28. gulmanidānam

Adhikarana gulmasya nidAnabhedasthAnAni (1) · Śloka 1

ಅಥ ಗುಲ್ಮನಿದಾನಮ್ | ದುಷ್ಟಾ ವಾತಾದಯೋಽತ್ಯರ್ಥಂ ಮಿಥ್ಯಾಹಾರವಿಹಾರತಃ | ಕುರ್ವನ್ತಿ ಪಞ್ಚಧಾ ಗುಲ್ಮಂ ಕೋಷ್ಠಾನ್ತರ್ಗ್ರನ್ಥಿರೂಪಿಣಮ್ | ತಸ್ಯ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಸ್ಥಾನಂ ಪಾರ್ಶ್ವಹೃನ್ನಾಭಿಬಸ್ತಯಃ ||೧||

ಗುಲ್ಮೇಽಪ್ಯಾನಾಹೋ ಭವತೀತ್ಯಾನಾಹಾನನ್ತರಂ ಗುಲ್ಮಮಾಹ– ದುಷ್ಟಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಞ್ಚಧೇತಿ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಸನ್ನಿಪಾತರಕ್ತಜಾಃ| ದ್ವನ್ದ್ವಜಾಸ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವೇತತ್ವಾನ್ನ ಪೃಥಗ್ಗಣ್ಯನ್ತೇ, ಅರ್ಶೋರೋಗವತ್| ಕೋಷ್ಠಾನ್ತರಾಮಾಶಯಾದಿಮಧ್ಯೇ, ಗ್ರನ್ಥಿರೂಪಿಣಂ ಗುಡಕಾಕಾರಮ್| ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಏತದೇವ ವಿವೃಣೋತಿ– ಪಾರ್ಶ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಪಾರ್ಶ್ವೇ ದ್ವೇ ಗಣನೀಯೇ, ಅನ್ಯಥಾ ಪಞ್ಚತ್ವಾನುಪಪತ್ತಿಃ, ಅತ ಏವ ‘ಪಾರ್ಶ್ವೇ’ ಇತಿ ದ್ವಿವಚನಾನ್ತಮೇವ ಕ್ವಚಿತ್ ಪಠ್ಯತೇ||೧||

Adhikarana sAmAnyagulmarUpam (2) · Śloka 2

ಹೃನ್ನಾಭ್ಯೋರನ್ತರೇ ಗ್ರನ್ಥಿಃ ಸಞ್ಚಾರೀ ಯದಿ ವಾಽಚಲಃ | ವೃತ್ತಶ್ಚಯಾಪಚಯವಾನ್ ಸ ‘ಗುಲ್ಮ’ ಇತಿ ಕೀರ್ತಿತಃ ||೨|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೨) |

