वजोऽपि ग्राह्यः| पञ्चधा गुल्म इत्यनेन विरोध इति चेत्| न, नहि तत्रावधारणं कृतं, पञ्चधैवेति| अत एव सूत्रस्थाने चरकेण “पञ्च गुल्मा” (च. सू. अ. १९) इत्यभिधायापि “संसृष्टलिङ्गानपरांश्च गुल्मांस्त्रीनादिशेदौषधकल्पनार्थम्|” (च. चि. अ. ५) इत्युक्तं, समानचिकित्स्यत्वेन तत्रान्तर्भावात्| रक्तेन चापर इति स्त्रीणामेव| वक्ष्यति हि– “स रौधिरः स्त्रीभव एव गुल्मः|” (च. चि. अ. ५) इति| रक्तं चात्रार्तवं न धातुरूपं, धातुरूपरक्तजस्तु गुल्मो यद्यप्यन्योऽस्ति तथाऽपि नैतत्सम्प्राप्तिको भवतीति पृथगुपदिश्यते| पृथग्ज्ञानानभिधानं तु पित्तगुल्मसमाननिदानचिकित्स्यतत्वेन तत्रान्तर्भावात्, सुश्रुते रक्तातीसारवत्| विशेषलक्षणं च यदाह चरकः– “तृष्णाज्वरपरीदाहशूलस्वेदाग्निमार्दवैः| गुल्मिनामरुचौ चापि रक्तमेवावसेचयेत्||” (च. चि. अ. ५) इति| धातुरूपरक्तजः स्त्रीणां पुंसां च भवतीति भट्टारहरिचन्द्रः| तथाच क्षारपाणिः– “स्त्रीणामार्तवजो गुल्मो न पुंसामुपजायते| अन्यस्त्वसृग्भवो गुल्मः स्त्रीणां पुंसां च जायते||” इति| वाप्यचन्द्रस्त्वाह– वातादिदोषजस्यैवापचाराद्रक्ते दुष्टे रक्तजव्यपदेशः, यथा चरके– कफपित्तमेहानामतिकर्षणादुत्तरकालं वातसंसर्गे सति वातमेहत्वमुक्तम्| यदुक्तम्– “या वातमेहान् प्रति पूर्वमुक्ता वातोल्बणानां विहिता क्रिया सा| वायुर्हि मेहेष्वतिकर्षितेषु कुप्यत्यसाध्यान् प्रति नास्ति चिन्ता||” (च. चि. अ. ६) इति| क्षारपाणेरप्येवमेवाभिप्रायः| यदि तु पृथक् स्यात्तदा तमपि नवमं लिङ्गस्थानादिभिरभिधास्यत्, न चोक्तम्| जेज्जटगयदासाभ्यां तु हरिचन्द्रमतमेवानुमतमिति| सर्वगुल्मेषु वातकारणत्वं ज्ञेयम्| यदुक्तं चरके– “गुल्मिनामनिलशान्तिरुपायैः सर्वशो विधिवदाचरितव्या| मारुते ह्यवजितेऽन्यमुदीर्णं दोषमल्पमपि कर्म निहन्यात्||” (च. चि. अ. ५) इति; सुश्रुतेऽप्युक्तम्– “कुपितानिलमूलत्वात् सञ्चितत्वान्मलस्य च| तुल्यत्वाद्वा विशालत्वाद्गुल्म इत्यभिधीयते||” (सु. उ. तं. अ. ४२) इति| न चैतावता नानात्मजत्वप्रसङ्गः, वातस्यानुबन्धरूपत्वात् ज्वरे पित्तवत्| ननु वाताव्यभिचारात् द्विदोषजस्त्रिदोषजो वा गुल्मः स्यान्न केवलं कफजः पित्तजो वेति, ततश्च पञ्चधेति विरोधः| नैतत्, अनुबन्धरूपेण वातजव्यपदेशो, न त्वनुबन्ध्यरूपेणेति||३||
Adhikarana gulmapUrvarUpam (4) · Śloka 4
उद्गारबाहुल्यपुरीषबन्धतृप्त्यक्षमत्वान्त्रविकूजनानि |
