Adhikarana gulmasya nidAnabhedasthAnAni (1) · Śloka 1
ਅਥ ਗੁਲ੍ਮਨਿਦਾਨਮ੍ | ਦੁਸ੍ਟਾ ਵਾਤਾਦਯੋਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਮਿਥ੍ਯਾਹਾਰਵਿਹਾਰਤਃ | ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਪਞ੍ਚਧਾ ਗੁਲ੍ਮਂ ਕੋਸ੍ਠਾਨ੍ਤਰ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰੂਪਿਣਮ੍ | ਤਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚਵਿਧਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਹਨ੍ਨਾਭਿਬਸ੍ਤਯਃ ||੧||
अथ गुल्मनिदानम् | दुष्टा वातादयोऽत्यर्थं मिथ्याहारविहारतः | कुर्वन्ति पञ्चधा गुल्मं कोष्ठान्तर्ग्रन्थिरूपिणम् | तस्य पञ्चविधं स्थानं पार्श्वहृन्नाभिबस्तयः ||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAmAnyagulmarUpam (2) · Śloka 2
ਹਨ੍ਨਾਭ੍ਯੋਰਨ੍ਤਰੇ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਃ ਸਞ੍ਚਾਰੀ ਯਦਿ ਵਾਚਲਃ | ਵਤ੍ਤਸ਼੍ਚਯਾਪਚਯਵਾਨ੍ ਸ ‘ਗੁਲ੍ਮ’ ਇਤਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ||੨|| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੨) |
हृन्नाभ्योरन्तरे ग्रन्थिः सञ्चारी यदि वाऽचलः | वृत्तश्चयापचयवान् स ‘गुल्म’ इति कीर्तितः ||२|| (सु. उ. तं. अ. ४२) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pa~jcavidhagulmavivaraNam (3) · Śloka 3
ਸ ਵ੍ਯਸ੍ਤੈਰ੍ਜਾਯਤੇ ਦੋਸੈਃ ਸਮਸ੍ਤੈਰਪਿ ਚੋਚ੍ਛ੍ਰਿਤੈਃ | ਪੁਰੁਸਾਣਾਂ ਤਥਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਜ੍ਞੇਯੋ ਰਕ੍ਤੇਨ ਚਾਪਰਃ ||੩|| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੨) |
स व्यस्तैर्जायते दोषैः समस्तैरपि चोच्छ्रितैः | पुरुषाणां तथा स्त्रीणां ज्ञेयो रक्तेन चापरः ||३|| (सु. उ. तं. अ. ४२) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gulmapUrvarUpam (4) · Śloka 4
ਉਦ੍ਗਾਰਬਾਹੁਲ੍ਯਪੁਰੀਸਬਨ੍ਧਤਪ੍ਤ੍ਯਕ੍ਸਮਤ੍ਵਾਨ੍ਤ੍ਰਵਿਕੂਜਨਾਨਿ | ਆਟੋਪ ਆਧ੍ਮਾਨਮਪਕ੍ਤਿਸ਼ਕ੍ਤਿਰਾਸਨ੍ਨਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ ਵਦਨ੍ਤਿ ਚਿਹ੍ਨਮ੍ ||੪|| (ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੧) |
उद्गारबाहुल्यपुरीषबन्धतृप्त्यक्षमत्वान्त्रविकूजनानि | आटोप आध्मानमपक्तिशक्तिरासन्नगुल्मस्य वदन्ति चिह्नम् ||४|| (वा. नि. अ. ११) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvagulmasAdhAraNaM rUpam (5) · Śloka 5
ਅਰੁਚਿਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਵਾਤਤਾਨ੍ਤ੍ਰਵਿਕੂਜਨਮ੍ | ਆਨਾਹਸ਼੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਵਾਤਤ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਗੁਲ੍ਮੇਸੁ ਲਕ੍ਸਯੇਤ੍ ||੫||