ಸಾಮಾನ್ಯಗುಲ್ಮರೂಪಮಾಹ– ಹೃದಿತ್ಯಾದಿ| ನಾಭಿಶಬ್ದೇನ ಬಸ್ತಿರ್ಬೋಧ್ಯಃ, ಸಾಮೀಪ್ಯಾತ್; ಯಥಾ ಗಙ್ಗಾಯಾಂ ಘೋಷ ಇತ್ಯಾಹುಃ; ಬಸ್ತೇರಪಿ ಗುಲ್ಮಾಶ್ರಯತ್ವೇನೋಕ್ತತ್ವಾತ್| ಅತ ಏವ ‘ಹೃದ್ಬಸ್ತ್ಯೋರನ್ತರೇ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ– ಬಸ್ತೌ ವಿದ್ರಧಿರೇವ ಸ್ಯಾನ್ನತು ಗುಲ್ಮ ಇತಿ| ತನ್ನ, ಗುಲ್ಮಲಕ್ಷಣಪ್ರತೀತೇಃ| ಏತತ್ ಪಞ್ಚಸ್ಥಾನಕಥನಂ ದೋಷಜಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ, ರಕ್ತಜಸ್ಯ ತು ಗರ್ಭಾಶಯಃ ಸ್ಥಾನಮ್; ಅಥವಾ ಪಾರ್ಶ್ವಸ್ಥಿತತ್ವಾತ್ ಗರ್ಭಾಶಯಸ್ಯ ಪಾರ್ಶ್ವಗ್ರಹಣೇನೈವ ಗ್ರಹಣಮ್| ವೃತ್ತೋ ವರ್ತುಲಃ| ಚಯಾಪಚಯವಾನಿತಿ ಕದಾಚಿದುಪಚೀಯತೇ, ಕದಾಚಿದಪಚೀಯತೇ; ಏತಚ್ಚ ಸಾಮಾನ್ಯೋಕ್ತಮಪಿ ವಾತಿಕೇ ವ್ಯವತಿಷ್ಠತೇ, ತಲ್ಲಕ್ಷಣೇ ತದಭಿಧಾನಾದಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ; ಗದಾಧರಸ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ, ಸರ್ವಗುಲ್ಮಾನಾಂ ವಾತಮೂಲತ್ವಾತ್| ‘ಚಯೋಪಚಯವಾನ್’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ದೋಷಸ್ಯ ಚಯೇನೋಪಚಯವಾನಿತಿ| ಗುಲ್ಮ ಇತಿ ಲತಾದಿಪಿಹಿತಸಂಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಾದೌ ಗುಲ್ಮವ್ಯಪದೇಶೋ ಲೋಕೇ, ತತ್ಸಾದೃಶ್ಯಾತ್ ಸಞ್ಚಿತಪರಿಪಿಣ್ಡಿತದೋಷೇಽಪಿ ಗುಲ್ಮಸಞ್ಜ್ಞೇತ್ಯಾಹುಃ; ವಾಪ್ಯಚನ್ದ್ರಸ್ತ್ವಾಹ– ಸಮ್ಪಿಣ್ಡಿತದೋಷೋ ಗುಡಕೇನ ಮೀಯತ ಇತಿ ನಿರುಕ್ತಿಃ||೨||

Adhikarana pa~jcavidhagulmavivaraNam (3) · Śloka 3

ಸ ವ್ಯಸ್ತೈರ್ಜಾಯತೇ ದೋಷೈಃ ಸಮಸ್ತೈರಪಿ ಚೋಚ್ಛ್ರಿತೈಃ | ಪುರುಷಾಣಾಂ ತಥಾ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಜ್ಞೇಯೋ ರಕ್ತೇನ ಚಾಪರಃ ||೩|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೨) |

ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ ಪಞ್ಚವಿಧತ್ವಂ ವಿವೃಣೋತಿ– ಸ ಇತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯಸ್ತೈರಿತ್ಯನೇನೈಕಜೋ ದ್ವನ್ದ್ವಜೋಽಪಿ ಗ್ರಾಹ್ಯಃ| ಪಞ್ಚಧಾ ಗುಲ್ಮ ಇತ್ಯನೇನ ವಿರೋಧ ಇತಿ ಚೇತ್| ನ, ನಹಿ ತತ್ರಾವಧಾರಣಂ ಕೃತಂ, ಪಞ್ಚಧೈವೇತಿ| ಅತ ಏವ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಚರಕೇಣ “ಪಞ್ಚ ಗುಲ್ಮಾ” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೯) ಇತ್ಯಭಿಧಾಯಾಪಿ “ಸಂಸೃಷ್ಟಲಿಙ್ಗಾನಪರಾಂಶ್ಚ ಗುಲ್ಮಾಂಸ್ತ್ರೀನಾದಿಶೇದೌಷಧಕಲ್ಪನಾರ್ಥಮ್|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೫) ಇತ್ಯುಕ್ತಂ, ಸಮಾನಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತ್ವೇನ ತತ್ರಾನ್ತರ್ಭಾವಾತ್| ರಕ್ತೇನ ಚಾಪರ ಇತಿ ಸ್ತ್ರೀಣಾಮೇವ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ– “ಸ ರೌಧಿರಃ ಸ್ತ್ರೀಭವ ಏವ ಗುಲ್ಮಃ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೫) ಇತಿ| ರಕ್ತಂ ಚಾತ್ರಾರ್ತವಂ ನ ಧಾತುರೂಪಂ, ಧಾತುರೂಪರಕ್ತಜಸ್ತು ಗುಲ್ಮೋ ಯದ್ಯಪ್ಯನ್ಯೋಽಸ್ತಿ ತಥಾಽಪಿ ನೈತತ್ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಕೋ ಭವತೀತಿ ಪೃಥಗುಪದಿಶ್ಯತೇ| ಪೃಥಗ್ಜ್ಞಾನಾನಭಿಧಾನಂ ತು ಪಿತ್ತಗುಲ್ಮಸಮಾನನಿದಾನಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತತ್ವೇನ ತತ್ರಾನ್ತರ್ಭಾವಾತ್, ಸುಶ್ರುತೇ ರಕ್ತಾತೀಸಾರವತ್| ವಿಶೇಷಲಕ್ಷಣಂ ಚ ಯದಾಹ ಚರಕಃ– “ತೃಷ್ಣಾಜ್ವರಪರೀದಾಹಶೂಲಸ್ವೇದಾಗ್ನಿಮಾರ್ದವೈಃ| ಗುಲ್ಮಿನಾಮರುಚೌ ಚಾಪಿ ರಕ್ತಮೇವಾವಸೇಚಯೇತ್||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೫) ಇತಿ| ಧಾತುರೂಪರಕ್ತಜಃ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಪುಂಸಾಂ ಚ ಭವತೀತಿ ಭಟ್ಟಾರಹರಿಚನ್ದ್ರಃ| ತಥಾಚ ಕ್ಷಾರಪಾಣಿಃ– “ಸ್ತ್ರೀಣಾಮಾರ್ತವಜೋ ಗುಲ್ಮೋ ನ ಪುಂಸಾಮುಪಜಾಯತೇ| ಅನ್ಯಸ್ತ್ವಸೃಗ್ಭವೋ ಗುಲ್ಮಃ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಪುಂಸಾಂ ಚ ಜಾಯತೇ||” ಇತಿ| ವಾಪ್ಯಚನ್ದ್ರಸ್ತ್ವಾಹ– ವಾತಾದಿದೋಷಜಸ್ಯೈವಾಪಚಾರಾದ್ರಕ್ತೇ ದುಷ್ಟೇ ರಕ್ತಜವ್ಯಪದೇಶಃ, ಯಥಾ ಚರಕೇ– ಕಫಪಿತ್ತಮೇಹಾನಾಮತಿಕರ್ಷಣಾದುತ್ತರಕಾಲಂ ವಾತಸಂಸರ್ಗೇ ಸತಿ ವಾತಮೇಹತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಯಾ ವಾತಮೇಹಾನ್ ಪ್ರತಿ ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಾ ವಾತೋಲ್ಬಣಾನಾಂ ವಿಹಿತಾ ಕ್ರಿಯಾ ಸಾ| ವಾಯುರ್ಹಿ ಮೇಹೇಷ್ವತಿಕರ್ಷಿತೇಷು ಕುಪ್ಯತ್ಯಸಾಧ್ಯಾನ್ ಪ್ರತಿ ನಾಸ್ತಿ ಚಿನ್ತಾ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೬) ಇತಿ| ಕ್ಷಾರಪಾಣೇರಪ್ಯೇವಮೇವಾಭಿಪ್ರಾಯಃ| ಯದಿ ತು ಪೃಥಕ್ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ತಮಪಿ ನವಮಂ ಲಿಙ್ಗಸ್ಥಾನಾದಿಭಿರಭಿಧಾಸ್ಯತ್, ನ ಚೋಕ್ತಮ್| ಜೇಜ್ಜಟಗಯದಾಸಾಭ್ಯಾಂ ತು ಹರಿಚನ್ದ್ರಮತಮೇವಾನುಮತಮಿತಿ| ಸರ್ವಗುಲ್ಮೇಷು ವಾತಕಾರಣತ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಗುಲ್ಮಿನಾಮನಿಲಶಾನ್ತಿರುಪಾಯೈಃ ಸರ್ವಶೋ ವಿಧಿವದಾಚರಿತವ್ಯಾ| ಮಾರುತೇ ಹ್ಯವಜಿತೇಽನ್ಯಮುದೀರ್ಣಂ ದೋಷಮಲ್ಪಮಪಿ ಕರ್ಮ ನಿಹನ್ಯಾತ್||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೫) ಇತಿ; ಸುಶ್ರುತೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ಕುಪಿತಾನಿಲಮೂಲತ್ವಾತ್ ಸಞ್ಚಿತತ್ವಾನ್ಮಲಸ್ಯ ಚ| ತುಲ್ಯತ್ವಾದ್ವಾ ವಿಶಾಲತ್ವಾದ್ಗುಲ್ಮ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೨) ಇತಿ| ನ ಚೈತಾವತಾ ನಾನಾತ್ಮಜತ್ವಪ್ರಸಙ್ಗಃ, ವಾತಸ್ಯಾನುಬನ್ಧರೂಪತ್ವಾತ್ ಜ್ವರೇ ಪಿತ್ತವತ್| ನನು ವಾತಾವ್ಯಭಿಚಾರಾತ್ ದ್ವಿದೋಷಜಸ್ತ್ರಿದೋಷಜೋ ವಾ ಗುಲ್ಮಃ ಸ್ಯಾನ್ನ ಕೇವಲಂ ಕಫಜಃ ಪಿತ್ತಜೋ ವೇತಿ, ತತಶ್ಚ ಪಞ್ಚಧೇತಿ ವಿರೋಧಃ| ನೈತತ್, ಅನುಬನ್ಧರೂಪೇಣ ವಾತಜವ್ಯಪದೇಶೋ, ನ ತ್ವನುಬನ್ಧ್ಯರೂಪೇಣೇತಿ||೩||

