ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಚಿರಜಸ್ಯಾವಸ್ಥಾಯಾಮಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಸಞ್ಚಿತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮಹಾವಾಸ್ತುಪರಿಗ್ರಹಃ ಸಕಲೋದರವ್ಯಾಪೀ| ಕೃತಮೂಲೋ ಧಾತ್ವನ್ತರಾವಗಾಹೀ| ಸಿರಾನದ್ಧಃ ಸಿರಾಜಾಲವಾನ್| ಗೃಹೀತ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಹೃದಯಾದೌ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಶೋಥೋ ಗುಲ್ಮಿನಂ ಕರ್ಷತಿ, ‘ಮರಣಾಯ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಶ್ವಾಸೇತ್ಯಾದಿ| ಗ್ರನ್ಥಿಮೂಢತಾ ಗ್ರನ್ಥಿರೂಪಸ್ಯ ಗುಲ್ಮಸ್ಯಾಕಸ್ಮಾದ್ವಿಲಯನಮಿತಿ| ನನು ಚ, ಅನ್ತರ್ವಿದ್ರಧಿಗುಲ್ಮಯೋಃ ಕೋ ಭೇದಃ? ಸಮಾನಸ್ಥಾನಸಮ್ಭವತ್ವಾತ್| ಉಚ್ಯತೇ– ವಿದ್ರಧಿಃ ಪಚ್ಯತೇ, ಗುಲ್ಮೋ ನ ಪಚ್ಯತೇ ನಿರಾಶ್ರಯತ್ವಾತ್| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ನ ನಿಬನ್ಧೋಽಸ್ತಿ ಗುಲ್ಮಸ್ಯ ವಿದ್ರಧಿಃ ಸನಿಬನ್ಧನಃ| ಗುಲ್ಮಸ್ತಿಷ್ಠತಿ ದೋಷೇಷು ವಿದ್ರಧಿರ್ಮಾಂಸಶೋಣಿತೇ|| ವಿದ್ರಧಿಃ ಪಚ್ಯತೇ ತಸ್ಮಾದ್ಗುಲ್ಮಃ ಕ್ವಾಪಿ ನ ಪಚ್ಯತೇ|” (ಸು. ನಿ. ಅ. ೯) ಇತಿ| ನನು, ಗುಲ್ಮೋಽಪಿ ಪಚ್ಯತ ಏವ| ಯದಾಹ ಚರಕಃ– “ವಿದಾಹಶೂಲಸಙ್ಕ್ಷೋಭಸ್ವಪ್ನನಾಶಾರತಿಜ್ವರೈಃ| ವಿದಹ್ಯಮಾನಂ ಜಾನೀಯಾದ್ಗುಲ್ಮಂ ತಮುಪನಾಹಯೇತ್||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೫) ಇತಿ| ಉಚ್ಯತೇ– ಗುಲ್ಮೋ ನ ಪಚ್ಯತೇ ನಿರಾಶ್ರಯತ್ವಾತ್; ಯದಾ ತು ಕಾರಣವಶಾದಾಶ್ರಯಂ ಮಾಂಸಾದಿಕಮಾಸಾದಯತಿ, ವಾತೋಪಶಮನಾರ್ಥಂ ಕೃತಸ್ವೇದಾದಿಭಿರ್ವಾ ರಕ್ತದುಷ್ಟಿರ್ಭವತಿ, ತದಾ ಪಚ್ಯಮಾನೋ ವಿದಾಹನಿಮಿತ್ತಕಂ ವಿದ್ರಧಿತ್ವಮಾಪ್ನೋತಿ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ– “ ಸ ವೈ ಶೀಘ್ರವಿದಾಹಿತ್ವಾದ್ವಿದ್ರಧೀತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ|” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತಿ| ನ ಹಿ ಯಸ್ಮಾತ್ ವಿಕಾರಾತ್ ಯದುತ್ಪದ್ಯತೇ ವಿಕಾರಾನ್ತರಂ ತತ್ ಸ ಏವ ಭವತೀತಿ; ಮಾಭೂತ್ ಪ್ಲೀಹೈವ ಉದರಮ್, ಅಶ್ಮರ್ಯೇವ ಶರ್ಕರಾ, ಇತ್ಯಾದಿಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಿರೋಧವಿಸ್ತರಃ| ತಸ್ಮಾದ್ವಿದ್ರಧಿಃ ಪಚ್ಯತೇ, ಗುಲ್ಮೋ ನ ಪಚ್ಯತೇ ಇತಿ ಸಿದ್ಧಾನ್ತೋ ನಿರಪವಾದಃ| ಯೇ ತು ಅನ್ತರ್ವಿದ್ರಧಿಂ ನ ಪಠನ್ತಿ ತೇಷಾಮಯಮಭಿಪ್ರಾಯಃ– ಗುಲ್ಮೇ ಪಕ್ವೇ ವಿದ್ರಧೌ ಚ ಪಾಟನಶೋಧನರೋಪಣಾದೇಃ, ಅಪಕ್ವೇ ಚ ವಿರೇಕಲೇಪವಿಮ್ಲಾಪನಾದೇಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಸ್ಯ ಪ್ರಾಯೋ ವಿಶೇಷಾಭಾವಾದಲಂ ಪೃಥಗ್ವಿಕಾರಸ್ವೀಕಾರೇಣೇತಿ||೧೭-೨೦||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಚಿರಜಸ್ಯಾವಸ್ಥಾಯಾಮಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಸಞ್ಚಿತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅನುಪಕ್ರಾನ್ತತ್ವಾತ್ ಚಿರಕಾಲಾನುಬನ್ಧಿತ್ವಾತ್, ಕ್ರಮಶಃ ಕ್ರಮೇಣ, ಸಞ್ಚಿತೋ ವೃದ್ಧಿಂ ಗತೋ, ಗುಲ್ಮೋ ಮಹಾವಾಸ್ತುಪರಿಗ್ರಹಃ ಸಕಲೋದರವ್ಯಾಪೀ, ಕೃತಮೂಲೋ ಧಾತ್ವನ್ತರಾವಗಾಹೀ| ಸಿರಾನದ್ಧಃ ಸಿರಾಜಾಲವಾನ್, ಯದಾ ಕೂರ್ಮವದುನ್ನತಃ ಸ್ಯಾತ್, ದೌರ್ಬಲ್ಯಾದಿಭಿರುಪದ್ರವೈರ್ಯುಕ್ತೋ ಭವತಿ, ತದಾ ನ ಸಿದ್ಧ್ಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಪುನರಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಗೃಹೀತ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಹೃಲ್ಲಾಸಾದಿಷು ಗೃಹೀತ್ವಾ ಶೋಫೋ ಗುಲ್ಮಿನಂ ಗುಲ್ಮಯುಕ್ತಂ ರೋಗಿಣಂ, ಕರ್ಷತಿ ಮಾರಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಜ್ವರಶ್ವಾಸಂ ಜ್ವರಶ್ವಾಸಾಭ್ಯಾಮುಪದ್ರುತಮ್| ಪುನಶ್ಚಾಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಶ್ವಾಸೇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ವಾಸಾದಯ ಉಪದ್ರವಾಃ ಗುಲ್ಮಿನೋ ಮರಣಾಯ ಭವನ್ತಿ, ಗ್ರನ್ಥಿಮೂಢತಾ ಗ್ರನ್ಥಿರೂಪಸ್ಯೈವ ಗುಲ್ಮಸ್ಯಾಕಸ್ಮಾದ್ವಿಲಯನಮದರ್ಶನಮಿತಿ| ನನು, ವಾತವಿದ್ರಧಿಗುಲ್ಮಯೋಃ ಕೋ ಭೇದಃ, ಸಮಾನಸ್ಥಾನಸಂಸ್ಥಾನತ್ವಾತ್? ಉಚ್ಯತೇ, ವಿದ್ರಧಿಃ ಪಚ್ಯತೇ, ಗುಲ್ಮೋ ನ ಪಚ್ಯತೇ, ನಿರಾಶ್ರಯತ್ವಾತ್| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ನ ನಿಬನ್ಧೋಽಸ್ತಿ ಗುಲ್ಮಸ್ಯ ವಿದ್ರಧಿಃ ಸನಿಬನ್ಧನಃ| ಗುಲ್ಮಸ್ತಿಷ್ಠತಿ ದೋಷೇ ಸ್ವೇ ವಿದ್ರಧಿರ್ಮಾಂಸಶೋಣಿತೇ|| ವಿದ್ರಧಿಃ ಪಚ್ಯತೇ ತಸ್ಮಾದ್ಗುಲ್ಮಃ ಕ್ವಾಪಿ ನ ಪಚ್ಯತೇ|” ಇತ್ಯಾದಿ| ನನು, ಗುಲ್ಮೋಽಪಿ ಪಚ್ಯತ ಏವ| ಯದಾಹ ಚರಕಃ– “ವಿದಾಹಶೂಲಸಙ್ಕ್ಷೋಭಸ್ವಪ್ನನಾಶಾರುಚಿಜ್ವರೈಃ| ವಿದಹ್ಯಮಾನಂ ಜಾನೀಯಾದ್ಗುಲ್ಮಂ ತಮುಪನಾಹಯೇತ್||” ಇತಿ| ಉಚ್ಯತೇ– ಗುಲ್ಮೋ ನ ಪಚ್ಯತೇ ನಿರಾಶ್ರಯತ್ವಾತ್, ಯದಿ ತು ಕಾರಣವಶಾದಾಶ್ರಯಂ ಮಾಂಸಾದಿಕಮಾಸಾದಯತಿ, ವಾತೋಪಶಮನಾರ್ಥಂ ಕೃತಸ್ವೇದಾದಿಭಿರ್ವಾ ರಕ್ತದುಷ್ಟಿರ್ಭವತಿ, ತದಾ ಪಚ್ಯಮಾನೋ ವಿದಾಹನಿಮಿತ್ತಕಂ ವಿದ್ರಧಿತ್ವಮೇವಾಪ್ನೋತೀತಿ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ– “ಸ ವೈ ಶೀಘ್ರವಿದಾಹಿತ್ವಾದ್ವಿದ್ರಧೀತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ|” ಇತಿ| ಯದ್ಯೇವಂ, ತದಾ ಯಸ್ಮಾದ್ವಿಕಾರಾನ್ತರಮುತ್ಪದ್ಯತೇ ತತ್ಸ ಏವ ಭವತಿ| ಮಾಭೂದೇವಂ ತದಾ ಪ್ಲೀಹೈವ ಉದರಂ ಜಠರ ಏವ ಶೋಫಃ, ಏವಂ ಶಾಸ್ತ್ರವಿರೋಧಃ, ತಸ್ಮಾದ್ವಿದ್ರಧಿಃ ಪಚ್ಯತೇ, ಗುಲ್ಮೋ ನ ಪಚ್ಯತ ಇತಿ ಸಿದ್ಧಾನ್ತಃ| ಯೇ ತು ಅನ್ತರ್ವಿದ್ರಧಿಂ ನ ಪಠನ್ತಿ, ತೇಷಾಮಯಮಭಿಪ್ರಾಯಃ– ಗುಲ್ಮಾಪೇಕ್ಷಯಾ ವಿದ್ರಧೌ ಚ ಪಾಟನಶೋಧನರೋಪಣಾದೇಃ ಅಪಕ್ವೇ ಚ ವಿರೇಕಲೇಪನವಿಮ್ಲಾಯನಾದೇಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಸ್ಯ ಪ್ರಾಯೋ ವಿಶೇಷಾಭಾವಾದಲಂ ಪೃಥಗ್ವಿಕಾರಸ್ವೀಕಾರೇಣೇತಿ||೧೭-೨೦||