੨੮. ਗੁਲ੍ਮਨਿਦਾਨਮ੍

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਗੁਲ੍ਮੇਪ੍ਯਾਨਾਹੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਨਾਹਾਨਨ੍ਤਰਂ ਗੁਲ੍ਮਮਾਹ– ਦੁਸ੍ਟਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਞ੍ਚਧੇਤਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸਨ੍ਨਿਪਾਤਰਕ੍ਤਜਾਃ| ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਸਮਵੇਤਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਪਥਗ੍ਗਣ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਅਰ੍ਸ਼ੋਰੋਗਵਤ੍| ਕੋਸ੍ਠਾਨ੍ਤਰਾਮਾਸ਼ਯਾਦਿਮਧ੍ਯੇ, ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰੂਪਿਣਂ ਗੁਡਕਾਕਾਰਮ੍| ਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਦੇਵ ਵਿਵਣੋਤਿ– ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਗਣਨੀਯੇ, ਅਨ੍ਯਥਾ ਪਞ੍ਚਤ੍ਵਾਨੁਪਪਤ੍ਤਿਃ, ਅਤ ਏਵ ‘ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ’ ਇਤਿ ਦ੍ਵਿਵਚਨਾਨ੍ਤਮੇਵ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਪਠ੍ਯਤੇ||੧||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਗੁਲ੍ਮੇਪ੍ਯਾਧ੍ਮਾਨਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਧ੍ਮਾਨਾਨਨ੍ਤਰਂ ਗੁਲ੍ਮਨਿਦਾਨਂ, ਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਦੁਸ੍ਟਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੁਸ੍ਟਾਃ ਸ੍ਵਕਾਰਣੈਃ ਮਿਥ੍ਯਾਹਾਰਾਧ੍ਯਸ਼ਨਾਦਿਭਿਃ, ਮਿਥ੍ਯਾਵਿਹਾਰੋ ਬਲਵਦ੍ਵਿਗ੍ਰਹਾਦਿਃ| ਪਞ੍ਚਧੇਤਿ, ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸਨ੍ਨਿਪਾਤਰਕ੍ਤਜਾਨ੍ਯੇਵਂ ਪਞ੍ਚ, ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਵੇਤਤ੍ਵਾਤ੍ਪਥਙ੍ ਨ ਗਣ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਅਰ੍ਸ਼ੋਰੋਗਵਤ੍| ਕੋਸ੍ਠਾਨ੍ਤਃ ਆਮਾਸ਼ਯਾਦਿਮਧ੍ਯੇ, ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰੂਪਿਣਂ ਗੁਟਿਕਾਕਾਰਮ੍| ਤੇਸਾਂ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯਾਹ– ਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਗਣਨੀਯੇ, ਅਨ੍ਯਥਾ ਪਞ੍ਚਤ੍ਵਾਨੁਪਪਤ੍ਤਿਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਇਤਿ ਦ੍ਵਿਵਚਨਾਨ੍ਤਮੇਵ ਪਠਨ੍ਤਿ||੧||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸਾਮਾਨ੍ਯਗੁਲ੍ਮਰੂਪਮਾਹ– ਹਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਾਭਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਬੋਧ੍ਯਃ, ਸਾਮੀਪ੍ਯਾਤ੍; ਯਥਾ ਗਙ੍ਗਾਯਾਂ ਘੋਸ ਇਤ੍ਯਾਹੁਃ; ਬਸ੍ਤੇਰਪਿ ਗੁਲ੍ਮਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਤ ਏਵ ‘ਹਦ੍ਬਸ੍ਤ੍ਯੋਰਨ੍ਤਰੇ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਹੁਃ– ਬਸ੍ਤੌ ਵਿਦ੍ਰਧਿਰੇਵ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਤੁ ਗੁਲ੍ਮ ਇਤਿ| ਤਨ੍ਨ, ਗੁਲ੍ਮਲਕ੍ਸਣਪ੍ਰਤੀਤੇਃ| ਏਤਤ੍ ਪਞ੍ਚਸ੍ਥਾਨਕਥਨਂ ਦੋਸਜਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ, ਰਕ੍ਤਜਸ੍ਯ ਤੁ ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯਃ ਸ੍ਥਾਨਮ੍; ਅਥਵਾ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯਸ੍ਯ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਗ੍ਰਹਣੇਨੈਵ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਵਤ੍ਤੋ ਵਰ੍ਤੁਲਃ| ਚਯਾਪਚਯਵਾਨਿਤਿ ਕਦਾਚਿਦੁਪਚੀਯਤੇ, ਕਦਾਚਿਦਪਚੀਯਤੇ; ਏਤਚ੍ਚ ਸਾਮਾਨ੍ਯੋਕ੍ਤਮਪਿ ਵਾਤਿਕੇ ਵ੍ਯਵਤਿਸ੍ਠਤੇ, ਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣੇ ਤਦਭਿਧਾਨਾਦਿਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ; ਗਦਾਧਰਸ੍ਤੁ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ, ਸਰ੍ਵਗੁਲ੍ਮਾਨਾਂ ਵਾਤਮੂਲਤ੍ਵਾਤ੍| ‘ਚਯੋਪਚਯਵਾਨ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਦੋਸਸ੍ਯ ਚਯੇਨੋਪਚਯਵਾਨਿਤਿ| ਗੁਲ੍ਮ ਇਤਿ ਲਤਾਦਿਪਿਹਿਤਸਂਸ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸਾਦੌ ਗੁਲ੍ਮਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ੋ ਲੋਕੇ, ਤਤ੍ਸਾਦਸ਼੍ਯਾਤ੍ ਸਞ੍ਚਿਤਪਰਿਪਿਣ੍ਡਿਤਦੋਸੇਪਿ ਗੁਲ੍ਮਸਞ੍ਜ੍ਞੇਤ੍ਯਾਹੁਃ; ਵਾਪ੍ਯਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤ੍ਵਾਹ– ਸਮ੍ਪਿਣ੍ਡਿਤਦੋਸੋ ਗੁਡਕੇਨ ਮੀਯਤ ਇਤਿ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਃ||੨||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਗੁਲ੍ਮਰੂਪਮਾਹ– ਹਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਦ੍ ਹਦਯਂ, ਬਸ੍ਤਿਃ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯਃ| ਨਾਭਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਬੋਧ੍ਯਃ ਸਾਮੀਪ੍ਯਾਦੇਵ, ਯਥਾ ਗਙ੍ਗਾਯਾਂ ਘੋਸ ਇਤਿ; ਬਸ੍ਤੇਰਪਿ ਗੁਲ੍ਮਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਨ੍ਯੇ ‘ਹਦ੍ਬਸ੍ਤ੍ਯੋਰਨ੍ਤਰੇ’ ਇਤ੍ਯੇਵ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਂ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਬਸ੍ਤੌ ਵਿਦ੍ਰਧਿਰੇਵ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨ ਤੁ ਗੁਲ੍ਮ ਇਤਿ| ਤਨ੍ਨ, ਬਸ੍ਤੇਰਪਿ ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਥਾਨਤ੍ਵਾਤ੍, ਤਥਾ ਚ ਚਰਕੇ– “ਪਞ੍ਚਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਹਨ੍ਨਾਭਿਵਸ੍ਤਯਃ|” ਇਤਿ| ਸਞ੍ਚਾਰੀ ਚਲਨਸ਼ੀਲਃ, ਅਥਵਾ ਅਚਲਃ ਸ੍ਥਿਰਃ, ਵਤ੍ਤੋ ਵਰ੍ਤੁਲਃ| ਚਯਾਪਚਯਵਾਨਿਤਿ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਚੀਯਤੇ ਵਦ੍ਧਿਂ ਗਚ੍ਛਤਿ, ਕਦਾਚਿਦਪਚੀਯਤੇ ਹੀਨੋ ਭਵਤਿ| ਏਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯੋਕ੍ਤਮਪਿ ਵਾਤਿਕੇ ਵ੍ਯਵਤਿਸ੍ਠਤੇ, ਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣੇ ਤਦਭਿਧਾਨਾਦਿਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਗਦਾਧਰਸ੍ਤੁ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮੇਵਾਹ, ਸਰ੍ਵਗੁਲ੍ਮਾਨਾਂ ਵਾਤਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| “ਚਯੋਪਚਯਵਾਨ੍” ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਦੋਸਸ੍ਯ ਚਯਃ, ਤੇਨ ਉਪਚਯਵਾਨ੍ ਵਦ੍ਧਿਮਾਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ ਗੁਲ੍ਮਃ ਲਤਾਪਿਹਿਤਸ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸਾਦੌ ਗੁਲ੍ਮਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ੋ ਲੋਕੇ, ਤਤ੍ਸਾਦਸ਼੍ਯਵਤ੍ਸਞ੍ਚਿਤਪਰਿਪਿਣ੍ਡਿਤਦੋਸੇਪਿ ਗੁਲ੍ਮਸਞ੍ਜ੍ਞੇਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਵਾਪ੍ਯਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤ੍ਵਾਹ– ਸਮ੍ਪਿਣ੍ਡਿਤੋ ਦੋਸੋ ਗੁਡਕਤ੍ਵੇਨ ਮੀਯਤ ਇਤਿ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਃ||੨||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਂ ਪਞ੍ਚਵਿਧਤ੍ਵਂ ਵਿਵਣੋਤਿ– ਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਯਸ੍ਤੈਰਿਤ੍ਯਨੇਨੈਕਜੋ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜੋਪਿ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਃ| ਪਞ੍ਚਧਾ ਗੁਲ੍ਮ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਵਿਰੋਧ ਇਤਿ ਚੇਤ੍| ਨ, ਨਹਿ ਤਤ੍ਰਾਵਧਾਰਣਂ ਕਤਂ, ਪਞ੍ਚਧੈਵੇਤਿ| ਅਤ ਏਵ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਚਰਕੇਣ “ਪਞ੍ਚ ਗੁਲ੍ਮਾ” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੯) ਇਤ੍ਯਭਿਧਾਯਾਪਿ “ਸਂਸਸ੍ਟਲਿਙ੍ਗਾਨਪਰਾਂਸ਼੍ਚ ਗੁਲ੍ਮਾਂਸ੍ਤ੍ਰੀਨਾਦਿਸ਼ੇਦੌਸਧਕਲ੍ਪਨਾਰ੍ਥਮ੍|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੫) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਸਮਾਨਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਤਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਾਤ੍| ਰਕ੍ਤੇਨ ਚਾਪਰ ਇਤਿ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮੇਵ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ– “ਸ ਰੌਧਿਰਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਭਵ ਏਵ ਗੁਲ੍ਮਃ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੫) ਇਤਿ| ਰਕ੍ਤਂ ਚਾਤ੍ਰਾਰ੍ਤਵਂ ਨ ਧਾਤੁਰੂਪਂ, ਧਾਤੁਰੂਪਰਕ੍ਤਜਸ੍ਤੁ ਗੁਲ੍ਮੋ ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਨ੍ਯੋਸ੍ਤਿ ਤਥਾਪਿ ਨੈਤਤ੍ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਕੋ ਭਵਤੀਤਿ ਪਥਗੁਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ| ਪਥਗ੍ਜ੍ਞਾਨਾਨਭਿਧਾਨਂ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਗੁਲ੍ਮਸਮਾਨਨਿਦਾਨਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤਤ੍ਵੇਨ ਤਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਾਤ੍, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਰਕ੍ਤਾਤੀਸਾਰਵਤ੍| ਵਿਸ਼ੇਸਲਕ੍ਸਣਂ ਚ ਯਦਾਹ ਚਰਕਃ– “ਤਸ੍ਣਾਜ੍ਵਰਪਰੀਦਾਹਸ਼ੂਲਸ੍ਵੇਦਾਗ੍ਨਿਮਾਰ੍ਦਵੈਃ| ਗੁਲ੍ਮਿਨਾਮਰੁਚੌ ਚਾਪਿ ਰਕ੍ਤਮੇਵਾਵਸੇਚਯੇਤ੍||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੫) ਇਤਿ| ਧਾਤੁਰੂਪਰਕ੍ਤਜਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਪੁਂਸਾਂ ਚ ਭਵਤੀਤਿ ਭਟ੍ਟਾਰਹਰਿਚਨ੍ਦ੍ਰਃ| ਤਥਾਚ ਕ੍ਸਾਰਪਾਣਿਃ– “ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮਾਰ੍ਤਵਜੋ ਗੁਲ੍ਮੋ ਨ ਪੁਂਸਾਮੁਪਜਾਯਤੇ| ਅਨ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਸਗ੍ਭਵੋ ਗੁਲ੍ਮਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਪੁਂਸਾਂ ਚ ਜਾਯਤੇ||” ਇਤਿ| ਵਾਪ੍ਯਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤ੍ਵਾਹ– ਵਾਤਾਦਿਦੋਸਜਸ੍ਯੈਵਾਪਚਾਰਾਦ੍ਰਕ੍ਤੇ ਦੁਸ੍ਟੇ ਰਕ੍ਤਜਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ, ਯਥਾ ਚਰਕੇ– ਕਫਪਿਤ੍ਤਮੇਹਾਨਾਮਤਿਕਰ੍ਸਣਾਦੁਤ੍ਤਰਕਾਲਂ ਵਾਤਸਂਸਰ੍ਗੇ ਸਤਿ ਵਾਤਮੇਹਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਯਾ ਵਾਤਮੇਹਾਨ੍ ਪ੍ਰਤਿ ਪੂਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤਾ ਵਾਤੋਲ੍ਬਣਾਨਾਂ ਵਿਹਿਤਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਸਾ| ਵਾਯੁਰ੍ਹਿ ਮੇਹੇਸ੍ਵਤਿਕਰ੍ਸਿਤੇਸੁ ਕੁਪ੍ਯਤ੍ਯਸਾਧ੍ਯਾਨ੍ ਪ੍ਰਤਿ ਨਾਸ੍ਤਿ ਚਿਨ੍ਤਾ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੬) ਇਤਿ| ਕ੍ਸਾਰਪਾਣੇਰਪ੍ਯੇਵਮੇਵਾਭਿਪ੍ਰਾਯਃ| ਯਦਿ ਤੁ ਪਥਕ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਤਮਪਿ ਨਵਮਂ ਲਿਙ੍ਗਸ੍ਥਾਨਾਦਿਭਿਰਭਿਧਾਸ੍ਯਤ੍, ਨ ਚੋਕ੍ਤਮ੍| ਜੇਜ੍ਜਟਗਯਦਾਸਾਭ੍ਯਾਂ ਤੁ ਹਰਿਚਨ੍ਦ੍ਰਮਤਮੇਵਾਨੁਮਤਮਿਤਿ| ਸਰ੍ਵਗੁਲ੍ਮੇਸੁ ਵਾਤਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਗੁਲ੍ਮਿਨਾਮਨਿਲਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰੁਪਾਯੈਃ ਸਰ੍ਵਸ਼ੋ ਵਿਧਿਵਦਾਚਰਿਤਵ੍ਯਾ| ਮਾਰੁਤੇ ਹ੍ਯਵਜਿਤੇਨ੍ਯਮੁਦੀਰ੍ਣਂ ਦੋਸਮਲ੍ਪਮਪਿ ਕਰ੍ਮ ਨਿਹਨ੍ਯਾਤ੍||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੫) ਇਤਿ; ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਕੁਪਿਤਾਨਿਲਮੂਲਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਞ੍ਚਿਤਤ੍ਵਾਨ੍ਮਲਸ੍ਯ ਚ| ਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾ ਵਿਸ਼ਾਲਤ੍ਵਾਦ੍ਗੁਲ੍ਮ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ||” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੨) ਇਤਿ| ਨ ਚੈਤਾਵਤਾ ਨਾਨਾਤ੍ਮਜਤ੍ਵਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ, ਵਾਤਸ੍ਯਾਨੁਬਨ੍ਧਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍ ਜ੍ਵਰੇ ਪਿਤ੍ਤਵਤ੍| ਨਨੁ ਵਾਤਾਵ੍ਯਭਿਚਾਰਾਤ੍ ਦ੍ਵਿਦੋਸਜਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੋ ਵਾ ਗੁਲ੍ਮਃ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨ ਕੇਵਲਂ ਕਫਜਃ ਪਿਤ੍ਤਜੋ ਵੇਤਿ, ਤਤਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਧੇਤਿ ਵਿਰੋਧਃ| ਨੈਤਤ੍, ਅਨੁਬਨ੍ਧਰੂਪੇਣ ਵਾਤਜਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ੋ, ਨ ਤ੍ਵਨੁਬਨ੍ਧ੍ਯਰੂਪੇਣੇਤਿ||੩||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਤਸ੍ਯ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਮਾਹ– ਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ ਗੁਲ੍ਮੋ ਵ੍ਯਸ੍ਤੈਰ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਭਿਃ, ਉਚ੍ਛ੍ਰਿਤੈਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰਪਿ ਜਾਯਤੇ ਪੁਰੁਸਾਣਾਂ, ਵ੍ਯਸ੍ਤੈਰਿਤ੍ਯਨੇਨ ਏਕਜੋ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਸ਼੍ਚ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਃ| ਏਵਂ ਪਞ੍ਚਧਾ ਗੁਲ੍ਮ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਵਚਨੇਨ ਵਿਰੋਧ ਇਤਿ ਚੇਤ੍| ਨ, ਨਹਿ ਤਤ੍ਰਾਵਧਾਰਣਂ ਕਤਂ ਪਞ੍ਚਧੈਵੇਤਿ; ਅਤ ਏਵ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਚਰਕੇਣ ਪਞ੍ਚ ਗੁਲ੍ਮਾ ਇਤ੍ਯਭਿਧਾਯਾਪਿ “ਸਂਸਸ੍ਟਲਿਙ੍ਗਾਨਪਰਾਂਸ੍ਤੁ ਗੁਲ੍ਮਾਂਸ੍ਤ੍ਰੀਨਾਦਿਸ਼ੇਦੌਸਧਕਲ੍ਪਨਾਰ੍ਥਮ੍|” ਇਤ੍ਯਭਿਹਿਤਮ੍| ਜ੍ਞੇਯੋ ਰਕ੍ਤੇਨ ਚਾਪਰਃ ਇਤਿ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮੇਵ| ਯਦੁਕ੍ਤਮਿਹੈਵ– “ਸ ਰੌਧਿਰਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਭਵਗੁਲ੍ਮ ਏਵ|” ਇਤਿ| ਰਕ੍ਤਂ ਚਾਤ੍ਰਾਰ੍ਤਵਂ, ਪਥਗ੍ਜ੍ਞਾਨਾਨਭਿਧਾਨਂ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਗੁਲ੍ਮਸਮਾਨਨਿਦਾਨਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਤਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਾਤ੍| ਚਰਕਸੁਸ਼੍ਰੁਤਯੋ ਰਕ੍ਤਾਤਿਸਾਰਵਤ੍| ਵਿਸ਼ੇਸਲਕ੍ਸਣਂ ਯਦਾਹ ਚਰਕਃ– “ਤਸ੍ਣਾਜ੍ਵਰਪਰੀਦਾਹਸ਼ੂਲਸ੍ਵੇਦਾਗ੍ਨਿਮਾਰ੍ਦਵੈਃ| ਗੁਲ੍ਮਿਨਾਮਰੁਚੌ ਚਾਪਿ ਰਕ੍ਤਮੇਵਾਵਸੇਚਯੇਤ੍||” ਇਤਿ| ਧਾਤੁਰੂਪਰਕ੍ਤਜਸ਼੍ਚ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਪੁਂਸਾਂ ਚ ਭਵਤੀਤਿ ਭਟ੍ਟਾਰਕਹਰਿਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਃ| ਤਥਾ ਚ ਕ੍ਸੀਰਪਾਣਿਃ– “ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮਾਰ੍ਤਵਜੋ ਗੁਲ੍ਮੋ ਨ ਪੁਂਸਾਮੁਪਜਾਯਤੇ| ਅਨ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਸਗ੍ਭਵੋ ਗੁਲ੍ਮਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਪੁਂਸਾਂ ਚ ਜਾਯਤੇ||” ਇਤਿ| ਵਾਪ੍ਯਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤ੍ਵਾਹ– ਵਾਤਾਦਿਦੋਸਜਸ੍ਯੈਵਾਪਚਾਰਾਦ੍ਰਕ੍ਤੇ ਦੁਸ੍ਟੇ ਰਕ੍ਤਜਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ; ਯਥਾ ਚਰਕੇ– ਕਫਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਮੇਹਾਣਾਮਤਿਕਰ੍ਸਣਾਦੁਤ੍ਤਰਕਾਲਂ ਵਾਤਸਂਸਰ੍ਗੇ ਸਤਿ ਵਾਤਮੇਹਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਯਾ ਵਾਤਮੇਹਾਨ੍ ਪ੍ਰਤਿ ਪੂਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤਾ ਵਾਤੋਲ੍ਬਣਾਨਾਂ ਵਿਹਿਤਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਸਾ| ਵਾਯੁਰ੍ਹਿ ਮੇਹੇਸ੍ਵਤਿਕਰ੍ਸਿਤੇਸੁ ਕੁਪ੍ਯਤ੍ਯਸਾਧ੍ਯਾਨ੍ ਪ੍ਰਤਿ ਨਾਸ੍ਤਿ ਚਿਨ੍ਤਾ||” ਇਤਿ| ਕ੍ਸੀਰਪਾਣੇਰਪ੍ਯਯਮੇਵਾਭਿਪ੍ਰਾਯਃ| ਯਦਿ ਤੁ ਪਥਕ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਦਾ ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਲਿਙ੍ਗਸ੍ਥਾਨਾਦਿਭਿਰਭਿਧਾਨਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਚ੍ਚ ਨੋਕ੍ਤਂ; ਜੇਜ੍ਜਟਗਯਦਾਸਾਭ੍ਯਾਂ ਤੁ ਹਰਿਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਤਮੇਵਾਨੁਮਤਮਿਤਿ| ਸਰ੍ਵਗੁਲ੍ਮੇਸੁ ਵਾਤਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਗੁਲ੍ਮਿਨਾਮਨਿਲਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰੁਪਾਯੈਃ ਸਰ੍ਵਸ਼ੋ ਵਿਧਿਵਦਾਚਰਣੀਯਾ| ਮਾਰੁਤੇ ਹ੍ਯਵਜਿਤੇਨ੍ਯਮੁਦੀਰ੍ਣਂ ਦੋਸਮਲ੍ਪਮਪਿ ਕਰ੍ਮ ਨਿਹਨ੍ਯਾਤ੍||” ਇਤਿ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਕੁਪਿਤਾਨਿਲਮੂਲਤ੍ਵਾਤਤ੍ਸਞ੍ਚਿਤ੍ਵਾਨ੍ਮਲਸ੍ਯ ਚ| ਤੁਲ੍ਯਵਦ੍ਵਾ ਵਿਸ਼ਾਲਤ੍ਵਾਦ੍ਗੁਲ੍ਮ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ||” ਇਤਿ||੩||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਉਦ੍ਗਾਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੁਰੀਸਬਨ੍ਧੋ ਵਿਡ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਤਪ੍ਤਿਰਨਨ੍ਨਾਭਿਲਾਸਃ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਪਿ ਹਿ ‘ਦ੍ਵੇਸੋਨ੍ਨੇ’ (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੨) ਇਤਿ ਪਠਿਤਮ੍| ਅਕ੍ਸਮਤ੍ਵਮਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮ੍| ਆਟੋਪੋਤ੍ਰ ਰੁਜਾਪੂਰ੍ਵਕਃ ਕ੍ਸੋਭਃ, ਤਲਤਲਂ ਵਾ; ਨਤੁ ਗੁਡਗੁਡਾਸ਼ਬ੍ਦਃ, ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤ੍ਰਕੂਜਨੇਨੈਵ ਗਹੀਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਨਾਪ੍ਯਾਧ੍ਮਾਨਂ, ਤਸ੍ਯੋਪਾਤ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਪਕ੍ਤਿਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਤਾ; ‘ਅਪਕ੍ਤਸ਼ਕ੍ਤਿਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ||੪||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਤਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਉਦ੍ਗਾਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਦ੍ਗਾਰਬਹੁਲਤਾ, ਪੁਰੀਸਬਨ੍ਧੋ ਵਿਡ੍ਵਿਬਨ੍ਧਃ, ਤਪ੍ਤਿਰਨਨ੍ਨਾਭਿਲਾਸਃ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਹਿ– ‘ਦ੍ਵੇਸੋਨ੍ਨੇ’ ਇਤਿ ਪਠਿਤਮ੍| ਅਕ੍ਸਮਤ੍ਵਮਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮ੍| ਤਪ੍ਤ੍ਯਕ੍ਸਮਤ੍ਵਂ ਸੌਹਿਤ੍ਯਾਸਹਿਸ੍ਣੁਤੇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍| ਅਨ੍ਤ੍ਰਵਿਕੂਜਨਮਨ੍ਤ੍ਰਾਣਾਮਵ੍ਯਕ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦਾਨੁਕਰਣਮ੍| ਆਟੋਪੋ ਰੁਜਾਪੂਰ੍ਵਕਃ ਕ੍ਸੋਭਃ, ਨ ਤੁ ਗੁਡਗੁਡਾਸ਼ਬ੍ਦਃ, ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤ੍ਰਕੂਜਨੇਨੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਆਧ੍ਮਾਨਮੁਪਾਨ੍ਤਯੋਰਾਧ੍ਮਾਨਮਿਵ, ਅਪਕ੍ਤਿਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਤ੍ਵਾਦਾਹਾਰਸ੍ਯਾਪਾਕਃ||੪||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਗੁਲ੍ਮਸਾਧਾਰਣਰੂਪਮਾਹ– ਅਰੁਚਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ||੫||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਸਰ੍ਵਗੁਲ੍ਮਾਨਾਂ ਸਾਧਾਰਣਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਅਰੁਚਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਚ੍ਛ੍ਰਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਵਾਤਤਾ ਕਸ੍ਟੇਨ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਵਾਤਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍| ਅਨ੍ਤ੍ਰਵਿਕੂਜਨਂ ਗੁਡਗੁਡਾਸ਼ਬ੍ਦਃ, ਆਨਾਹ ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋਵਾਤਨਿਰੋਧਃ, ਊਰ੍ਧ੍ਵਵਾਤਤ੍ਵਮੁਦ੍ਗਾਰਬਾਹੁਲ੍ਯਮ੍||੫||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਵਾਤਿਕਮਾਹ– ਰੂਕ੍ਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸਮਾਤਿਮਾਤ੍ਰਮਿਤਿ ਅਨ੍ਨਪਾਨਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਵਿਚੇਸ੍ਟਨਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਚੇਸ੍ਟਾਃ ਬਲਵਦ੍ਵਿਗ੍ਰਹਾਦਿ| ਅਤਿਮਲਕ੍ਸਯੋ ਵਿਰੇਕਾਦਿਨਾ| ਨਿਰਨ੍ਨਤਾ ਨਿਰਾਹਾਰਤਾ| ਵਿਕਲ੍ਪਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਥਾਨਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਯੋਜ੍ਯਃ| ਸ੍ਥਾਨਵਿਕਲ੍ਪੋ ਯਥਾ– ਕਦਾਚਿਨ੍ਨਾਭੌ, ਕਦਾਚਿਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਃ, ਕਦਾਚਿਦ੍ਬਸ੍ਤਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਤਰਗਮਨਮ੍| ਸਂਸ੍ਥਾਨਵਿਕਲ੍ਪੋ ਯਥਾ– ਕਦਾਚਿਦਲ੍ਪਃ, ਕਦਾਚਿਨ੍ਮਹਾਨ੍, ਵਤ੍ਤੋ, ਦੀਰ੍ਘੋ ਵੇਤਿ| ਰੁਜਾਵਿਕਲ੍ਪੋ ਯਥਾ– ਕਦਾਚਿਦਲ੍ਪਾ, ਕਦਾਚਿਨ੍ਮਹਤੀ, ਤੋਦਰੂਪਾ, ਭੇਦਰੂਪਾ, ਅਨੇਕਰੂਪਾ ਵੇਤਿ| ਨ ਚ ਤਤ੍ਰੋਪਸ਼ੇਤੇ ਨ ਸੁਖਯਤਿ||੬-੮||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਵਾਤਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ ਹੇਤੁਪੂਰ੍ਵਕਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਰੂਕ੍ਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸਮਾਤਿਮਾਤ੍ਰਮਿਤਿ ਅਨ੍ਨਪਾਨਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਵਿਸਮਂ ਬਹੁ ਸ੍ਤੋਕਮਕਾਲਭੋਜਨਮ੍, ਏਵਂ ਜਲਪਾਨਮਪਿ, ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਮਾਤ੍ਰਾਧਿਕਮ੍, ਏਵਂ ਜਲਸ੍ਯਾਪਿ| ਵਿਚੇਸ੍ਟਨਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਚੇਸ੍ਟਾ ਬਲਵਦ੍ਵਿਗ੍ਰਹਾਦਿਃ, ਅਭਿਘਾਤੋ ਲਗੁਡਾਦਿਨਾ, ਅਤਿਮਲਕ੍ਸਯੋ ਵਿਰੇਕਾਦਿਨਾ, ਨਿਰਨ੍ਨਤਾ ਨਿਰਾਹਾਰਤਾ| ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਥਾਨਵਿਕਲ੍ਪੋ ਯਥਾ– ਕਦਾਚਿਨ੍ਨਾਭੌ, ਕਦਾਚਿਦ੍ਬਸ੍ਤੌ, ਕਦਾਚਿਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਤਰਗਮਨਮ੍| ਸਂਸ੍ਥਾਨਵਿਕਲ੍ਪੋ ਯਥਾ– ਕਦਾਚਿਦ੍ਵਰ੍ਤੁਲਃ, ਕਦਾਚਿਦ੍ਦੀਰ੍ਘ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਰੁਜਾਵਿਕਲ੍ਪੋ ਯਥਾ– ਕਦਾਚਿਦਲ੍ਪਾ ਰੁਕ੍, ਕਦਾਚਿਨ੍ਮਹਤੀ, ਤੋਦਰੂਪਾ, ਭੇਦਰੂਪਾ, ਅਨੇਕਰੂਪਾ ਵੇਤਿ| ਵਿਡ੍ਵਾਤਸਙ੍ਗਂ ਵਿਡ੍ਵਾਤਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ, ਕਣ੍ਠਵਕ੍ਤ੍ਰਯੋਃ ਸ਼ੋਸਃ, ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਤ੍ਵਂ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ, ਸ਼ੀਤਜ੍ਵਰਃ, ਹਤ੍ਕੁਕ੍ਸ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਪੀਡਾ, ਅਂਸਃ ਭੁਜਯੋਰੁਪਰਿਭਾਗਃ| ਜੀਰ੍ਣੇ ਆਹਾਰੇ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ, ਭੁਕ੍ਤੇ ਚ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਗਚ੍ਛਤਿ, ਸ ਵਾਤਿਕੋ ਗੁਲ੍ਮਃ| ਰੂਕ੍ਸ ਆਹਾਰਃ ਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਾ ਰਸਾਃ, ਤਤ੍ਰ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਾਤਗੁਲ੍ਮੇ ਨੋਪਸ਼ੇਤੇ ਨ ਸੁਖਯਤਿ, ਵਾਤਕਾਰਣਤ੍ਵਾਤ੍||੬-੮||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਪੈਤ੍ਤਿਕਮਾਹ– ਕਟ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਮਾਭਿਘਾਤ ਇਤਿ ਵਿਦਗ੍ਧਾਜੀਰ੍ਣਜਨਿਤਦੁਸ੍ਟਰਸੇਨਾਭਿਭਵਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਆਮਾਭਿਘਾਤੌ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰਾਮ ਉਕ੍ਤਰੂਪਃ, ਅਭਿਘਾਤੋ ਲਗੁਡਾਦੇਃ ਰਕ੍ਤਦੂਸਕੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਜੀਰ੍ਯਤੀਤਿ ਸਪ੍ਤਮ੍ਯਨ੍ਤਮ੍| ਵ੍ਰਣਵਤ੍ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਸਹ ਇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍||੯-੧੦||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਪੈਤ੍ਤਿਕਗੁਲ੍ਮਮਾਹ– ਕਟ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਦਾਹਿ ਵਂਸ਼ਕਰੀਰਾਦਿ, ਅਤਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਮਦ੍ਯਾਦਿਸੁ ਯੋਜ੍ਯਃ| ਆਮਾਭਿਘਾਤ ਇਤਿ ਵਿਦਗ੍ਧਾਜੀਰ੍ਣਜਨਿਤਦੁਸ੍ਟਰਸੇਨਾਭਿਭਵਃ, ਅਨ੍ਯੇ ਆਮਾਭਿਘਾਤਾਵਿਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰਾਮ ਉਕ੍ਤਰੂਪਃ, ਅਭਿਘਾਤੋ ਲਗੁਡਾਦਿਨਾ ਰਕ੍ਤਦੂਸਕੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਏਤੇ ਪੈਤ੍ਤਿਕਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ ਹੇਤਵਃ| ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਜ੍ਵਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜ੍ਵਰਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ, ਪਿਪਾਸਾ ਪਾਤੁਮਿਚ੍ਛਾ, ਵਦਨਾਙ੍ਗਰਾਗਃ ਮੁਖੇ ਸ਼ਰੀਰੇ ਚਾਰੁਣਤਾ, ਆਹਾਰੇ ਜੀਰ੍ਯਤਿ ਪਚ੍ਯਮਾਨੇ ਮਹਚ੍ਛੂਲਂ ਭਵਤਿ, ਵ੍ਰਣਵਤ੍ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਸਹ ਇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਏਤਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਗੁਲ੍ਮਰੂਪਮ੍||੯-੧੦||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਮਾਹ– ਸ਼ੀਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮ੍ਪੂਰਣਂ ਤਪ੍ਤਿਭੋਜਨਮ੍| ਸਰ੍ਵ ਇਤਿ ਵਾਤਜਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਃ| ਨਿਚਯਾਤ੍ਮਕਸ੍ਯ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਸ੍ਯ| ਕਠਿਨੋਨ੍ਨਤਤ੍ਵਂ ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ||੧੧-੧੨||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਮਾਹ– ਸ਼ੀਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੀਤਾਦਿਭਿਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ, ਅਚੇਸ੍ਟਨਮਵ੍ਯਾਯਾਮਃ| ਸਮ੍ਪੂਰਣਮਿਤਿ ਆਹਾਰਾਦਿਨਾ ਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ ਤਪ੍ਤਿਰਿਵ, ਏਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਕਫਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ ਹੇਤੁਃ| ਏਤਸ੍ਯੈਵ ਸ਼੍ਲੋਕਪਾਦੇਨ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਸ੍ਯ ਹੇਤੁਮਾਹ– ਸਰ੍ਵ ਇਤਿ| ਨਿਚਯਾਤ੍ਮਕਸ੍ਯ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਸ੍ਯ ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ ਵਾਤਜਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਹੇਤੁਃ ਕਾਰਣਂ, ਤਥਾ ਸਰ੍ਵਦੋਸੋਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਪੁਨਃ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਸ੍ਯੈਵ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯੇਤਿ| ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਂ ਨਿਸ਼੍ਚਲਤ੍ਵਂ, ਸ਼ੀਤਜ੍ਵਰਾਦਯਃ ਸੁਬੋਧ੍ਯਾਃ, ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਸ਼ੀਤਗਾਤ੍ਰਤਾ, ਕਠਿਨੋਨ੍ਨਤਤ੍ਵਂ ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯੈਵ||੧੧-੧੨||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਦ੍ਵ੍ਯਾਤ੍ਮਕੇਸੁ ਤ੍ਰਿਸ੍ਵੇਕਜਹੇਤੁਲਕ੍ਸਣਾਤਿਦੇਸ਼ਾਰ੍ਥਮਾਹ– ਨਿਮਿਤ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨਿ ਚ ਰੂਪਾਣਿ ਚੇਤਿ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ| ਦੋਸਬਲਾਬਲਂ ਚੇਤ੍ਯਨੇਨ ਸਮਦ੍ਵਿਦੋਸਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਤ੍ਰਯੇਣ ਏਕੋਲ੍ਬਣਾਦਿਦ੍ਵਿਦੋਸਜੋਪਿ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ, ਅਨ੍ਯਥਾ ਬਹੁਤ੍ਵਾਪਤ੍ਤੇਃ| ਔਸਧਕਲ੍ਪਨਾਰ੍ਥਮਿਤਿ ਏਕਦੋਸਜਾਭਿਹਿਤਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮੇਲਕੇਨ ਤਾਨ੍ ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੩||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾਦਿਕੇਸੁ ਤ੍ਰਿਸ੍ਵੇਕਜਹੇਤੁਲਕ੍ਸਣਾਤਿਦੇਸ਼ਾਰ੍ਥਮਾਹ– ਨਿਮਿਤ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ, ਦ੍ਵਿਦੋਸਜੇ ਗੁਲ੍ਮੇ ਦੋਸਾਣਾਂ ਬਲਾਬਲਂ ਚ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ ਮਿਲਿਤਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ ਪਰਾਨ੍ ਸ੍ਤ੍ਰੀਨ੍ ਗੁਲ੍ਮਾਨੌਸਧਕਲ੍ਪਨਾਰ੍ਥਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍, ਏਕਦੋਸਜਾਭਿਹਿਤਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮੇਲਕੇਨ ਚ ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੩||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਮਾਹ– ਮਹਾਰੁਜਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ਼੍ਮਵਤ੍ ਘਨੋਨ੍ਨਤਂ ਪਾਸਾਣਵਤ੍ ਕਠਿਨਮੁਨ੍ਨਤਂ ਚ| ਮਨ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਮਨੋਪਹਾਰਿਣਂ ਮਨੋਵੈਕਲ੍ਯਕਾਰਿਣਂ, ਸ਼ਰੀਰਾਪਹਾਰਿਣਂ ਕਸ਼ਤ੍ਵਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਕਰਮ੍, ਅਗ੍ਨ੍ਯਪਹਾਰਿਣਮਗ੍ਨਿਵੈਸਮ੍ਯਕਰਂ, ਬਲਾਪਹਾਰਿਣਮਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਕਰਮ੍| ਨਨੁ, ਅਸਾਧ੍ਯਮਿਤਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ, “ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋਤ੍ਥਿਤੇ ਗੁਲ੍ਮੇ ਤ੍ਰਿਦੋਸਘ੍ਨੋ ਵਿਧਿਰ੍ਹਿਤਃ|” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੨) ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵਚਨਾਤ੍| ਨੈਵਮ੍, ਅਯਂ ਚ ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵੇਤੋਸਾਧ੍ਯਃ, ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਸਮਵੇਤਸ੍ਤੁ ਸਾਧ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਨਨੁ, ਸੋਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਃ, ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– “ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕੇ ਸਰ੍ਵਰੁਜੋਪਪਤ੍ਤਿਸ੍ਤਂ ਚਾਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਂ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਃ|” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੨) ਇਤਿ| ਉਚ੍ਯਤੇ– ਤਂ ਚਾਪੀਤਿ ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦਚਿਰੋਤ੍ਥਿਤਃ ਸਾਧ੍ਯੋ ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰਸਂਵਾਦਾਦਿਤਿ ਗਯਦਾਸਃ||੧੪||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਮਹਾਰੁਜਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਹਾਰੁਜਂ ਤੀਵ੍ਰਪੀਡਾਕਰਂ, ਦਾਹਪਰੀਤਦੇਹਂ ਸਨ੍ਤਾਪੇਨ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਾਖਿਲਦੇਹਂ, ਸ਼ੀਘ੍ਰੇਣ ਵਿਦਾਹਕਰਂ, ਦਾਰੁਣਂ ਮਾਰਣਾਤ੍ਮਕਮ੍, ਅਸ਼੍ਮਵਦ੍ ਘਨੋਨ੍ਨਤਂ ਪਾਸਾਣਵਤ੍ ਕਠਿਨੋਨ੍ਨਤਮ੍| ਮਨ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਮਨੋਪਹਾਰਿਣਂ ਮਨੋਵੈਕਲ੍ਯਕਰਂ, ਸ਼ਰੀਰਾਪਹਾਰਿਣਂ ਕਸ਼ਤ੍ਵਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਕਰਮ੍, ਅਗ੍ਨ੍ਯਪਹਾਰਿਣਮਗ੍ਨੇਰ੍ਵੈਸਮ੍ਯਾਦਿਕਰਂ, ਬਲਾਪਹਾਰਿਣਮਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਕਰਮ੍| ਏਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣਂ ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵੇਤਸ੍ਯ, ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਸਮਵੇਤਸ੍ਤੁ ਸਾਧ੍ਯਃ||੧੪||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਰਕ੍ਤਗੁਲ੍ਮਮਾਹ– ਨਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਮਗਰ੍ਭਂ ਵਿਸਜੇਦਿਤਿ ਨਵਮਮਾਸਾਦਰ੍ਵਾਕ੍ ਪ੍ਰਸੂਤੇ| ਤੌ ਆਰ੍ਤਵਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਕਾਲੇ, ਅਹਿਤਭੋਜਨੇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਏਤਚ੍ਚੋਪਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਂ, ਤੇਨਾਹਾਰਾਚਾਰਾਦਿਕਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਯਦਾਹ ਚਰਕਃ– “ਤਾਵਨਾਹਾਰਤਯਾ ਭਯੇਨ ਵਿਰੂਕ੍ਸਣੈਰ੍ਵੇਗਵਿਧਾਰਣੈਸ਼੍ਚ| ਸਂਸ੍ਤਮ੍ਭਨੋਲ੍ਲੇਖਨਯੋਨਿਦੋਸੈਰ੍ਗੁਲ੍ਮਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਂ ਰਕ੍ਤਭਵੋਭ੍ਯੁਪੈਤਿ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੫) ਇਤਿ| ਪੈਤ੍ਤਸ੍ਯ ਪੈਤ੍ਤਿਕਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ| ਵਿਸ਼ੇਸਣਂ ਪੈਤ੍ਤਿਕਗੁਲ੍ਮਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਪਿਣ੍ਡਿਤਃ ਸਮੁਦਿਤਃ| ਏਵਕਾਰੋਤ੍ਰ ਅਵਧਾਰਣੇ| ਏਤਦੇਵ ਸ੍ਫੁਟਯਤਿ– ਨਾਙ੍ਗੈਰ੍ਨਾਵਯਵੈਸ਼੍ਚਿਰਾਤ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਸਮਗਰ੍ਭਲਿਙ੍ਗ ਇਤਿ ਆਰ੍ਤਵਾਦਰ੍ਸ਼ਨਮੁਖਸ੍ਰਵਣਸ੍ਤਨਮੁਖਕਸ੍ਣਤ੍ਵਦੋਹਦਾਦਿਗਰ੍ਭਲਕ੍ਸਣਯੁਕ੍ਤਃ, ਏਤਚ੍ਚ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍; ਯਥਾ– ਕ੍ਸਯਾਰ੍ਸ਼ਸੋਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਰਿਰਂਸਾਕਸ੍ਣਤ੍ਵਙ੍ਨਖਾਦਯਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸਮਗਰ੍ਭਲਿਙ੍ਗੋਵਿਕਤਗਰ੍ਭਲਿਙ੍ਗ ਇਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਉਕ੍ਤਵਿਸ਼ੇਸਣੈਰੇਵ ਸ੍ਤ੍ਰੀਭਵਤ੍ਵੇ ਲਬ੍ਧੇ ਸ੍ਤ੍ਰੀਗ੍ਰਹਣੇਨ ਕੁਮਾਰੀਮਤਿਵਦ੍ਧਾਂ ਚ ਨਿਸੇਧਯਤਿ, ਅਨੁਦ੍ਭੂਤਕ੍ਸੀਣਰਜਸ੍ਕਤ੍ਵਾਤ੍ਤਯੋਃ| ਵ੍ਯਤੀਤੇਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤੇ| ਗਰ੍ਭਸਮਾਨਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵੇਨ ਸਂਸ਼ਯਃ– ਗਰ੍ਭੋ ਵਾ, ਰਕ੍ਤਗੁਲ੍ਮੋ ਵਾ, ਇਤਿ; ਤਚ੍ਛਙ੍ਕਾਨਿਰਾਸਾਰ੍ਥਂ ਦਸ਼ਮੇ ਮਾਸੇ ਵ੍ਯਤੀਤੇ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ; ਨਵਮਦਸ਼ਮਯੋਃ ਪ੍ਰਸਵਕਾਲਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯੇਕੇ| ਤਨ੍ਨ, ‘ਯਃ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਪਿਣ੍ਡਿਤ ਏਵ ਨਾਙ੍ਗੈਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨੈਵ ਵਿਸ਼ੇਸਦਰ੍ਸ਼ਨੇਨ ਸਂਸ਼ਯਸ੍ਯ ਨਿਵਰ੍ਤਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਗਰ੍ਭੋ ਹਿ ਨਿਰਨ੍ਤਰਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗੈਰ੍ਨਿਃਸ਼ੂਲਂ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ, ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਤੁ ਏਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤੇਨ| ਕਿਞ੍ਚ ਨਵਮੇ ਦਸ਼ਮੇ ਪ੍ਰਸੂਤ ਇਤ੍ਯੁਤ੍ਸਰ੍ਗਃ, ਨਤੁ ਨਿਯਮਃ, ਤਦਧਿਕਕਾਲੇਪਿ ਪ੍ਰਸਵਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍, ਆਗਮਾਚ੍ਚ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਚਰਕੇ– “ਤਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਪ੍ਰਸੂਤੇ ਸੁਚਿਰੇਣ ਗਰ੍ਭਂ ਪੁਸ੍ਟੋ ਯਦਾ ਵਰ੍ਸਗਣੈਰਪਿ ਸ੍ਯਾਤ੍|” (ਚ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੨) ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨੇਦਂ ਦਸ਼ਮਮਾਸਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵਿਧਾਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਵ੍ਯਾਧਿਮਹਿਮ੍ਨਾ ਤਾਵਤੈਵ ਕਾਲੇਨ ਤਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਯਾ ਸੁਖੋਚ੍ਛੇਦਨਮਿਤਿ| ਯਥਾ ਜ੍ਵਰੇ ਪੁਰਾਣੇ ਏਵ ਕ੍ਸੀਰਪਾਨਵਿਰੇਚਨੇ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ– “ਰਕ੍ਤਗੁਲ੍ਮੇ ਪੁਰਾਣਤ੍ਵਂ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍|” ਇਤਿ| ਪੁਰਾਣਤਾ ਚਾਸ੍ਯ ਦਸ਼ਮਮਾਸਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮੇਣੈਵ ਭਵਤਿ| ਜੇਜ੍ਜਟੇਨਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– ਯਦ੍ਯਰ੍ਵਾਕ੍ ਰਕ੍ਤਭੇਦਨਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਤਦਾ ਗਰ੍ਭਸ਼ਯ੍ਯਾਂ ਕ੍ਸਿਣਾਤਿ, ਤਲ੍ਲੀਨਤ੍ਵਾਦ੍ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ; ਏਕਾਦਸ਼ਮਾਸੇ ਤੁ ਪਰਿਪਿਣ੍ਡਿਤਗੁਲ੍ਮੇ ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਨੋਪਸ੍ਕਤਦੇਹਾਯਾ ਨ ਗਰ੍ਭਸ਼ਯ੍ਯਾਯਾ ਵਿਕਤਿਮਾਦਧਾਤਿ ਰਕ੍ਤਭੇਦਨਮਿਤਿ||੧੫-੧੬||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਰਕ੍ਤਜਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਨਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਨਵਪ੍ਰਸੂਤਾ ਸਤੀ ਅਹਿਤਭੋਜਨਾ ਭਵਤਿ, ਯਾ ਚਾਮਗਰ੍ਭਂ ਵਿਸਜੇਦਿਤਿ ਨਵਮਾਸਾਦਰ੍ਵਾਕ੍ ਪ੍ਰਸੂਤੇ, ਤਾਵਾਰ੍ਤਵਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਕਾਲੇ ਅਹਿਤਭੋਜਨੇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਅਨ੍ਯਥਾ ਤੌ ਤਦਸਮ੍ਭਵਾਤ੍| ਏਤਚ੍ਚੋਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨਾਨਾਹਾਰਾਦਿਕਮਪਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਯਦਾਹ ਚਰਕਃ– “ਤਾਵਨਾਹਾਰਤਯਾ ਭਯੇਨ ਵਿਰੂਕ੍ਸਣੈਰ੍ਵੇਗਵਿਧਾਰਣੈਸ਼੍ਚ| ਸਂਸ੍ਤਮ੍ਭਨੋਲ੍ਲੇਖਨਯੋਨਿਦੋਸੈਰ੍ਗੁਲ੍ਮਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਂ ਰਕ੍ਤਭਵੋਭ੍ਯੁਪੈਤਿ||” ਇਤਿ| ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਪੈਤ੍ਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੈਤ੍ਤਿਕਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯਾਸ੍ਯੈਵਾਪਰਂ ਵਿਸ਼ੇਸਣਂ, ਤਦੇਵ ਸ੍ਫੁਟਯਤਿ– ਚਿਰਾਤ੍ ਪਿਣ੍ਡੀਭੂਤ ਇਵ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਹਸ੍ਤਪਾਦਾਦਿਭਿਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਸ਼ੂਲਃ ਪੀਡਾਯੁਕ੍ਤਃ| ਸਮਗਰ੍ਭਲਿਙ੍ਗ ਇਤਿ ਆਰ੍ਤਵਾਦਰ੍ਸ਼ਨਮੁਖਪਾਣ੍ਡੁਸ੍ਤਨਕਸ੍ਣਤ੍ਵਦੋਹਦਾਦਿਲਕ੍ਸਣਯੁਕ੍ਤਃ, ਏਤਚ੍ਚ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍, ਯਥਾ– ਕ੍ਸਯਾਰ੍ਸ਼ਸੋਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਰਿਰਂਸਾਕਸ੍ਣਤ੍ਵਙ੍ਨਖਾਦਯਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸਮਗਰ੍ਭਲਿਙ੍ਗ ਇਤਿ ਅਵਿਕਤਗਰ੍ਭਲਿਙ੍ਗ ਇਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਸ ਸ੍ਤ੍ਰੀਭਵ ਏਵ ਰਕ੍ਤਜੋ ਗੁਲ੍ਮੋ ਦਸ਼ਮੇ ਮਾਸੇ ਵ੍ਯਤੀਤੇ ਸਤਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਰੌਧਿਰ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਵਿਸ਼ੇਸਣੇਨਾਰ੍ਤਵਾਯੁਕ੍ਤਾਂ ਕੁਮਾਰੀਮਤਿਵਦ੍ਧਾਂ ਚ ਨਿਸੇਧਯਤਿ, ਅਨੁਦ੍ਭੂਤਕ੍ਸੀਣਰਜਸ੍ਕਤ੍ਵਾਤ੍ਤਯੋਃ| ਵ੍ਯਤੀਤੇਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤੇ| ਗਰ੍ਭਸਮਾਨਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵੇਨ ਸਂਸ਼ਯਃ– ਗਰ੍ਭੋ ਵਾ ਰਕ੍ਤਗੁਲ੍ਮੋ ਵੇਤਿ, ਤਚ੍ਛਙ੍ਕਾਨਿਰਾਸਾਰ੍ਥਂ ਮਾਸੇ ਵ੍ਯਤੀਤੇ ਦਸ਼ਮੇ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਨਵਮਦਸ਼ਮਯੋਃ ਪ੍ਰਸਵਕਾਲਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯੇਕੇ; ਤਨ੍ਨ, “ਯਃ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਪਿਣ੍ਡਿਤ ਏਵ ਨਾਙ੍ਗੈਃ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨੈਵ ਸਂਸ਼ਯਸ੍ਯ ਨਿਵਰ੍ਤਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਗਰ੍ਭੋ ਹ੍ਯਙ੍ਗੇਨ ਨਿਰਨ੍ਤਰਂ ਨਿਃਸ਼ੂਲਂ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ, ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਤੁ ਏਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤੇਨੇਤਿ| ਕਿਞ੍ਚ ਨਵਮੇ ਦਸ਼ਮੇ ਪ੍ਰਸੂਯਤ ਇਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਨ ਤੁ ਨਿਯਮਃ, ਤਦਧਿਕਕਾਲੇਪਿ ਪ੍ਰਸਵਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍, ਆਗਮਾਚ੍ਚ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਤਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਪ੍ਰਸੂਤੇ ਸੁਚਿਰੇਣ ਗਰ੍ਭਂ ਪੁਸ੍ਟੋ ਯਦਾ ਵਰ੍ਸਗਣੈਰਪਿ ਸ੍ਯਾਤ੍|” ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨੇਦਂ ਦਸ਼ਮਾਸਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭਿਧਾਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਵ੍ਯਾਧਿਮਹਿਮ੍ਨਾ ਤਾਵਤਾ ਕਾਲੇਨ ਤਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਯਾ ਸੁਖੋਚ੍ਛੇਦ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਥਾ ਜ੍ਵਰੇ ਪੁਰਾਣ ਏਵ ਕ੍ਸੀਰਪਾਨਵਿਰੇਚਨੇ; ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ– “ਰਕ੍ਤਗੁਲ੍ਮੇ ਪੁਰਾਣਤ੍ਵਂ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍|” ਇਤਿ| ਪੁਰਾਣਤਾ ਚਾਸ੍ਯ ਦਸ਼ਮਾਸਾਤਿਕ੍ਰਮੇਣੈਵ ਭਵਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਜੇਜ੍ਜਟੇਨ– ਯਦ੍ਯਰ੍ਵਾਕ੍ ਰਕ੍ਤਭੇਦਨਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇ, ਤਦਾ ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯਂ ਕ੍ਸਿਣੋਤੀਤਿ, ਤਲ੍ਲੀਨਤ੍ਵਾਦ੍ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ, ਦਸ਼ਮਾਸਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪਿਣ੍ਡਿਤੇ ਗੁਲ੍ਮੇ ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਨੋਪਸ੍ਕਤਦੇਹਾਯਾ ਨ ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯੇ ਕ੍ਸਤਿਮਾਦਧਾਤਿ ਰਕ੍ਤਭੇਦਨਮਿਤਿ||੧੫-੧੬||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਚਿਰਜਸ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਯਾਮਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਸਞ੍ਚਿਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਹਾਵਾਸ੍ਤੁਪਰਿਗ੍ਰਹਃ ਸਕਲੋਦਰਵ੍ਯਾਪੀ| ਕਤਮੂਲੋ ਧਾਤ੍ਵਨ੍ਤਰਾਵਗਾਹੀ| ਸਿਰਾਨਦ੍ਧਃ ਸਿਰਾਜਾਲਵਾਨ੍| ਗਹੀਤ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਦਯਾਦੌ ਗਹੀਤ੍ਵਾ ਸ਼ੋਥੋ ਗੁਲ੍ਮਿਨਂ ਕਰ੍ਸਤਿ, ‘ਮਰਣਾਯ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਸ਼੍ਵਾਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਮੂਢਤਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰੂਪਸ੍ਯ ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯਾਕਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਲਯਨਮਿਤਿ| ਨਨੁ ਚ, ਅਨ੍ਤਰ੍ਵਿਦ੍ਰਧਿਗੁਲ੍ਮਯੋਃ ਕੋ ਭੇਦਃ? ਸਮਾਨਸ੍ਥਾਨਸਮ੍ਭਵਤ੍ਵਾਤ੍| ਉਚ੍ਯਤੇ– ਵਿਦ੍ਰਧਿਃ ਪਚ੍ਯਤੇ, ਗੁਲ੍ਮੋ ਨ ਪਚ੍ਯਤੇ ਨਿਰਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– “ਨ ਨਿਬਨ੍ਧੋਸ੍ਤਿ ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਰਧਿਃ ਸਨਿਬਨ੍ਧਨਃ| ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਤਿਸ੍ਠਤਿ ਦੋਸੇਸੁ ਵਿਦ੍ਰਧਿਰ੍ਮਾਂਸਸ਼ੋਣਿਤੇ|| ਵਿਦ੍ਰਧਿਃ ਪਚ੍ਯਤੇ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਗੁਲ੍ਮਃ ਕ੍ਵਾਪਿ ਨ ਪਚ੍ਯਤੇ|” (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੯) ਇਤਿ| ਨਨੁ, ਗੁਲ੍ਮੋਪਿ ਪਚ੍ਯਤ ਏਵ| ਯਦਾਹ ਚਰਕਃ– “ਵਿਦਾਹਸ਼ੂਲਸਙ੍ਕ੍ਸੋਭਸ੍ਵਪ੍ਨਨਾਸ਼ਾਰਤਿਜ੍ਵਰੈਃ| ਵਿਦਹ੍ਯਮਾਨਂ ਜਾਨੀਯਾਦ੍ਗੁਲ੍ਮਂ ਤਮੁਪਨਾਹਯੇਤ੍||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੫) ਇਤਿ| ਉਚ੍ਯਤੇ– ਗੁਲ੍ਮੋ ਨ ਪਚ੍ਯਤੇ ਨਿਰਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਾਤ੍; ਯਦਾ ਤੁ ਕਾਰਣਵਸ਼ਾਦਾਸ਼੍ਰਯਂ ਮਾਂਸਾਦਿਕਮਾਸਾਦਯਤਿ, ਵਾਤੋਪਸ਼ਮਨਾਰ੍ਥਂ ਕਤਸ੍ਵੇਦਾਦਿਭਿਰ੍ਵਾ ਰਕ੍ਤਦੁਸ੍ਟਿਰ੍ਭਵਤਿ, ਤਦਾ ਪਚ੍ਯਮਾਨੋ ਵਿਦਾਹਨਿਮਿਤ੍ਤਕਂ ਵਿਦ੍ਰਧਿਤ੍ਵਮਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ– “ ਸ ਵੈ ਸ਼ੀਘ੍ਰਵਿਦਾਹਿਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਦ੍ਰਧੀਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ|” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੭) ਇਤਿ| ਨ ਹਿ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਵਿਕਾਰਾਤ੍ ਯਦੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਵਿਕਾਰਾਨ੍ਤਰਂ ਤਤ੍ ਸ ਏਵ ਭਵਤੀਤਿ; ਮਾਭੂਤ੍ ਪ੍ਲੀਹੈਵ ਉਦਰਮ੍, ਅਸ਼੍ਮਰ੍ਯੇਵ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ, ਇਤ੍ਯਾਦਿਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੋਕ੍ਤਵਿਰੋਧਵਿਸ੍ਤਰਃ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਦ੍ਰਧਿਃ ਪਚ੍ਯਤੇ, ਗੁਲ੍ਮੋ ਨ ਪਚ੍ਯਤੇ ਇਤਿ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤੋ ਨਿਰਪਵਾਦਃ| ਯੇ ਤੁ ਅਨ੍ਤਰ੍ਵਿਦ੍ਰਧਿਂ ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ ਤੇਸਾਮਯਮਭਿਪ੍ਰਾਯਃ– ਗੁਲ੍ਮੇ ਪਕ੍ਵੇ ਵਿਦ੍ਰਧੌ ਚ ਪਾਟਨਸ਼ੋਧਨਰੋਪਣਾਦੇਃ, ਅਪਕ੍ਵੇ ਚ ਵਿਰੇਕਲੇਪਵਿਮ੍ਲਾਪਨਾਦੇਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਯੋ ਵਿਸ਼ੇਸਾਭਾਵਾਦਲਂ ਪਥਗ੍ਵਿਕਾਰਸ੍ਵੀਕਾਰੇਣੇਤਿ||੧੭-੨੦||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਚਿਰਜਸ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਯਾਮਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਸਞ੍ਚਿਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨੁਪਕ੍ਰਾਨ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਚਿਰਕਾਲਾਨੁਬਨ੍ਧਿਤ੍ਵਾਤ੍, ਕ੍ਰਮਸ਼ਃ ਕ੍ਰਮੇਣ, ਸਞ੍ਚਿਤੋ ਵਦ੍ਧਿਂ ਗਤੋ, ਗੁਲ੍ਮੋ ਮਹਾਵਾਸ੍ਤੁਪਰਿਗ੍ਰਹਃ ਸਕਲੋਦਰਵ੍ਯਾਪੀ, ਕਤਮੂਲੋ ਧਾਤ੍ਵਨ੍ਤਰਾਵਗਾਹੀ| ਸਿਰਾਨਦ੍ਧਃ ਸਿਰਾਜਾਲਵਾਨ੍, ਯਦਾ ਕੂਰ੍ਮਵਦੁਨ੍ਨਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਾਦਿਭਿਰੁਪਦ੍ਰਵੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤੋ ਭਵਤਿ, ਤਦਾ ਨ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪੁਨਰਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਗਹੀਤ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਲ੍ਲਾਸਾਦਿਸੁ ਗਹੀਤ੍ਵਾ ਸ਼ੋਫੋ ਗੁਲ੍ਮਿਨਂ ਗੁਲ੍ਮਯੁਕ੍ਤਂ ਰੋਗਿਣਂ, ਕਰ੍ਸਤਿ ਮਾਰਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਜ੍ਵਰਸ਼੍ਵਾਸਂ ਜ੍ਵਰਸ਼੍ਵਾਸਾਭ੍ਯਾਮੁਪਦ੍ਰੁਤਮ੍| ਪੁਨਸ਼੍ਚਾਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ਼੍ਵਾਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਵਾਸਾਦਯ ਉਪਦ੍ਰਵਾਃ ਗੁਲ੍ਮਿਨੋ ਮਰਣਾਯ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਮੂਢਤਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰੂਪਸ੍ਯੈਵ ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯਾਕਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਲਯਨਮਦਰ੍ਸ਼ਨਮਿਤਿ| ਨਨੁ, ਵਾਤਵਿਦ੍ਰਧਿਗੁਲ੍ਮਯੋਃ ਕੋ ਭੇਦਃ, ਸਮਾਨਸ੍ਥਾਨਸਂਸ੍ਥਾਨਤ੍ਵਾਤ੍? ਉਚ੍ਯਤੇ, ਵਿਦ੍ਰਧਿਃ ਪਚ੍ਯਤੇ, ਗੁਲ੍ਮੋ ਨ ਪਚ੍ਯਤੇ, ਨਿਰਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– “ਨ ਨਿਬਨ੍ਧੋਸ੍ਤਿ ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਰਧਿਃ ਸਨਿਬਨ੍ਧਨਃ| ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਤਿਸ੍ਠਤਿ ਦੋਸੇ ਸ੍ਵੇ ਵਿਦ੍ਰਧਿਰ੍ਮਾਂਸਸ਼ੋਣਿਤੇ|| ਵਿਦ੍ਰਧਿਃ ਪਚ੍ਯਤੇ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਗੁਲ੍ਮਃ ਕ੍ਵਾਪਿ ਨ ਪਚ੍ਯਤੇ|” ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ, ਗੁਲ੍ਮੋਪਿ ਪਚ੍ਯਤ ਏਵ| ਯਦਾਹ ਚਰਕਃ– “ਵਿਦਾਹਸ਼ੂਲਸਙ੍ਕ੍ਸੋਭਸ੍ਵਪ੍ਨਨਾਸ਼ਾਰੁਚਿਜ੍ਵਰੈਃ| ਵਿਦਹ੍ਯਮਾਨਂ ਜਾਨੀਯਾਦ੍ਗੁਲ੍ਮਂ ਤਮੁਪਨਾਹਯੇਤ੍||” ਇਤਿ| ਉਚ੍ਯਤੇ– ਗੁਲ੍ਮੋ ਨ ਪਚ੍ਯਤੇ ਨਿਰਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਾਤ੍, ਯਦਿ ਤੁ ਕਾਰਣਵਸ਼ਾਦਾਸ਼੍ਰਯਂ ਮਾਂਸਾਦਿਕਮਾਸਾਦਯਤਿ, ਵਾਤੋਪਸ਼ਮਨਾਰ੍ਥਂ ਕਤਸ੍ਵੇਦਾਦਿਭਿਰ੍ਵਾ ਰਕ੍ਤਦੁਸ੍ਟਿਰ੍ਭਵਤਿ, ਤਦਾ ਪਚ੍ਯਮਾਨੋ ਵਿਦਾਹਨਿਮਿਤ੍ਤਕਂ ਵਿਦ੍ਰਧਿਤ੍ਵਮੇਵਾਪ੍ਨੋਤੀਤਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ– “ਸ ਵੈ ਸ਼ੀਘ੍ਰਵਿਦਾਹਿਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਦ੍ਰਧੀਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ|” ਇਤਿ| ਯਦ੍ਯੇਵਂ, ਤਦਾ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਕਾਰਾਨ੍ਤਰਮੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ਸ ਏਵ ਭਵਤਿ| ਮਾਭੂਦੇਵਂ ਤਦਾ ਪ੍ਲੀਹੈਵ ਉਦਰਂ ਜਠਰ ਏਵ ਸ਼ੋਫਃ, ਏਵਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਰੋਧਃ, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਦ੍ਰਧਿਃ ਪਚ੍ਯਤੇ, ਗੁਲ੍ਮੋ ਨ ਪਚ੍ਯਤ ਇਤਿ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਃ| ਯੇ ਤੁ ਅਨ੍ਤਰ੍ਵਿਦ੍ਰਧਿਂ ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤੇਸਾਮਯਮਭਿਪ੍ਰਾਯਃ– ਗੁਲ੍ਮਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਵਿਦ੍ਰਧੌ ਚ ਪਾਟਨਸ਼ੋਧਨਰੋਪਣਾਦੇਃ ਅਪਕ੍ਵੇ ਚ ਵਿਰੇਕਲੇਪਨਵਿਮ੍ਲਾਯਨਾਦੇਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਯੋ ਵਿਸ਼ੇਸਾਭਾਵਾਦਲਂ ਪਥਗ੍ਵਿਕਾਰਸ੍ਵੀਕਾਰੇਣੇਤਿ||੧੭-੨੦||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਗੁਲ੍ਮਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੨੮||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਾਚਸ੍ਪਤਿਵੈਦ੍ਯਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮਾਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਗੁਲ੍ਮਨਿਦਾਨਮ੍||੨੮||