Adhikarana gulmapUrvarUpam (4) · Śloka 4

ಉದ್ಗಾರಬಾಹುಲ್ಯಪುರೀಷಬನ್ಧತೃಪ್ತ್ಯಕ್ಷಮತ್ವಾನ್ತ್ರವಿಕೂಜನಾನಿ | ಆಟೋಪ ಆಧ್ಮಾನಮಪಕ್ತಿಶಕ್ತಿರಾಸನ್ನಗುಲ್ಮಸ್ಯ ವದನ್ತಿ ಚಿಹ್ನಮ್ ||೪|| (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೧) |

ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ಉದ್ಗಾರೇತ್ಯಾದಿ| ಪುರೀಷಬನ್ಧೋ ವಿಡ್ಬನ್ಧಃ| ತೃಪ್ತಿರನನ್ನಾಭಿಲಾಷಃ| ಸುಶ್ರುತೇಽಪಿ ಹಿ ‘ದ್ವೇಷೋಽನ್ನೇ’ (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೨) ಇತಿ ಪಠಿತಮ್| ಅಕ್ಷಮತ್ವಮಸಾಮರ್ಥ್ಯಮ್| ಆಟೋಪೋಽತ್ರ ರುಜಾಪೂರ್ವಕಃ ಕ್ಷೋಭಃ, ತಲತಲಂ ವಾ; ನತು ಗುಡಗುಡಾಶಬ್ದಃ, ತಸ್ಯಾನ್ತ್ರಕೂಜನೇನೈವ ಗೃಹೀತತ್ವಾತ್; ನಾಪ್ಯಾಧ್ಮಾನಂ, ತಸ್ಯೋಪಾತ್ತತ್ವಾತ್| ಅಪಕ್ತಿಶಕ್ತಿಃ ಮನ್ದಾಗ್ನಿತಾ; ‘ಅಪಕ್ತೃಶಕ್ತಿಃ’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ||೪||

Adhikarana sarvagulmasAdhAraNaM rUpam (5) · Śloka 5

ಅರುಚಿಃ ಕೃಚ್ಛ್ರವಿಣ್ಮೂತ್ರವಾತತಾಽನ್ತ್ರವಿಕೂಜನಮ್ | ಆನಾಹಶ್ಚೋರ್ಧ್ವವಾತತ್ವಂ ಸರ್ವಗುಲ್ಮೇಷು ಲಕ್ಷಯೇತ್ ||೫||

ಗುಲ್ಮಸಾಧಾರಣರೂಪಮಾಹ– ಅರುಚಿರಿತ್ಯಾದಿ||೫||

Adhikarana vAtikagulmasya nidAnapUrvakaM lakShaNam (6-8) · Śloka 8

ರೂಕ್ಷಾನ್ನಪಾನಂ ವಿಷಮಾತಿಮಾತ್ರಂ ವಿಚೇಷ್ಟನಂ ವೇಗವಿನಿಗ್ರಹಶ್ಚ | ಶೋಕೋಽಭಿಘಾತೋಽತಿಮಲಕ್ಷಯಶ್ಚ ನಿರನ್ನತಾ ಚಾನಿಲಗುಲ್ಮಹೇತುಃ ||೬|| ಯಃ ಸ್ಥಾನಸಂಸ್ಥಾನರುಜಾಂ ವಿಕಲ್ಪಂ ವಿಡ್ವಾತಸಙ್ಗಂ ಗಲವಕ್ತ್ರಶೋಷಮ್ | ಶ್ಯಾವಾರುಣತ್ವಂ ಶಿಶಿರಜ್ವರಂ ಚ ಹೃತ್ಕುಕ್ಷಿಪಾರ್ಶ್ವಾಂಸಶಿರೋರುಜಂ ಚ ||೭|| ಕರೋತಿ ಜೀರ್ಣೇ ತ್ವಧಿಕಂ ಪ್ರಕೋಪಂ ಭುಕ್ತೇ ಮೃದುತ್ವಂ ಸಮುಪೈತಿ ಯಶ್ಚ | ವಾತಾತ್ ಸ ಗುಲ್ಮೋ ನಚ ತತ್ರ ರೂಕ್ಷಂ ಕಷಾಯತಿಕ್ತಂ ಕಟು ಚೋಪಶೇತೇ ||೮|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೫) |

ವಾತಿಕಮಾಹ– ರೂಕ್ಷೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಷಮಾತಿಮಾತ್ರಮಿತಿ ಅನ್ನಪಾನವಿಶೇಷಣಮ್| ವಿಚೇಷ್ಟನಂ ವಿರುದ್ಧಚೇಷ್ಟಾಃ ಬಲವದ್ವಿಗ್ರಹಾದಿ| ಅತಿಮಲಕ್ಷಯೋ ವಿರೇಕಾದಿನಾ| ನಿರನ್ನತಾ ನಿರಾಹಾರತಾ| ವಿಕಲ್ಪಶಬ್ದಃ ಸ್ಥಾನಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಯೋಜ್ಯಃ| ಸ್ಥಾನವಿಕಲ್ಪೋ ಯಥಾ– ಕದಾಚಿನ್ನಾಭೌ, ಕದಾಚಿತ್ಪಾರ್ಶ್ವಯೋಃ, ಕದಾಚಿದ್ಬಸ್ತಾವಿತ್ಯಾದಿಸ್ಥಾನಾನ್ತರಗಮನಮ್| ಸಂಸ್ಥಾನವಿಕಲ್ಪೋ ಯಥಾ– ಕದಾಚಿದಲ್ಪಃ, ಕದಾಚಿನ್ಮಹಾನ್, ವೃತ್ತೋ, ದೀರ್ಘೋ ವೇತಿ| ರುಜಾವಿಕಲ್ಪೋ ಯಥಾ– ಕದಾಚಿದಲ್ಪಾ, ಕದಾಚಿನ್ಮಹತೀ, ತೋದರೂಪಾ, ಭೇದರೂಪಾ, ಅನೇಕರೂಪಾ ವೇತಿ| ನ ಚ ತತ್ರೋಪಶೇತೇ ನ ಸುಖಯತಿ||೬-೮||

Adhikarana paittikagulmasya nidAnapUrvakaM lakShaNam (9-10) · Śloka 10

ಕಟ್ವಮ್ಲತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣವಿದಾಹಿರೂಕ್ಷಕ್ರೋಧಾತಿಮದ್ಯಾರ್ಕಹುತಾಶಸೇವಾ | ಆಮಾಭಿಘಾತೋ ರುಧಿರಂ ಚ ದುಷ್ಟಂ ಪೈತ್ತಸ್ಯ ಗುಲ್ಮಸ್ಯ ನಿಮಿತ್ತಮುಕ್ತಮ್ ||೯|| ಜ್ವರಃ ಪಿಪಾಸಾ ವದನಾಙ್ಗರಾಗಃ ಶೂಲಂ ಮಹಜ್ಜೀರ್ಯತಿ ಭೋಜನ ಚ | ಸ್ವೇದೋ ವಿದಾಹೋ ವ್ರಣವಚ್ಚ ಗುಲ್ಮಃ ಸ್ಪರ್ಶಾಸಹಃ ಪೈತ್ತಿಕಗುಲ್ಮರೂಪಮ್ ||೧೦|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೫) |

ಪೈತ್ತಿಕಮಾಹ– ಕಟ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಆಮಾಭಿಘಾತ ಇತಿ ವಿದಗ್ಧಾಜೀರ್ಣಜನಿತದುಷ್ಟರಸೇನಾಭಿಭವಃ; ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಆಮಾಭಿಘಾತೌ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರಾಮ ಉಕ್ತರೂಪಃ, ಅಭಿಘಾತೋ ಲಗುಡಾದೇಃ ರಕ್ತದೂಷಕೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಜೀರ್ಯತೀತಿ ಸಪ್ತಮ್ಯನ್ತಮ್| ವ್ರಣವತ್ ಸ್ಪರ್ಶಾಸಹ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್||೯-೧೦||

Adhikarana shlaiShmikagulmasya nidAnapUrvakaM lakShaNam (11-12) · Śloka 12

ಶೀತಂ ಗುರು ಸ್ನಿಗ್ಧಮಚೇಷ್ಟನಂ ಚ ಸಮ್ಪೂರಣಂ ಪ್ರಸ್ವಪನಂ ದಿವಾ ಚ | ಗುಲ್ಮಸ್ಯ ಹೇತುಃ ಕಫಸಮ್ಭವಸ್ಯ ಸರ್ವಸ್ತು ದುಷ್ಟೋ ನಿಚಯಾತ್ಮಕಸ್ಯ ||೧೧|| ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಶೀತಜ್ವರಗಾತ್ರಸಾದಹೃಲ್ಲಾಸಕಾಸಾರುಚಿಗೌರವಾಣಿ | ಶೈತ್ಯಂ ರುಗಲ್ಪಾ ಕಠಿನೋನ್ನತತ್ವಂ ಗುಲ್ಮಸ್ಯ ರೂಪಾಣಿ ಕಫಾತ್ಮಕಸ್ಯ ||೧೨|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೫) |

ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಮಾಹ– ಶೀತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಮ್ಪೂರಣಂ ತೃಪ್ತಿಭೋಜನಮ್| ಸರ್ವ ಇತಿ ವಾತಜಾದ್ಯುಕ್ತಃ| ನಿಚಯಾತ್ಮಕಸ್ಯ ಸನ್ನಿಪಾತಜಸ್ಯ| ಕಠಿನೋನ್ನತತ್ವಂ ಗುಲ್ಮಸ್ಯ||೧೧-೧೨||

Adhikarana dvyAtmakeShu triShvekajahetulakShaNAtideshaH (13) · Śloka 13

ನಿಮಿತ್ತರೂಪಾಣ್ಯುಪಲಭ್ಯ ಗುಲ್ಮೇ ದ್ವಿದೋಷಜೇ ದೋಷಬಲಾಬಲಂ ಚ | ವ್ಯಾಮಿಶ್ರಲಿಙ್ಗಾನಪರಾಂಶ್ಚ ಗುಲ್ಮಾಂಸ್ತ್ರೀನಾದಿಶೇದೌಷಧಕಲ್ಪನಾರ್ಥಮ್ ||೧೩|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೫) |

