Adhikarana gulmasya nidAnabhedasthAnAni (1) · Śloka 1
ਅਥ ਗੁਲ੍ਮਨਿਦਾਨਮ੍ |
ਦੁਸ੍ਟਾ ਵਾਤਾਦਯੋਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਮਿਥ੍ਯਾਹਾਰਵਿਹਾਰਤਃ |
ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਪਞ੍ਚਧਾ ਗੁਲ੍ਮਂ ਕੋਸ੍ਠਾਨ੍ਤਰ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰੂਪਿਣਮ੍ |
ਤਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚਵਿਧਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਹਨ੍ਨਾਭਿਬਸ੍ਤਯਃ ||੧||
View original
अथ गुल्मनिदानम् |
दुष्टा वातादयोऽत्यर्थं मिथ्याहारविहारतः |
कुर्वन्ति पञ्चधा गुल्मं कोष्ठान्तर्ग्रन्थिरूपिणम् |
तस्य पञ्चविधं स्थानं पार्श्वहृन्नाभिबस्तयः ||१||
ਗੁਲ੍ਮੇਪ੍ਯਾਨਾਹੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਨਾਹਾਨਨ੍ਤਰਂ ਗੁਲ੍ਮਮਾਹ– ਦੁਸ੍ਟਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਞ੍ਚਧੇਤਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸਨ੍ਨਿਪਾਤਰਕ੍ਤਜਾਃ| ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਸਮਵੇਤਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਪਥਗ੍ਗਣ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਅਰ੍ਸ਼ੋਰੋਗਵਤ੍| ਕੋਸ੍ਠਾਨ੍ਤਰਾਮਾਸ਼ਯਾਦਿਮਧ੍ਯੇ, ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰੂਪਿਣਂ ਗੁਡਕਾਕਾਰਮ੍| ਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਦੇਵ ਵਿਵਣੋਤਿ– ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਗਣਨੀਯੇ, ਅਨ੍ਯਥਾ ਪਞ੍ਚਤ੍ਵਾਨੁਪਪਤ੍ਤਿਃ, ਅਤ ਏਵ ‘ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ’ ਇਤਿ ਦ੍ਵਿਵਚਨਾਨ੍ਤਮੇਵ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਪਠ੍ਯਤੇ||੧||
Adhikarana sAmAnyagulmarUpam (2) · Śloka 2
ਹਨ੍ਨਾਭ੍ਯੋਰਨ੍ਤਰੇ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਃ ਸਞ੍ਚਾਰੀ ਯਦਿ ਵਾਚਲਃ |
ਵਤ੍ਤਸ਼੍ਚਯਾਪਚਯਵਾਨ੍ ਸ ‘ਗੁਲ੍ਮ’ ਇਤਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ||੨||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੨) |
View original
हृन्नाभ्योरन्तरे ग्रन्थिः सञ्चारी यदि वाऽचलः |
वृत्तश्चयापचयवान् स ‘गुल्म’ इति कीर्तितः ||२||
(सु. उ. तं. अ. ४२) |
ਸਾਮਾਨ੍ਯਗੁਲ੍ਮਰੂਪਮਾਹ– ਹਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਾਭਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਬੋਧ੍ਯਃ, ਸਾਮੀਪ੍ਯਾਤ੍; ਯਥਾ ਗਙ੍ਗਾਯਾਂ ਘੋਸ ਇਤ੍ਯਾਹੁਃ; ਬਸ੍ਤੇਰਪਿ ਗੁਲ੍ਮਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਤ ਏਵ ‘ਹਦ੍ਬਸ੍ਤ੍ਯੋਰਨ੍ਤਰੇ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਹੁਃ– ਬਸ੍ਤੌ ਵਿਦ੍ਰਧਿਰੇਵ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਤੁ ਗੁਲ੍ਮ ਇਤਿ| ਤਨ੍ਨ, ਗੁਲ੍ਮਲਕ੍ਸਣਪ੍ਰਤੀਤੇਃ| ਏਤਤ੍ ਪਞ੍ਚਸ੍ਥਾਨਕਥਨਂ ਦੋਸਜਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ, ਰਕ੍ਤਜਸ੍ਯ ਤੁ ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯਃ ਸ੍ਥਾਨਮ੍; ਅਥਵਾ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯਸ੍ਯ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਗ੍ਰਹਣੇਨੈਵ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਵਤ੍ਤੋ ਵਰ੍ਤੁਲਃ| ਚਯਾਪਚਯਵਾਨਿਤਿ ਕਦਾਚਿਦੁਪਚੀਯਤੇ, ਕਦਾਚਿਦਪਚੀਯਤੇ; ਏਤਚ੍ਚ ਸਾਮਾਨ੍ਯੋਕ੍ਤਮਪਿ ਵਾਤਿਕੇ ਵ੍ਯਵਤਿਸ੍ਠਤੇ, ਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣੇ ਤਦਭਿਧਾਨਾਦਿਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ; ਗਦਾਧਰਸ੍ਤੁ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ, ਸਰ੍ਵਗੁਲ੍ਮਾਨਾਂ ਵਾਤਮੂਲਤ੍ਵਾਤ੍| ‘ਚਯੋਪਚਯਵਾਨ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਦੋਸਸ੍ਯ ਚਯੇਨੋਪਚਯਵਾਨਿਤਿ| ਗੁਲ੍ਮ ਇਤਿ ਲਤਾਦਿਪਿਹਿਤਸਂਸ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸਾਦੌ ਗੁਲ੍ਮਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ੋ ਲੋਕੇ, ਤਤ੍ਸਾਦਸ਼੍ਯਾਤ੍ ਸਞ੍ਚਿਤਪਰਿਪਿਣ੍ਡਿਤਦੋਸੇਪਿ ਗੁਲ੍ਮਸਞ੍ਜ੍ਞੇਤ੍ਯਾਹੁਃ; ਵਾਪ੍ਯਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤ੍ਵਾਹ– ਸਮ੍ਪਿਣ੍ਡਿਤਦੋਸੋ ਗੁਡਕੇਨ ਮੀਯਤ ਇਤਿ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਃ||੨||
Adhikarana pa~jcavidhagulmavivaraNam (3) · Śloka 3
ਸ ਵ੍ਯਸ੍ਤੈਰ੍ਜਾਯਤੇ ਦੋਸੈਃ ਸਮਸ੍ਤੈਰਪਿ ਚੋਚ੍ਛ੍ਰਿਤੈਃ |
ਪੁਰੁਸਾਣਾਂ ਤਥਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਜ੍ਞੇਯੋ ਰਕ੍ਤੇਨ ਚਾਪਰਃ ||੩||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੨) |
View original
स व्यस्तैर्जायते दोषैः समस्तैरपि चोच्छ्रितैः |
पुरुषाणां तथा स्त्रीणां ज्ञेयो रक्तेन चापरः ||३||
(सु. उ. तं. अ. ४२) |
ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਂ ਪਞ੍ਚਵਿਧਤ੍ਵਂ ਵਿਵਣੋਤਿ– ਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਯਸ੍ਤੈਰਿਤ੍ਯਨੇਨੈਕਜੋ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜੋਪਿ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਃ| ਪਞ੍ਚਧਾ ਗੁਲ੍ਮ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਵਿਰੋਧ ਇਤਿ ਚੇਤ੍| ਨ, ਨਹਿ ਤਤ੍ਰਾਵਧਾਰਣਂ ਕਤਂ, ਪਞ੍ਚਧੈਵੇਤਿ| ਅਤ ਏਵ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਚਰਕੇਣ “ਪਞ੍ਚ ਗੁਲ੍ਮਾ” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੯) ਇਤ੍ਯਭਿਧਾਯਾਪਿ “ਸਂਸਸ੍ਟਲਿਙ੍ਗਾਨਪਰਾਂਸ਼੍ਚ ਗੁਲ੍ਮਾਂਸ੍ਤ੍ਰੀਨਾਦਿਸ਼ੇਦੌਸਧਕਲ੍ਪਨਾਰ੍ਥਮ੍|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੫) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਸਮਾਨਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਤਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਾਤ੍| ਰਕ੍ਤੇਨ ਚਾਪਰ ਇਤਿ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮੇਵ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ– “ਸ ਰੌਧਿਰਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਭਵ ਏਵ ਗੁਲ੍ਮਃ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੫) ਇਤਿ| ਰਕ੍ਤਂ ਚਾਤ੍ਰਾਰ੍ਤਵਂ ਨ ਧਾਤੁਰੂਪਂ, ਧਾਤੁਰੂਪਰਕ੍ਤਜਸ੍ਤੁ ਗੁਲ੍ਮੋ ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਨ੍ਯੋਸ੍ਤਿ ਤਥਾਪਿ ਨੈਤਤ੍ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਕੋ ਭਵਤੀਤਿ ਪਥਗੁਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ| ਪਥਗ੍ਜ੍ਞਾਨਾਨਭਿਧਾਨਂ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਗੁਲ੍ਮਸਮਾਨਨਿਦਾਨਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤਤ੍ਵੇਨ ਤਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਾਤ੍, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਰਕ੍ਤਾਤੀਸਾਰਵਤ੍| ਵਿਸ਼ੇਸਲਕ੍ਸਣਂ ਚ ਯਦਾਹ ਚਰਕਃ– “ਤਸ੍ਣਾਜ੍ਵਰਪਰੀਦਾਹਸ਼ੂਲਸ੍ਵੇਦਾਗ੍ਨਿਮਾਰ੍ਦਵੈਃ| ਗੁਲ੍ਮਿਨਾਮਰੁਚੌ ਚਾਪਿ ਰਕ੍ਤਮੇਵਾਵਸੇਚਯੇਤ੍||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੫) ਇਤਿ| ਧਾਤੁਰੂਪਰਕ੍ਤਜਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਪੁਂਸਾਂ ਚ ਭਵਤੀਤਿ ਭਟ੍ਟਾਰਹਰਿਚਨ੍ਦ੍ਰਃ| ਤਥਾਚ ਕ੍ਸਾਰਪਾਣਿਃ– “ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮਾਰ੍ਤਵਜੋ ਗੁਲ੍ਮੋ ਨ ਪੁਂਸਾਮੁਪਜਾਯਤੇ| ਅਨ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਸਗ੍ਭਵੋ ਗੁਲ੍ਮਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਪੁਂਸਾਂ ਚ ਜਾਯਤੇ||” ਇਤਿ| ਵਾਪ੍ਯਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤ੍ਵਾਹ– ਵਾਤਾਦਿਦੋਸਜਸ੍ਯੈਵਾਪਚਾਰਾਦ੍ਰਕ੍ਤੇ ਦੁਸ੍ਟੇ ਰਕ੍ਤਜਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ, ਯਥਾ ਚਰਕੇ– ਕਫਪਿਤ੍ਤਮੇਹਾਨਾਮਤਿਕਰ੍ਸਣਾਦੁਤ੍ਤਰਕਾਲਂ ਵਾਤਸਂਸਰ੍ਗੇ ਸਤਿ ਵਾਤਮੇਹਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਯਾ ਵਾਤਮੇਹਾਨ੍ ਪ੍ਰਤਿ ਪੂਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤਾ ਵਾਤੋਲ੍ਬਣਾਨਾਂ ਵਿਹਿਤਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਸਾ| ਵਾਯੁਰ੍ਹਿ ਮੇਹੇਸ੍ਵਤਿਕਰ੍ਸਿਤੇਸੁ ਕੁਪ੍ਯਤ੍ਯਸਾਧ੍ਯਾਨ੍ ਪ੍ਰਤਿ ਨਾਸ੍ਤਿ ਚਿਨ੍ਤਾ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੬) ਇਤਿ| ਕ੍ਸਾਰਪਾਣੇਰਪ੍ਯੇਵਮੇਵਾਭਿਪ੍ਰਾਯਃ| ਯਦਿ ਤੁ ਪਥਕ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਤਮਪਿ ਨਵਮਂ ਲਿਙ੍ਗਸ੍ਥਾਨਾਦਿਭਿਰਭਿਧਾਸ੍ਯਤ੍, ਨ ਚੋਕ੍ਤਮ੍| ਜੇਜ੍ਜਟਗਯਦਾਸਾਭ੍ਯਾਂ ਤੁ ਹਰਿਚਨ੍ਦ੍ਰਮਤਮੇਵਾਨੁਮਤਮਿਤਿ| ਸਰ੍ਵਗੁਲ੍ਮੇਸੁ ਵਾਤਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਗੁਲ੍ਮਿਨਾਮਨਿਲਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰੁਪਾਯੈਃ ਸਰ੍ਵਸ਼ੋ ਵਿਧਿਵਦਾਚਰਿਤਵ੍ਯਾ| ਮਾਰੁਤੇ ਹ੍ਯਵਜਿਤੇਨ੍ਯਮੁਦੀਰ੍ਣਂ ਦੋਸਮਲ੍ਪਮਪਿ ਕਰ੍ਮ ਨਿਹਨ੍ਯਾਤ੍||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੫) ਇਤਿ; ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਕੁਪਿਤਾਨਿਲਮੂਲਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਞ੍ਚਿਤਤ੍ਵਾਨ੍ਮਲਸ੍ਯ ਚ| ਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾ ਵਿਸ਼ਾਲਤ੍ਵਾਦ੍ਗੁਲ੍ਮ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ||” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੨) ਇਤਿ| ਨ ਚੈਤਾਵਤਾ ਨਾਨਾਤ੍ਮਜਤ੍ਵਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ, ਵਾਤਸ੍ਯਾਨੁਬਨ੍ਧਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍ ਜ੍ਵਰੇ ਪਿਤ੍ਤਵਤ੍| ਨਨੁ ਵਾਤਾਵ੍ਯਭਿਚਾਰਾਤ੍ ਦ੍ਵਿਦੋਸਜਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੋ ਵਾ ਗੁਲ੍ਮਃ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨ ਕੇਵਲਂ ਕਫਜਃ ਪਿਤ੍ਤਜੋ ਵੇਤਿ, ਤਤਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਧੇਤਿ ਵਿਰੋਧਃ| ਨੈਤਤ੍, ਅਨੁਬਨ੍ਧਰੂਪੇਣ ਵਾਤਜਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ੋ, ਨ ਤ੍ਵਨੁਬਨ੍ਧ੍ਯਰੂਪੇਣੇਤਿ||੩||
Adhikarana gulmapUrvarUpam (4) · Śloka 4
ਉਦ੍ਗਾਰਬਾਹੁਲ੍ਯਪੁਰੀਸਬਨ੍ਧਤਪ੍ਤ੍ਯਕ੍ਸਮਤ੍ਵਾਨ੍ਤ੍ਰਵਿਕੂਜਨਾਨਿ |
ਆਟੋਪ ਆਧ੍ਮਾਨਮਪਕ੍ਤਿਸ਼ਕ੍ਤਿਰਾਸਨ੍ਨਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ ਵਦਨ੍ਤਿ ਚਿਹ੍ਨਮ੍ ||੪||
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੧) |
View original
उद्गारबाहुल्यपुरीषबन्धतृप्त्यक्षमत्वान्त्रविकूजनानि |
आटोप आध्मानमपक्तिशक्तिरासन्नगुल्मस्य वदन्ति चिह्नम् ||४||
(वा. नि. अ. ११) |
ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਉਦ੍ਗਾਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੁਰੀਸਬਨ੍ਧੋ ਵਿਡ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਤਪ੍ਤਿਰਨਨ੍ਨਾਭਿਲਾਸਃ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਪਿ ਹਿ ‘ਦ੍ਵੇਸੋਨ੍ਨੇ’ (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੨) ਇਤਿ ਪਠਿਤਮ੍| ਅਕ੍ਸਮਤ੍ਵਮਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮ੍| ਆਟੋਪੋਤ੍ਰ ਰੁਜਾਪੂਰ੍ਵਕਃ ਕ੍ਸੋਭਃ, ਤਲਤਲਂ ਵਾ; ਨਤੁ ਗੁਡਗੁਡਾਸ਼ਬ੍ਦਃ, ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤ੍ਰਕੂਜਨੇਨੈਵ ਗਹੀਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਨਾਪ੍ਯਾਧ੍ਮਾਨਂ, ਤਸ੍ਯੋਪਾਤ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਪਕ੍ਤਿਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਤਾ; ‘ਅਪਕ੍ਤਸ਼ਕ੍ਤਿਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ||੪||
Adhikarana sarvagulmasAdhAraNaM rUpam (5) · Śloka 5
ਅਰੁਚਿਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਵਾਤਤਾਨ੍ਤ੍ਰਵਿਕੂਜਨਮ੍ |
ਆਨਾਹਸ਼੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਵਾਤਤ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਗੁਲ੍ਮੇਸੁ ਲਕ੍ਸਯੇਤ੍ ||੫||
View original
अरुचिः कृच्छ्रविण्मूत्रवातताऽन्त्रविकूजनम् |
आनाहश्चोर्ध्ववातत्वं सर्वगुल्मेषु लक्षयेत् ||५||
ਗੁਲ੍ਮਸਾਧਾਰਣਰੂਪਮਾਹ– ਅਰੁਚਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ||੫||
Adhikarana vAtikagulmasya nidAnapUrvakaM lakShaNam (6-8) · Śloka 8