आटोप आध्मानमपक्तिशक्तिरासन्नगुल्मस्य वदन्ति चिह्नम् ||४||
(वा. नि. अ. ११) |
पूर्वरूपमाह– उद्गारेत्यादि| पुरीषबन्धो विड्बन्धः| तृप्तिरनन्नाभिलाषः| सुश्रुतेऽपि हि ‘द्वेषोऽन्ने’ (सु. उ. तं. अ. ४२) इति पठितम्| अक्षमत्वमसामर्थ्यम्| आटोपोऽत्र रुजापूर्वकः क्षोभः, तलतलं वा; नतु गुडगुडाशब्दः, तस्यान्त्रकूजनेनैव गृहीतत्वात्; नाप्याध्मानं, तस्योपात्तत्वात्| अपक्तिशक्तिः मन्दाग्निता; ‘अपक्तृशक्तिः’ इति पाठे स एवार्थः||४||
Adhikarana sarvagulmasAdhAraNaM rUpam (5) · Śloka 5
अरुचिः कृच्छ्रविण्मूत्रवातताऽन्त्रविकूजनम् |
आनाहश्चोर्ध्ववातत्वं सर्वगुल्मेषु लक्षयेत् ||५||
गुल्मसाधारणरूपमाह– अरुचिरित्यादि||५||
Adhikarana vAtikagulmasya nidAnapUrvakaM lakShaNam (6-8) · Śloka 8
रूक्षान्नपानं विषमातिमात्रं विचेष्टनं वेगविनिग्रहश्च |
शोकोऽभिघातोऽतिमलक्षयश्च निरन्नता चानिलगुल्महेतुः ||६||
यः स्थानसंस्थानरुजां विकल्पं विड्वातसङ्गं गलवक्त्रशोषम् |
श्यावारुणत्वं शिशिरज्वरं च हृत्कुक्षिपार्श्वांसशिरोरुजं च ||७||
करोति जीर्णे त्वधिकं प्रकोपं भुक्ते मृदुत्वं समुपैति यश्च |
वातात् स गुल्मो नच तत्र रूक्षं कषायतिक्तं कटु चोपशेते ||८||
(च. चि. अ. ५) |
वातिकमाह– रूक्षेत्यादि| विषमातिमात्रमिति अन्नपानविशेषणम्| विचेष्टनं विरुद्धचेष्टाः बलवद्विग्रहादि| अतिमलक्षयो विरेकादिना| निरन्नता निराहारता| विकल्पशब्दः स्थानादिभिः प्रत्येकं योज्यः| स्थानविकल्पो यथा– कदाचिन्नाभौ, कदाचित्पार्श्वयोः, कदाचिद्बस्तावित्यादिस्थानान्तरगमनम्| संस्थानविकल्पो यथा– कदाचिदल्पः, कदाचिन्महान्, वृत्तो, दीर्घो वेति| रुजाविकल्पो यथा– कदाचिदल्पा, कदाचिन्महती, तोदरूपा, भेदरूपा, अनेकरूपा वेति| न च तत्रोपशेते न सुखयति||६-८||
Adhikarana paittikagulmasya nidAnapUrvakaM lakShaNam (9-10) · Śloka 10
कट्वम्लतीक्ष्णोष्णविदाहिरूक्षक्रोधातिमद्यार्कहुताशसेवा |
आमाभिघातो रुधिरं च दुष्टं पैत्तस्य गुल्मस्य निमित्तमुक्तम् ||९||
ज्वरः पिपासा वदनाङ्गरागः शूलं महज्जीर्यति भोजन च |
स्वेदो विदाहो व्रणवच्च गुल्मः स्पर्शासहः पैत्तिकगुल्मरूपम् ||१०||
(च. चि. अ. ५) |
पैत्तिकमाह– कट्वित्यादि| आमाभिघात इति विदग्धाजीर्णजनितदुष्टरसेनाभिभवः; अन्ये तु ‘आमाभिघातौ’ इति पठन्ति, तत्राम उक्तरूपः, अभिघातो लगुडादेः रक्तदूषको ज्ञेयः| जीर्यतीति सप्तम्यन्तम्| व्रणवत् स्पर्शासह इति योज्यम्||९-१०||
Adhikarana shlaiShmikagulmasya nidAnapUrvakaM lakShaNam (11-12) · Śloka 12
शीतं गुरु स्निग्धमचेष्टनं च सम्पूरणं प्रस्वपनं दिवा च |
गुल्मस्य हेतुः कफसम्भवस्य सर्वस्तु दुष्टो निचयात्मकस्य ||११||
स्तैमित्यशीतज्वरगात्रसादहृल्लासकासारुचिगौरवाणि |
शैत्यं रुगल्पा कठिनोन्नतत्वं गुल्मस्य रूपाणि कफात्मकस्य ||१२||
(च. चि. अ. ५) |
श्लैष्मिकमाह– शीतमित्यादि| सम्पूरणं तृप्तिभोजनम्| सर्व इति वातजाद्युक्तः| निचयात्मकस्य सन्निपातजस्य| कठिनोन्नतत्वं गुल्मस्य||११-१२||
Adhikarana dvyAtmakeShu triShvekajahetulakShaNAtideshaH (13) · Śloka 13
निमित्तरूपाण्युपलभ्य गुल्मे द्विदोषजे दोषबलाबलं च |
व्यामिश्रलिङ्गानपरांश्च गुल्मांस्त्रीनादिशेदौषधकल्पनार्थम् ||१३||
(च. चि. अ. ५) |
द्व्यात्मकेषु त्रिष्वेकजहेतुलक्षणातिदेशार्थमाह– निमित्तेत्यादि| निमित्तानि च रूपाणि चेति द्वन्द्वः| दोषबलाबलं चेत्यनेन समद्विदोषद्वन्द्वजत्रयेण एकोल्बणादिद्विदोषजोऽपि ग्राह्य इति दर्शयति, अन्यथा बहुत्वापत्तेः| औषधकल्पनार्थमिति एकदोषजाभिहितचिकित्सामेलकेन तान् चिकित्सेदित्यर्थः||१३||
Adhikarana sAnnipAtikagulmalakShaNam (14) · Śloka 14
महारुजं दाहपरीतमश्मवद्घनोन्नतं शीघ्रविदाहि दारुणम् |
मनःशरीराग्निबलापहारिणं त्रिदोषजं गुल्ममसाध्यमादिशेत् ||१४||
(च. चि. अ. ५) |
सान्निपातिकमाह– महारुजमित्यादि| अश्मवत् घनोन्नतं पाषाणवत् कठिनमुन्नतं च| मन इत्यादि मनोऽपहारिणं मनोवैकल्यकारिणं, शरीरापहारिणं कृशत्ववैवर्ण्यकरम्, अग्न्यपहारिणमग्निवैषम्यकरं, बलापहारिणमसामर्थ्यकरम्| ननु, असाध्यमिति विरुद्धं, “सन्निपातोत्थिते गुल्मे त्रिदोषघ्नो विधिर्हितः|” (सु. उ. तं. अ. ४२) इति सुश्रुतवचनात्| नैवम्, अयं च विकृतिविषमसमवेतोऽसाध्यः, प्रकृतिसमसमवेतस्तु साध्य इत्याहुः| ननु, सोऽप्यसाध्यः, यदाह सुश्रुतः– “सर्वात्मके सर्वरुजोपपत्तिस्तं चाप्यसाध्यं प्रवदन्ति तज्ज्ञाः|” (सु. उ. तं. अ. ४२) इति| उच्यते– तं चापीति अपिशब्दादचिरोत्थितः साध्यो विश्वामित्रसंवादादिति गयदासः||१४||
Adhikarana raktagulmasya nidAnapUrvakaM lakShaNam (15-16) · Śloka 16
नवप्रसूताऽहितभोजन या या चामगर्भं विसृजेदृतौ वा |
वायुर्हि तस्याः परिगृह्य रक्तं करोति गुल्मं सरुजं सदाहम् |
पैत्तस्य लिङ्गेन समानलिङ्गं विशेषणं चाप्यपरं निबोध ||१५||
(सु. उ. तं. अ. ४२) |
यः स्पन्दते पिण्डित एव नाङ्गैश्चिरात् सशूलः समगर्भलिङ्गः |
स रौधिरः स्त्रीभव एव गुल्मो मासे व्यतीते दशमे चिकित्स्यः ||१६||
(च. चि. अ. ५) |
रक्तगुल्ममाह– नवेत्यादि| आमगर्भं विसृजेदिति नवममासादर्वाक् प्रसूते| ऋतौ आर्तवप्रवृत्तिकाले, अहितभोजनेति सम्बन्धः| एतच्चोपलक्षणार्थं, तेनाहाराचारादिकं ज्ञेयम्| यदाह चरकः– “ऋतावनाहारतया भयेन विरूक्षणैर्वेगविधारणैश्च| संस्तम्भनोल्लेखनयोनिदोषैर्गुल्मः स्त्रियं रक्तभवोऽभ्युपैति||” (च. चि. अ. ५) इति| पैत्तस्य पैत्तिकगुल्मस्य| विशेषणं पैत्तिकगुल्माद्विशेषलक्षणम्| पिण्डितः समुदितः| एवकारोऽत्र अवधारणे| एतदेव स्फुटयति– नाङ्गैर्नावयवैश्चिरात् स्पन्दत इति सम्बन्धः| समगर्भलिङ्ग इति आर्तवादर्शनमुखस्रवणस्तनमुखकृष्णत्वदोहदादिगर्भलक्षणयुक्तः, एतच्च व्याधिप्रभावात्; यथा– क्षयार्शसोः स्त्रीरिरंसाकृष्णत्वङ्नखादयः| अन्ये तु समगर्भलिङ्गोऽविकृतगर्भलिङ्ग इत्याहुः| उक्तविशेषणैरेव स्त्रीभवत्वे लब्धे स्त्रीग्रहणेन कुमारीमतिवृद्धां च निषेधयति, अनुद्भूतक्षीणरजस्कत्वात्तयोः| व्यतीतेऽतिक्रान्ते| गर्भसमानलिङ्गत्वेन संशयः– गर्भो वा, रक्तगुल्मो वा, इति; तच्छङ्कानिरासार्थं दशमे मासे व्यतीते इत्युक्तं; नवमदशमयोः प्रसवकालत्वादित्येके| तन्न, ‘यः स्पन्दते पिण्डित एव नाङ्गैः’ इत्यादिनैव विशेषदर्शनेन संशयस्य निवर्तितत्वात्| गर्भो हि निरन्तरं प्रत्यङ्गैर्निःशूलं स्पन्दते, गुल्मस्तु एतद्विपरीतेन| किञ्च नवमे दशमे प्रसूत इत्युत्सर्गः, नतु नियमः, तदधिककालेऽपि प्रसवदर्शनात्, आगमाच्च| उक्तं हि चरके– “तं स्त्री प्रसूते सुचिरेण गर्भं पुष्टो यदा वर्षगणैरपि स्यात्|” (च. शा. अ. २) इति| तस्मान्नेदं दशममासव्यतिक्रमे चिकित्साविधानस्य प्रयोजनं, किन्तु व्याधिमहिम्ना तावतैव कालेन तस्य चिकित्सया सुखोच्छेदनमिति| यथा ज्वरे पुराणे एव क्षीरपानविरेचने| उक्तं हि तन्त्रान्तरे– “रक्तगुल्मे पुराणत्वं सुखसाध्यस्य लक्षणम्|” इति| पुराणता चास्य दशममासव्यतिक्रमेणैव भवति| जेज्जटेनाप्युक्तम्– यद्यर्वाक् रक्तभेदनं क्रियते तदा गर्भशय्यां क्षिणाति, तल्लीनत्वाद्रक्तस्य; एकादशमासे तु परिपिण्डितगुल्मे स्नेहादिनोपस्कृतदेहाया न गर्भशय्याया विकृतिमादधाति रक्तभेदनमिति||१५-१६||