अरुचिः कृच्छ्रविण्मूत्रवातताऽन्त्रविकूजनम् | आनाहश्चोर्ध्ववातत्वं सर्वगुल्मेषु लक्षयेत् ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtikagulmasya nidAnapUrvakaM lakShaNam (6-8) · Śloka 8
ਰੂਕ੍ਸਾਨ੍ਨਪਾਨਂ ਵਿਸਮਾਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਵਿਚੇਸ੍ਟਨਂ ਵੇਗਵਿਨਿਗ੍ਰਹਸ਼੍ਚ | ਸ਼ੋਕੋਭਿਘਾਤੋਤਿਮਲਕ੍ਸਯਸ਼੍ਚ ਨਿਰਨ੍ਨਤਾ ਚਾਨਿਲਗੁਲ੍ਮਹੇਤੁਃ ||੬|| ਯਃ ਸ੍ਥਾਨਸਂਸ੍ਥਾਨਰੁਜਾਂ ਵਿਕਲ੍ਪਂ ਵਿਡ੍ਵਾਤਸਙ੍ਗਂ ਗਲਵਕ੍ਤ੍ਰਸ਼ੋਸਮ੍ | ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਤ੍ਵਂ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਜ੍ਵਰਂ ਚ ਹਤ੍ਕੁਕ੍ਸਿਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਂਸਸ਼ਿਰੋਰੁਜਂ ਚ ||੭|| ਕਰੋਤਿ ਜੀਰ੍ਣੇ ਤ੍ਵਧਿਕਂ ਪ੍ਰਕੋਪਂ ਭੁਕ੍ਤੇ ਮਦੁਤ੍ਵਂ ਸਮੁਪੈਤਿ ਯਸ਼੍ਚ | ਵਾਤਾਤ੍ ਸ ਗੁਲ੍ਮੋ ਨਚ ਤਤ੍ਰ ਰੂਕ੍ਸਂ ਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤਂ ਕਟੁ ਚੋਪਸ਼ੇਤੇ ||੮|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੫) |
रूक्षान्नपानं विषमातिमात्रं विचेष्टनं वेगविनिग्रहश्च | शोकोऽभिघातोऽतिमलक्षयश्च निरन्नता चानिलगुल्महेतुः ||६|| यः स्थानसंस्थानरुजां विकल्पं विड्वातसङ्गं गलवक्त्रशोषम् | श्यावारुणत्वं शिशिरज्वरं च हृत्कुक्षिपार्श्वांसशिरोरुजं च ||७|| करोति जीर्णे त्वधिकं प्रकोपं भुक्ते मृदुत्वं समुपैति यश्च | वातात् स गुल्मो नच तत्र रूक्षं कषायतिक्तं कटु चोपशेते ||८|| (च. चि. अ. ५) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana paittikagulmasya nidAnapUrvakaM lakShaNam (9-10) · Śloka 10
ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਵਿਦਾਹਿਰੂਕ੍ਸਕ੍ਰੋਧਾਤਿਮਦ੍ਯਾਰ੍ਕਹੁਤਾਸ਼ਸੇਵਾ | ਆਮਾਭਿਘਾਤੋ ਰੁਧਿਰਂ ਚ ਦੁਸ੍ਟਂ ਪੈਤ੍ਤਸ੍ਯ ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ ਨਿਮਿਤ੍ਤਮੁਕ੍ਤਮ੍ ||੯|| ਜ੍ਵਰਃ ਪਿਪਾਸਾ ਵਦਨਾਙ੍ਗਰਾਗਃ ਸ਼ੂਲਂ ਮਹਜ੍ਜੀਰ੍ਯਤਿ ਭੋਜਨ ਚ | ਸ੍ਵੇਦੋ ਵਿਦਾਹੋ ਵ੍ਰਣਵਚ੍ਚ ਗੁਲ੍ਮਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਸਹਃ ਪੈਤ੍ਤਿਕਗੁਲ੍ਮਰੂਪਮ੍ ||੧੦|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੫) |
कट्वम्लतीक्ष्णोष्णविदाहिरूक्षक्रोधातिमद्यार्कहुताशसेवा | आमाभिघातो रुधिरं च दुष्टं पैत्तस्य गुल्मस्य निमित्तमुक्तम् ||९|| ज्वरः पिपासा वदनाङ्गरागः शूलं महज्जीर्यति भोजन च | स्वेदो विदाहो व्रणवच्च गुल्मः स्पर्शासहः पैत्तिकगुल्मरूपम् ||१०|| (च. चि. अ. ५) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shlaiShmikagulmasya nidAnapUrvakaM lakShaNam (11-12) · Śloka 12
ਸ਼ੀਤਂ ਗੁਰੁ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਚੇਸ੍ਟਨਂ ਚ ਸਮ੍ਪੂਰਣਂ ਪ੍ਰਸ੍ਵਪਨਂ ਦਿਵਾ ਚ | ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ ਹੇਤੁਃ ਕਫਸਮ੍ਭਵਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਸ੍ਤੁ ਦੁਸ੍ਟੋ ਨਿਚਯਾਤ੍ਮਕਸ੍ਯ ||੧੧|| ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਸ਼ੀਤਜ੍ਵਰਗਾਤ੍ਰਸਾਦਹਲ੍ਲਾਸਕਾਸਾਰੁਚਿਗੌਰਵਾਣਿ | ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਰੁਗਲ੍ਪਾ ਕਠਿਨੋਨ੍ਨਤਤ੍ਵਂ ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣਿ ਕਫਾਤ੍ਮਕਸ੍ਯ ||੧੨|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੫) |
शीतं गुरु स्निग्धमचेष्टनं च सम्पूरणं प्रस्वपनं दिवा च | गुल्मस्य हेतुः कफसम्भवस्य सर्वस्तु दुष्टो निचयात्मकस्य ||११|| स्तैमित्यशीतज्वरगात्रसादहृल्लासकासारुचिगौरवाणि | शैत्यं रुगल्पा कठिनोन्नतत्वं गुल्मस्य रूपाणि कफात्मकस्य ||१२|| (च. चि. अ. ५) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dvyAtmakeShu triShvekajahetulakShaNAtideshaH (13) · Śloka 13
ਨਿਮਿਤ੍ਤਰੂਪਾਣ੍ਯੁਪਲਭ੍ਯ ਗੁਲ੍ਮੇ ਦ੍ਵਿਦੋਸਜੇ ਦੋਸਬਲਾਬਲਂ ਚ | ਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰਲਿਙ੍ਗਾਨਪਰਾਂਸ਼੍ਚ ਗੁਲ੍ਮਾਂਸ੍ਤ੍ਰੀਨਾਦਿਸ਼ੇਦੌਸਧਕਲ੍ਪਨਾਰ੍ਥਮ੍ ||੧੩|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੫) |
निमित्तरूपाण्युपलभ्य गुल्मे द्विदोषजे दोषबलाबलं च | व्यामिश्रलिङ्गानपरांश्च गुल्मांस्त्रीनादिशेदौषधकल्पनार्थम् ||१३|| (च. चि. अ. ५) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAnnipAtikagulmalakShaNam (14) · Śloka 14
ਮਹਾਰੁਜਂ ਦਾਹਪਰੀਤਮਸ਼੍ਮਵਦ੍ਘਨੋਨ੍ਨਤਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਵਿਦਾਹਿ ਦਾਰੁਣਮ੍ | ਮਨਃਸ਼ਰੀਰਾਗ੍ਨਿਬਲਾਪਹਾਰਿਣਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਂ ਗੁਲ੍ਮਮਸਾਧ੍ਯਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੧੪|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੫) |
महारुजं दाहपरीतमश्मवद्घनोन्नतं शीघ्रविदाहि दारुणम् | मनःशरीराग्निबलापहारिणं त्रिदोषजं गुल्ममसाध्यमादिशेत् ||१४|| (च. चि. अ. ५) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktagulmasya nidAnapUrvakaM lakShaNam (15-16) · Śloka 16
ਨਵਪ੍ਰਸੂਤਾਹਿਤਭੋਜਨ ਯਾ ਯਾ ਚਾਮਗਰ੍ਭਂ ਵਿਸਜੇਦਤੌ ਵਾ | ਵਾਯੁਰ੍ਹਿ ਤਸ੍ਯਾਃ ਪਰਿਗਹ੍ਯ ਰਕ੍ਤਂ ਕਰੋਤਿ ਗੁਲ੍ਮਂ ਸਰੁਜਂ ਸਦਾਹਮ੍ | ਪੈਤ੍ਤਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗੇਨ ਸਮਾਨਲਿਙ੍ਗਂ ਵਿਸ਼ੇਸਣਂ ਚਾਪ੍ਯਪਰਂ ਨਿਬੋਧ ||੧੫|| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੨) | ਯਃ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਪਿਣ੍ਡਿਤ ਏਵ ਨਾਙ੍ਗੈਸ਼੍ਚਿਰਾਤ੍ ਸਸ਼ੂਲਃ ਸਮਗਰ੍ਭਲਿਙ੍ਗਃ | ਸ ਰੌਧਿਰਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਭਵ ਏਵ ਗੁਲ੍ਮੋ ਮਾਸੇ ਵ੍ਯਤੀਤੇ ਦਸ਼ਮੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਃ ||੧੬|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੫) |
नवप्रसूताऽहितभोजन या या चामगर्भं विसृजेदृतौ वा | वायुर्हि तस्याः परिगृह्य रक्तं करोति गुल्मं सरुजं सदाहम् | पैत्तस्य लिङ्गेन समानलिङ्गं विशेषणं चाप्यपरं निबोध ||१५|| (सु. उ. तं. अ. ४२) | यः स्पन्दते पिण्डित एव नाङ्गैश्चिरात् सशूलः समगर्भलिङ्गः | स रौधिरः स्त्रीभव एव गुल्मो मासे व्यतीते दशमे चिकित्स्यः ||१६|| (च. चि. अ. ५) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gulmino~asAdhyalakShaNAni (17-20) · Śloka 20
ਸਞ੍ਚਿਤਃ ਕ੍ਰਮਸ਼ੋ ਗੁਲ੍ਮੋ ਮਹਾਵਾਸ੍ਤੁਪਰਿਗ੍ਰਹਃ | ਕਤਮੂਲਃ ਸਿਰਾਨਦ੍ਧੋ ਯਦਾ ਕੂਰ੍ਮ ਇਵੋਤ੍ਥਿਤਃ ||੧੭|| ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਾਰੁਚਿਹਲ੍ਲਾਸਕਾਸਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਰਤਿਜ੍ਵਰੈਃ | ਤਸ੍ਣਾਤਨ੍ਦ੍ਰਾਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯੈਰ੍ਯੁਜ੍ਯਤੇ ਸ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ ||੧੮|| ਗਹੀਤ੍ਵਾ ਸਜ੍ਵਰਂ ਸ਼੍ਵਾਸਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਤੀਸਾਰਪੀਡਿਤਮ੍ | ਹਨ੍ਨਾਭਿਹਸ੍ਤਪਾਦੇਸੁ ਸ਼ੋਥਃ ਕਰ੍ਸਤਿ ਗੁਲ੍ਮਿਨਮ੍ ||੧੯|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੫) | ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਸ਼ੂਲਂ ਪਿਪਾਸਾਨ੍ਨਵਿਦ੍ਵੇਸੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਮੂਢਤਾ | ਜਾਯਤੇ ਦੁਰ੍ਬਲਤ੍ਵਂ ਚ ਗੁਲ੍ਮਿਨੋ ਮਰਣਾਯ ਵੈ ||੨੦|| (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੩੩) |
सञ्चितः क्रमशो गुल्मो महावास्तुपरिग्रहः | कृतमूलः सिरानद्धो यदा कूर्म इवोत्थितः ||१७|| दौर्बल्यारुचिहृल्लासकासच्छर्द्यरतिज्वरैः | तृष्णातन्द्राप्रतिश्यायैर्युज्यते स न सिध्यति ||१८|| गृहीत्वा सज्वरं श्वासच्छर्द्यतीसारपीडितम् | हृन्नाभिहस्तपादेषु शोथः कर्षति गुल्मिनम् ||१९|| (च. चि. अ. ५) | श्वासः शूलं पिपासाऽन्नविद्वेषो ग्रन्थिमूढता | जायते दुर्बलत्वं च गुल्मिनो मरणाय वै ||२०|| (सु. सू. अ. ३३) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 28
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਗੁਲ੍ਮਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੨੮||
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने गुल्मनिदानं समाप्तम् ||२८||
🔊 Audio coming soon