ਰੂਕ੍ਸਾਨ੍ਨਪਾਨਂ ਵਿਸਮਾਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਵਿਚੇਸ੍ਟਨਂ ਵੇਗਵਿਨਿਗ੍ਰਹਸ਼੍ਚ |
ਸ਼ੋਕੋਭਿਘਾਤੋਤਿਮਲਕ੍ਸਯਸ਼੍ਚ ਨਿਰਨ੍ਨਤਾ ਚਾਨਿਲਗੁਲ੍ਮਹੇਤੁਃ ||੬||
ਯਃ ਸ੍ਥਾਨਸਂਸ੍ਥਾਨਰੁਜਾਂ ਵਿਕਲ੍ਪਂ ਵਿਡ੍ਵਾਤਸਙ੍ਗਂ ਗਲਵਕ੍ਤ੍ਰਸ਼ੋਸਮ੍ |
ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਤ੍ਵਂ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਜ੍ਵਰਂ ਚ ਹਤ੍ਕੁਕ੍ਸਿਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਂਸਸ਼ਿਰੋਰੁਜਂ ਚ ||੭||
ਕਰੋਤਿ ਜੀਰ੍ਣੇ ਤ੍ਵਧਿਕਂ ਪ੍ਰਕੋਪਂ ਭੁਕ੍ਤੇ ਮਦੁਤ੍ਵਂ ਸਮੁਪੈਤਿ ਯਸ਼੍ਚ |
ਵਾਤਾਤ੍ ਸ ਗੁਲ੍ਮੋ ਨਚ ਤਤ੍ਰ ਰੂਕ੍ਸਂ ਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤਂ ਕਟੁ ਚੋਪਸ਼ੇਤੇ ||੮||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੫) |
View original
रूक्षान्नपानं विषमातिमात्रं विचेष्टनं वेगविनिग्रहश्च |
शोकोऽभिघातोऽतिमलक्षयश्च निरन्नता चानिलगुल्महेतुः ||६||
यः स्थानसंस्थानरुजां विकल्पं विड्वातसङ्गं गलवक्त्रशोषम् |
श्यावारुणत्वं शिशिरज्वरं च हृत्कुक्षिपार्श्वांसशिरोरुजं च ||७||
करोति जीर्णे त्वधिकं प्रकोपं भुक्ते मृदुत्वं समुपैति यश्च |
वातात् स गुल्मो नच तत्र रूक्षं कषायतिक्तं कटु चोपशेते ||८||
(च. चि. अ. ५) |
ਵਾਤਿਕਮਾਹ– ਰੂਕ੍ਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸਮਾਤਿਮਾਤ੍ਰਮਿਤਿ ਅਨ੍ਨਪਾਨਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਵਿਚੇਸ੍ਟਨਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਚੇਸ੍ਟਾਃ ਬਲਵਦ੍ਵਿਗ੍ਰਹਾਦਿ| ਅਤਿਮਲਕ੍ਸਯੋ ਵਿਰੇਕਾਦਿਨਾ| ਨਿਰਨ੍ਨਤਾ ਨਿਰਾਹਾਰਤਾ| ਵਿਕਲ੍ਪਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਥਾਨਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਯੋਜ੍ਯਃ| ਸ੍ਥਾਨਵਿਕਲ੍ਪੋ ਯਥਾ– ਕਦਾਚਿਨ੍ਨਾਭੌ, ਕਦਾਚਿਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਃ, ਕਦਾਚਿਦ੍ਬਸ੍ਤਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਤਰਗਮਨਮ੍| ਸਂਸ੍ਥਾਨਵਿਕਲ੍ਪੋ ਯਥਾ– ਕਦਾਚਿਦਲ੍ਪਃ, ਕਦਾਚਿਨ੍ਮਹਾਨ੍, ਵਤ੍ਤੋ, ਦੀਰ੍ਘੋ ਵੇਤਿ| ਰੁਜਾਵਿਕਲ੍ਪੋ ਯਥਾ– ਕਦਾਚਿਦਲ੍ਪਾ, ਕਦਾਚਿਨ੍ਮਹਤੀ, ਤੋਦਰੂਪਾ, ਭੇਦਰੂਪਾ, ਅਨੇਕਰੂਪਾ ਵੇਤਿ| ਨ ਚ ਤਤ੍ਰੋਪਸ਼ੇਤੇ ਨ ਸੁਖਯਤਿ||੬-੮||
Adhikarana paittikagulmasya nidAnapUrvakaM lakShaNam (9-10) · Śloka 10
ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਵਿਦਾਹਿਰੂਕ੍ਸਕ੍ਰੋਧਾਤਿਮਦ੍ਯਾਰ੍ਕਹੁਤਾਸ਼ਸੇਵਾ |
ਆਮਾਭਿਘਾਤੋ ਰੁਧਿਰਂ ਚ ਦੁਸ੍ਟਂ ਪੈਤ੍ਤਸ੍ਯ ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ ਨਿਮਿਤ੍ਤਮੁਕ੍ਤਮ੍ ||੯||
ਜ੍ਵਰਃ ਪਿਪਾਸਾ ਵਦਨਾਙ੍ਗਰਾਗਃ ਸ਼ੂਲਂ ਮਹਜ੍ਜੀਰ੍ਯਤਿ ਭੋਜਨ ਚ |
ਸ੍ਵੇਦੋ ਵਿਦਾਹੋ ਵ੍ਰਣਵਚ੍ਚ ਗੁਲ੍ਮਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਸਹਃ ਪੈਤ੍ਤਿਕਗੁਲ੍ਮਰੂਪਮ੍ ||੧੦||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੫) |
View original
कट्वम्लतीक्ष्णोष्णविदाहिरूक्षक्रोधातिमद्यार्कहुताशसेवा |
आमाभिघातो रुधिरं च दुष्टं पैत्तस्य गुल्मस्य निमित्तमुक्तम् ||९||
ज्वरः पिपासा वदनाङ्गरागः शूलं महज्जीर्यति भोजन च |
स्वेदो विदाहो व्रणवच्च गुल्मः स्पर्शासहः पैत्तिकगुल्मरूपम् ||१०||
(च. चि. अ. ५) |
ਪੈਤ੍ਤਿਕਮਾਹ– ਕਟ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਮਾਭਿਘਾਤ ਇਤਿ ਵਿਦਗ੍ਧਾਜੀਰ੍ਣਜਨਿਤਦੁਸ੍ਟਰਸੇਨਾਭਿਭਵਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਆਮਾਭਿਘਾਤੌ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰਾਮ ਉਕ੍ਤਰੂਪਃ, ਅਭਿਘਾਤੋ ਲਗੁਡਾਦੇਃ ਰਕ੍ਤਦੂਸਕੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਜੀਰ੍ਯਤੀਤਿ ਸਪ੍ਤਮ੍ਯਨ੍ਤਮ੍| ਵ੍ਰਣਵਤ੍ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਸਹ ਇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍||੯-੧੦||
Adhikarana shlaiShmikagulmasya nidAnapUrvakaM lakShaNam (11-12) · Śloka 12