Adhikarana gulmino~asAdhyalakShaNAni (17-20) · Śloka 20
सञ्चितः क्रमशो गुल्मो महावास्तुपरिग्रहः |
कृतमूलः सिरानद्धो यदा कूर्म इवोत्थितः ||१७||
दौर्बल्यारुचिहृल्लासकासच्छर्द्यरतिज्वरैः |
तृष्णातन्द्राप्रतिश्यायैर्युज्यते स न सिध्यति ||१८||
गृहीत्वा सज्वरं श्वासच्छर्द्यतीसारपीडितम् |
हृन्नाभिहस्तपादेषु शोथः कर्षति गुल्मिनम् ||१९||
(च. चि. अ. ५) |
श्वासः शूलं पिपासाऽन्नविद्वेषो ग्रन्थिमूढता |
जायते दुर्बलत्वं च गुल्मिनो मरणाय वै ||२०||
(सु. सू. अ. ३३) |
चिरजस्यावस्थायामसाध्यत्वमाह– सञ्चित इत्यादि| महावास्तुपरिग्रहः सकलोदरव्यापी| कृतमूलो धात्वन्तरावगाही| सिरानद्धः सिराजालवान्| गृहीत्वेत्यादि| हृदयादौ गृहीत्वा शोथो गुल्मिनं कर्षति, ‘मरणाय’ इति शेषः| श्वासेत्यादि| ग्रन्थिमूढता ग्रन्थिरूपस्य गुल्मस्याकस्माद्विलयनमिति| ननु च, अन्तर्विद्रधिगुल्मयोः को भेदः? समानस्थानसम्भवत्वात्| उच्यते– विद्रधिः पच्यते, गुल्मो न पच्यते निराश्रयत्वात्| यदाह सुश्रुतः– “न निबन्धोऽस्ति गुल्मस्य विद्रधिः सनिबन्धनः| गुल्मस्तिष्ठति दोषेषु विद्रधिर्मांसशोणिते|| विद्रधिः पच्यते तस्माद्गुल्मः क्वापि न पच्यते|” (सु. नि. अ. ९) इति| ननु, गुल्मोऽपि पच्यत एव| यदाह चरकः– “विदाहशूलसङ्क्षोभस्वप्ननाशारतिज्वरैः| विदह्यमानं जानीयाद्गुल्मं तमुपनाहयेत्||” (च. चि. अ. ५) इति| उच्यते– गुल्मो न पच्यते निराश्रयत्वात्; यदा तु कारणवशादाश्रयं मांसादिकमासादयति, वातोपशमनार्थं कृतस्वेदादिभिर्वा रक्तदुष्टिर्भवति, तदा पच्यमानो विदाहनिमित्तकं विद्रधित्वमाप्नोति| उक्तं हि– “ स वै शीघ्रविदाहित्वाद्विद्रधीत्यभिधीयते|” (च. सू. अ. १७) इति| न हि यस्मात् विकारात् यदुत्पद्यते विकारान्तरं तत् स एव भवतीति; माभूत् प्लीहैव उदरम्, अश्मर्येव शर्करा, इत्यादिशास्त्रोक्तविरोधविस्तरः| तस्माद्विद्रधिः पच्यते, गुल्मो न पच्यते इति सिद्धान्तो निरपवादः| ये तु अन्तर्विद्रधिं न पठन्ति तेषामयमभिप्रायः– गुल्मे पक्वे विद्रधौ च पाटनशोधनरोपणादेः, अपक्वे च विरेकलेपविम्लापनादेश्चिकित्सितस्य प्रायो विशेषाभावादलं पृथग्विकारस्वीकारेणेति||१७-२०||
Adhikarana puShpikA · Śloka 28
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने गुल्मनिदानं समाप्तम् ||२८||
इति श्रीविजयरक्षितकृतायां मधुकोशव्याख्यायां गुल्मनिदानं समाप्तम्||२८||