ਸ਼ੀਤਂ ਗੁਰੁ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਚੇਸ੍ਟਨਂ ਚ ਸਮ੍ਪੂਰਣਂ ਪ੍ਰਸ੍ਵਪਨਂ ਦਿਵਾ ਚ |
ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ ਹੇਤੁਃ ਕਫਸਮ੍ਭਵਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਸ੍ਤੁ ਦੁਸ੍ਟੋ ਨਿਚਯਾਤ੍ਮਕਸ੍ਯ ||੧੧||
ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਸ਼ੀਤਜ੍ਵਰਗਾਤ੍ਰਸਾਦਹਲ੍ਲਾਸਕਾਸਾਰੁਚਿਗੌਰਵਾਣਿ |
ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਰੁਗਲ੍ਪਾ ਕਠਿਨੋਨ੍ਨਤਤ੍ਵਂ ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣਿ ਕਫਾਤ੍ਮਕਸ੍ਯ ||੧੨||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੫) |
View original
शीतं गुरु स्निग्धमचेष्टनं च सम्पूरणं प्रस्वपनं दिवा च |
गुल्मस्य हेतुः कफसम्भवस्य सर्वस्तु दुष्टो निचयात्मकस्य ||११||
स्तैमित्यशीतज्वरगात्रसादहृल्लासकासारुचिगौरवाणि |
शैत्यं रुगल्पा कठिनोन्नतत्वं गुल्मस्य रूपाणि कफात्मकस्य ||१२||
(च. चि. अ. ५) |
ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਮਾਹ– ਸ਼ੀਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮ੍ਪੂਰਣਂ ਤਪ੍ਤਿਭੋਜਨਮ੍| ਸਰ੍ਵ ਇਤਿ ਵਾਤਜਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਃ| ਨਿਚਯਾਤ੍ਮਕਸ੍ਯ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਸ੍ਯ| ਕਠਿਨੋਨ੍ਨਤਤ੍ਵਂ ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ||੧੧-੧੨||
Adhikarana dvyAtmakeShu triShvekajahetulakShaNAtideshaH (13) · Śloka 13
ਨਿਮਿਤ੍ਤਰੂਪਾਣ੍ਯੁਪਲਭ੍ਯ ਗੁਲ੍ਮੇ ਦ੍ਵਿਦੋਸਜੇ ਦੋਸਬਲਾਬਲਂ ਚ |
ਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰਲਿਙ੍ਗਾਨਪਰਾਂਸ਼੍ਚ ਗੁਲ੍ਮਾਂਸ੍ਤ੍ਰੀਨਾਦਿਸ਼ੇਦੌਸਧਕਲ੍ਪਨਾਰ੍ਥਮ੍ ||੧੩||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੫) |
View original
निमित्तरूपाण्युपलभ्य गुल्मे द्विदोषजे दोषबलाबलं च |
व्यामिश्रलिङ्गानपरांश्च गुल्मांस्त्रीनादिशेदौषधकल्पनार्थम् ||१३||
(च. चि. अ. ५) |
ਦ੍ਵ੍ਯਾਤ੍ਮਕੇਸੁ ਤ੍ਰਿਸ੍ਵੇਕਜਹੇਤੁਲਕ੍ਸਣਾਤਿਦੇਸ਼ਾਰ੍ਥਮਾਹ– ਨਿਮਿਤ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨਿ ਚ ਰੂਪਾਣਿ ਚੇਤਿ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ| ਦੋਸਬਲਾਬਲਂ ਚੇਤ੍ਯਨੇਨ ਸਮਦ੍ਵਿਦੋਸਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਤ੍ਰਯੇਣ ਏਕੋਲ੍ਬਣਾਦਿਦ੍ਵਿਦੋਸਜੋਪਿ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ, ਅਨ੍ਯਥਾ ਬਹੁਤ੍ਵਾਪਤ੍ਤੇਃ| ਔਸਧਕਲ੍ਪਨਾਰ੍ਥਮਿਤਿ ਏਕਦੋਸਜਾਭਿਹਿਤਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮੇਲਕੇਨ ਤਾਨ੍ ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੩||
Adhikarana sAnnipAtikagulmalakShaNam (14) · Śloka 14
ਮਹਾਰੁਜਂ ਦਾਹਪਰੀਤਮਸ਼੍ਮਵਦ੍ਘਨੋਨ੍ਨਤਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਵਿਦਾਹਿ ਦਾਰੁਣਮ੍ |
ਮਨਃਸ਼ਰੀਰਾਗ੍ਨਿਬਲਾਪਹਾਰਿਣਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਂ ਗੁਲ੍ਮਮਸਾਧ੍ਯਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੧੪||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੫) |
View original
महारुजं दाहपरीतमश्मवद्घनोन्नतं शीघ्रविदाहि दारुणम् |
मनःशरीराग्निबलापहारिणं त्रिदोषजं गुल्ममसाध्यमादिशेत् ||१४||
(च. चि. अ. ५) |
ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਮਾਹ– ਮਹਾਰੁਜਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ਼੍ਮਵਤ੍ ਘਨੋਨ੍ਨਤਂ ਪਾਸਾਣਵਤ੍ ਕਠਿਨਮੁਨ੍ਨਤਂ ਚ| ਮਨ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਮਨੋਪਹਾਰਿਣਂ ਮਨੋਵੈਕਲ੍ਯਕਾਰਿਣਂ, ਸ਼ਰੀਰਾਪਹਾਰਿਣਂ ਕਸ਼ਤ੍ਵਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਕਰਮ੍, ਅਗ੍ਨ੍ਯਪਹਾਰਿਣਮਗ੍ਨਿਵੈਸਮ੍ਯਕਰਂ, ਬਲਾਪਹਾਰਿਣਮਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਕਰਮ੍| ਨਨੁ, ਅਸਾਧ੍ਯਮਿਤਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ, “ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋਤ੍ਥਿਤੇ ਗੁਲ੍ਮੇ ਤ੍ਰਿਦੋਸਘ੍ਨੋ ਵਿਧਿਰ੍ਹਿਤਃ|” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੨) ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵਚਨਾਤ੍| ਨੈਵਮ੍, ਅਯਂ ਚ ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵੇਤੋਸਾਧ੍ਯਃ, ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਸਮਵੇਤਸ੍ਤੁ ਸਾਧ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਨਨੁ, ਸੋਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਃ, ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– “ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕੇ ਸਰ੍ਵਰੁਜੋਪਪਤ੍ਤਿਸ੍ਤਂ ਚਾਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਂ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਃ|” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੨) ਇਤਿ| ਉਚ੍ਯਤੇ– ਤਂ ਚਾਪੀਤਿ ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦਚਿਰੋਤ੍ਥਿਤਃ ਸਾਧ੍ਯੋ ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰਸਂਵਾਦਾਦਿਤਿ ਗਯਦਾਸਃ||੧੪||
Adhikarana raktagulmasya nidAnapUrvakaM lakShaNam (15-16) · Śloka 16
ਨਵਪ੍ਰਸੂਤਾਹਿਤਭੋਜਨ ਯਾ ਯਾ ਚਾਮਗਰ੍ਭਂ ਵਿਸਜੇਦਤੌ ਵਾ |
ਵਾਯੁਰ੍ਹਿ ਤਸ੍ਯਾਃ ਪਰਿਗਹ੍ਯ ਰਕ੍ਤਂ ਕਰੋਤਿ ਗੁਲ੍ਮਂ ਸਰੁਜਂ ਸਦਾਹਮ੍ |
ਪੈਤ੍ਤਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗੇਨ ਸਮਾਨਲਿਙ੍ਗਂ ਵਿਸ਼ੇਸਣਂ ਚਾਪ੍ਯਪਰਂ ਨਿਬੋਧ ||੧੫||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੨) |
ਯਃ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਪਿਣ੍ਡਿਤ ਏਵ ਨਾਙ੍ਗੈਸ਼੍ਚਿਰਾਤ੍ ਸਸ਼ੂਲਃ ਸਮਗਰ੍ਭਲਿਙ੍ਗਃ |
ਸ ਰੌਧਿਰਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਭਵ ਏਵ ਗੁਲ੍ਮੋ ਮਾਸੇ ਵ੍ਯਤੀਤੇ ਦਸ਼ਮੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਃ ||੧੬||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੫) |
View original
नवप्रसूताऽहितभोजन या या चामगर्भं विसृजेदृतौ वा |
वायुर्हि तस्याः परिगृह्य रक्तं करोति गुल्मं सरुजं सदाहम् |
पैत्तस्य लिङ्गेन समानलिङ्गं विशेषणं चाप्यपरं निबोध ||१५||
(सु. उ. तं. अ. ४२) |
यः स्पन्दते पिण्डित एव नाङ्गैश्चिरात् सशूलः समगर्भलिङ्गः |
स रौधिरः स्त्रीभव एव गुल्मो मासे व्यतीते दशमे चिकित्स्यः ||१६||
(च. चि. अ. ५) |
ਰਕ੍ਤਗੁਲ੍ਮਮਾਹ– ਨਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਮਗਰ੍ਭਂ ਵਿਸਜੇਦਿਤਿ ਨਵਮਮਾਸਾਦਰ੍ਵਾਕ੍ ਪ੍ਰਸੂਤੇ| ਤੌ ਆਰ੍ਤਵਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਕਾਲੇ, ਅਹਿਤਭੋਜਨੇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਏਤਚ੍ਚੋਪਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਂ, ਤੇਨਾਹਾਰਾਚਾਰਾਦਿਕਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਯਦਾਹ ਚਰਕਃ– “ਤਾਵਨਾਹਾਰਤਯਾ ਭਯੇਨ ਵਿਰੂਕ੍ਸਣੈਰ੍ਵੇਗਵਿਧਾਰਣੈਸ਼੍ਚ| ਸਂਸ੍ਤਮ੍ਭਨੋਲ੍ਲੇਖਨਯੋਨਿਦੋਸੈਰ੍ਗੁਲ੍ਮਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਂ ਰਕ੍ਤਭਵੋਭ੍ਯੁਪੈਤਿ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੫) ਇਤਿ| ਪੈਤ੍ਤਸ੍ਯ ਪੈਤ੍ਤਿਕਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ| ਵਿਸ਼ੇਸਣਂ ਪੈਤ੍ਤਿਕਗੁਲ੍ਮਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਪਿਣ੍ਡਿਤਃ ਸਮੁਦਿਤਃ| ਏਵਕਾਰੋਤ੍ਰ ਅਵਧਾਰਣੇ| ਏਤਦੇਵ ਸ੍ਫੁਟਯਤਿ– ਨਾਙ੍ਗੈਰ੍ਨਾਵਯਵੈਸ਼੍ਚਿਰਾਤ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਸਮਗਰ੍ਭਲਿਙ੍ਗ ਇਤਿ ਆਰ੍ਤਵਾਦਰ੍ਸ਼ਨਮੁਖਸ੍ਰਵਣਸ੍ਤਨਮੁਖਕਸ੍ਣਤ੍ਵਦੋਹਦਾਦਿਗਰ੍ਭਲਕ੍ਸਣਯੁਕ੍ਤਃ, ਏਤਚ੍ਚ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍; ਯਥਾ– ਕ੍ਸਯਾਰ੍ਸ਼ਸੋਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਰਿਰਂਸਾਕਸ੍ਣਤ੍ਵਙ੍ਨਖਾਦਯਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸਮਗਰ੍ਭਲਿਙ੍ਗੋਵਿਕਤਗਰ੍ਭਲਿਙ੍ਗ ਇਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਉਕ੍ਤਵਿਸ਼ੇਸਣੈਰੇਵ ਸ੍ਤ੍ਰੀਭਵਤ੍ਵੇ ਲਬ੍ਧੇ ਸ੍ਤ੍ਰੀਗ੍ਰਹਣੇਨ ਕੁਮਾਰੀਮਤਿਵਦ੍ਧਾਂ ਚ ਨਿਸੇਧਯਤਿ, ਅਨੁਦ੍ਭੂਤਕ੍ਸੀਣਰਜਸ੍ਕਤ੍ਵਾਤ੍ਤਯੋਃ| ਵ੍ਯਤੀਤੇਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤੇ| ਗਰ੍ਭਸਮਾਨਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵੇਨ ਸਂਸ਼ਯਃ– ਗਰ੍ਭੋ ਵਾ, ਰਕ੍ਤਗੁਲ੍ਮੋ ਵਾ, ਇਤਿ; ਤਚ੍ਛਙ੍ਕਾਨਿਰਾਸਾਰ੍ਥਂ ਦਸ਼ਮੇ ਮਾਸੇ ਵ੍ਯਤੀਤੇ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ; ਨਵਮਦਸ਼ਮਯੋਃ ਪ੍ਰਸਵਕਾਲਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯੇਕੇ| ਤਨ੍ਨ, ‘ਯਃ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਪਿਣ੍ਡਿਤ ਏਵ ਨਾਙ੍ਗੈਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨੈਵ ਵਿਸ਼ੇਸਦਰ੍ਸ਼ਨੇਨ ਸਂਸ਼ਯਸ੍ਯ ਨਿਵਰ੍ਤਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਗਰ੍ਭੋ ਹਿ ਨਿਰਨ੍ਤਰਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗੈਰ੍ਨਿਃਸ਼ੂਲਂ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ, ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਤੁ ਏਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤੇਨ| ਕਿਞ੍ਚ ਨਵਮੇ ਦਸ਼ਮੇ ਪ੍ਰਸੂਤ ਇਤ੍ਯੁਤ੍ਸਰ੍ਗਃ, ਨਤੁ ਨਿਯਮਃ, ਤਦਧਿਕਕਾਲੇਪਿ ਪ੍ਰਸਵਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍, ਆਗਮਾਚ੍ਚ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਚਰਕੇ– “ਤਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਪ੍ਰਸੂਤੇ ਸੁਚਿਰੇਣ ਗਰ੍ਭਂ ਪੁਸ੍ਟੋ ਯਦਾ ਵਰ੍ਸਗਣੈਰਪਿ ਸ੍ਯਾਤ੍|” (ਚ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੨) ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨੇਦਂ ਦਸ਼ਮਮਾਸਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵਿਧਾਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਵ੍ਯਾਧਿਮਹਿਮ੍ਨਾ ਤਾਵਤੈਵ ਕਾਲੇਨ ਤਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਯਾ ਸੁਖੋਚ੍ਛੇਦਨਮਿਤਿ| ਯਥਾ ਜ੍ਵਰੇ ਪੁਰਾਣੇ ਏਵ ਕ੍ਸੀਰਪਾਨਵਿਰੇਚਨੇ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ– “ਰਕ੍ਤਗੁਲ੍ਮੇ ਪੁਰਾਣਤ੍ਵਂ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍|” ਇਤਿ| ਪੁਰਾਣਤਾ ਚਾਸ੍ਯ ਦਸ਼ਮਮਾਸਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮੇਣੈਵ ਭਵਤਿ| ਜੇਜ੍ਜਟੇਨਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– ਯਦ੍ਯਰ੍ਵਾਕ੍ ਰਕ੍ਤਭੇਦਨਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਤਦਾ ਗਰ੍ਭਸ਼ਯ੍ਯਾਂ ਕ੍ਸਿਣਾਤਿ, ਤਲ੍ਲੀਨਤ੍ਵਾਦ੍ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ; ਏਕਾਦਸ਼ਮਾਸੇ ਤੁ ਪਰਿਪਿਣ੍ਡਿਤਗੁਲ੍ਮੇ ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਨੋਪਸ੍ਕਤਦੇਹਾਯਾ ਨ ਗਰ੍ਭਸ਼ਯ੍ਯਾਯਾ ਵਿਕਤਿਮਾਦਧਾਤਿ ਰਕ੍ਤਭੇਦਨਮਿਤਿ||੧੫-੧੬||
Adhikarana gulmino~asAdhyalakShaNAni (17-20) · Śloka 20
ਸਞ੍ਚਿਤਃ ਕ੍ਰਮਸ਼ੋ ਗੁਲ੍ਮੋ ਮਹਾਵਾਸ੍ਤੁਪਰਿਗ੍ਰਹਃ |
ਕਤਮੂਲਃ ਸਿਰਾਨਦ੍ਧੋ ਯਦਾ ਕੂਰ੍ਮ ਇਵੋਤ੍ਥਿਤਃ ||੧੭||
ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਾਰੁਚਿਹਲ੍ਲਾਸਕਾਸਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਰਤਿਜ੍ਵਰੈਃ |
ਤਸ੍ਣਾਤਨ੍ਦ੍ਰਾਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯੈਰ੍ਯੁਜ੍ਯਤੇ ਸ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ ||੧੮||
ਗਹੀਤ੍ਵਾ ਸਜ੍ਵਰਂ ਸ਼੍ਵਾਸਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਤੀਸਾਰਪੀਡਿਤਮ੍ |
ਹਨ੍ਨਾਭਿਹਸ੍ਤਪਾਦੇਸੁ ਸ਼ੋਥਃ ਕਰ੍ਸਤਿ ਗੁਲ੍ਮਿਨਮ੍ ||੧੯||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੫) |
ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਸ਼ੂਲਂ ਪਿਪਾਸਾਨ੍ਨਵਿਦ੍ਵੇਸੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਮੂਢਤਾ |
ਜਾਯਤੇ ਦੁਰ੍ਬਲਤ੍ਵਂ ਚ ਗੁਲ੍ਮਿਨੋ ਮਰਣਾਯ ਵੈ ||੨੦||
(ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੩੩) |
View original
सञ्चितः क्रमशो गुल्मो महावास्तुपरिग्रहः |
कृतमूलः सिरानद्धो यदा कूर्म इवोत्थितः ||१७||
दौर्बल्यारुचिहृल्लासकासच्छर्द्यरतिज्वरैः |
तृष्णातन्द्राप्रतिश्यायैर्युज्यते स न सिध्यति ||१८||
गृहीत्वा सज्वरं श्वासच्छर्द्यतीसारपीडितम् |
हृन्नाभिहस्तपादेषु शोथः कर्षति गुल्मिनम् ||१९||
(च. चि. अ. ५) |
श्वासः शूलं पिपासाऽन्नविद्वेषो ग्रन्थिमूढता |
जायते दुर्बलत्वं च गुल्मिनो मरणाय वै ||२०||
(सु. सू. अ. ३३) |
ਚਿਰਜਸ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਯਾਮਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਸਞ੍ਚਿਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਹਾਵਾਸ੍ਤੁਪਰਿਗ੍ਰਹਃ ਸਕਲੋਦਰਵ੍ਯਾਪੀ| ਕਤਮੂਲੋ ਧਾਤ੍ਵਨ੍ਤਰਾਵਗਾਹੀ| ਸਿਰਾਨਦ੍ਧਃ ਸਿਰਾਜਾਲਵਾਨ੍| ਗਹੀਤ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਦਯਾਦੌ ਗਹੀਤ੍ਵਾ ਸ਼ੋਥੋ ਗੁਲ੍ਮਿਨਂ ਕਰ੍ਸਤਿ, ‘ਮਰਣਾਯ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਸ਼੍ਵਾਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਮੂਢਤਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰੂਪਸ੍ਯ ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯਾਕਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਲਯਨਮਿਤਿ| ਨਨੁ ਚ, ਅਨ੍ਤਰ੍ਵਿਦ੍ਰਧਿਗੁਲ੍ਮਯੋਃ ਕੋ ਭੇਦਃ? ਸਮਾਨਸ੍ਥਾਨਸਮ੍ਭਵਤ੍ਵਾਤ੍| ਉਚ੍ਯਤੇ– ਵਿਦ੍ਰਧਿਃ ਪਚ੍ਯਤੇ, ਗੁਲ੍ਮੋ ਨ ਪਚ੍ਯਤੇ ਨਿਰਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– “ਨ ਨਿਬਨ੍ਧੋਸ੍ਤਿ ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਰਧਿਃ ਸਨਿਬਨ੍ਧਨਃ| ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਤਿਸ੍ਠਤਿ ਦੋਸੇਸੁ ਵਿਦ੍ਰਧਿਰ੍ਮਾਂਸਸ਼ੋਣਿਤੇ|| ਵਿਦ੍ਰਧਿਃ ਪਚ੍ਯਤੇ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਗੁਲ੍ਮਃ ਕ੍ਵਾਪਿ ਨ ਪਚ੍ਯਤੇ|” (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੯) ਇਤਿ| ਨਨੁ, ਗੁਲ੍ਮੋਪਿ ਪਚ੍ਯਤ ਏਵ| ਯਦਾਹ ਚਰਕਃ– “ਵਿਦਾਹਸ਼ੂਲਸਙ੍ਕ੍ਸੋਭਸ੍ਵਪ੍ਨਨਾਸ਼ਾਰਤਿਜ੍ਵਰੈਃ| ਵਿਦਹ੍ਯਮਾਨਂ ਜਾਨੀਯਾਦ੍ਗੁਲ੍ਮਂ ਤਮੁਪਨਾਹਯੇਤ੍||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੫) ਇਤਿ| ਉਚ੍ਯਤੇ– ਗੁਲ੍ਮੋ ਨ ਪਚ੍ਯਤੇ ਨਿਰਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਾਤ੍; ਯਦਾ ਤੁ ਕਾਰਣਵਸ਼ਾਦਾਸ਼੍ਰਯਂ ਮਾਂਸਾਦਿਕਮਾਸਾਦਯਤਿ, ਵਾਤੋਪਸ਼ਮਨਾਰ੍ਥਂ ਕਤਸ੍ਵੇਦਾਦਿਭਿਰ੍ਵਾ ਰਕ੍ਤਦੁਸ੍ਟਿਰ੍ਭਵਤਿ, ਤਦਾ ਪਚ੍ਯਮਾਨੋ ਵਿਦਾਹਨਿਮਿਤ੍ਤਕਂ ਵਿਦ੍ਰਧਿਤ੍ਵਮਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ– “ ਸ ਵੈ ਸ਼ੀਘ੍ਰਵਿਦਾਹਿਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਦ੍ਰਧੀਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ|” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੭) ਇਤਿ| ਨ ਹਿ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਵਿਕਾਰਾਤ੍ ਯਦੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਵਿਕਾਰਾਨ੍ਤਰਂ ਤਤ੍ ਸ ਏਵ ਭਵਤੀਤਿ; ਮਾਭੂਤ੍ ਪ੍ਲੀਹੈਵ ਉਦਰਮ੍, ਅਸ਼੍ਮਰ੍ਯੇਵ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ, ਇਤ੍ਯਾਦਿਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੋਕ੍ਤਵਿਰੋਧਵਿਸ੍ਤਰਃ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਦ੍ਰਧਿਃ ਪਚ੍ਯਤੇ, ਗੁਲ੍ਮੋ ਨ ਪਚ੍ਯਤੇ ਇਤਿ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤੋ ਨਿਰਪਵਾਦਃ| ਯੇ ਤੁ ਅਨ੍ਤਰ੍ਵਿਦ੍ਰਧਿਂ ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ ਤੇਸਾਮਯਮਭਿਪ੍ਰਾਯਃ– ਗੁਲ੍ਮੇ ਪਕ੍ਵੇ ਵਿਦ੍ਰਧੌ ਚ ਪਾਟਨਸ਼ੋਧਨਰੋਪਣਾਦੇਃ, ਅਪਕ੍ਵੇ ਚ ਵਿਰੇਕਲੇਪਵਿਮ੍ਲਾਪਨਾਦੇਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਯੋ ਵਿਸ਼ੇਸਾਭਾਵਾਦਲਂ ਪਥਗ੍ਵਿਕਾਰਸ੍ਵੀਕਾਰੇਣੇਤਿ||੧੭-੨੦||
Adhikarana puShpikA · Śloka 28
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਗੁਲ੍ਮਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੨੮||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने गुल्मनिदानं समाप्तम् ||२८||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਗੁਲ੍ਮਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੨੮||