ದ್ವ್ಯಾತ್ಮಕೇಷು ತ್ರಿಷ್ವೇಕಜಹೇತುಲಕ್ಷಣಾತಿದೇಶಾರ್ಥಮಾಹ– ನಿಮಿತ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಚ ರೂಪಾಣಿ ಚೇತಿ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ದೋಷಬಲಾಬಲಂ ಚೇತ್ಯನೇನ ಸಮದ್ವಿದೋಷದ್ವನ್ದ್ವಜತ್ರಯೇಣ ಏಕೋಲ್ಬಣಾದಿದ್ವಿದೋಷಜೋಽಪಿ ಗ್ರಾಹ್ಯ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ, ಅನ್ಯಥಾ ಬಹುತ್ವಾಪತ್ತೇಃ| ಔಷಧಕಲ್ಪನಾರ್ಥಮಿತಿ ಏಕದೋಷಜಾಭಿಹಿತಚಿಕಿತ್ಸಾಮೇಲಕೇನ ತಾನ್ ಚಿಕಿತ್ಸೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೩||

Adhikarana sAnnipAtikagulmalakShaNam (14) · Śloka 14

ಮಹಾರುಜಂ ದಾಹಪರೀತಮಶ್ಮವದ್ಘನೋನ್ನತಂ ಶೀಘ್ರವಿದಾಹಿ ದಾರುಣಮ್ | ಮನಃಶರೀರಾಗ್ನಿಬಲಾಪಹಾರಿಣಂ ತ್ರಿದೋಷಜಂ ಗುಲ್ಮಮಸಾಧ್ಯಮಾದಿಶೇತ್ ||೧೪|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೫) |

ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಮಾಹ– ಮಹಾರುಜಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಶ್ಮವತ್ ಘನೋನ್ನತಂ ಪಾಷಾಣವತ್ ಕಠಿನಮುನ್ನತಂ ಚ| ಮನ ಇತ್ಯಾದಿ ಮನೋಽಪಹಾರಿಣಂ ಮನೋವೈಕಲ್ಯಕಾರಿಣಂ, ಶರೀರಾಪಹಾರಿಣಂ ಕೃಶತ್ವವೈವರ್ಣ್ಯಕರಮ್, ಅಗ್ನ್ಯಪಹಾರಿಣಮಗ್ನಿವೈಷಮ್ಯಕರಂ, ಬಲಾಪಹಾರಿಣಮಸಾಮರ್ಥ್ಯಕರಮ್| ನನು, ಅಸಾಧ್ಯಮಿತಿ ವಿರುದ್ಧಂ, “ಸನ್ನಿಪಾತೋತ್ಥಿತೇ ಗುಲ್ಮೇ ತ್ರಿದೋಷಘ್ನೋ ವಿಧಿರ್ಹಿತಃ|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೨) ಇತಿ ಸುಶ್ರುತವಚನಾತ್| ನೈವಮ್, ಅಯಂ ಚ ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವೇತೋಽಸಾಧ್ಯಃ, ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವೇತಸ್ತು ಸಾಧ್ಯ ಇತ್ಯಾಹುಃ| ನನು, ಸೋಽಪ್ಯಸಾಧ್ಯಃ, ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ಸರ್ವಾತ್ಮಕೇ ಸರ್ವರುಜೋಪಪತ್ತಿಸ್ತಂ ಚಾಪ್ಯಸಾಧ್ಯಂ ಪ್ರವದನ್ತಿ ತಜ್ಜ್ಞಾಃ|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೨) ಇತಿ| ಉಚ್ಯತೇ– ತಂ ಚಾಪೀತಿ ಅಪಿಶಬ್ದಾದಚಿರೋತ್ಥಿತಃ ಸಾಧ್ಯೋ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರಸಂವಾದಾದಿತಿ ಗಯದಾಸಃ||೧೪||

Adhikarana raktagulmasya nidAnapUrvakaM lakShaNam (15-16) · Śloka 16

ನವಪ್ರಸೂತಾಽಹಿತಭೋಜನ ಯಾ ಯಾ ಚಾಮಗರ್ಭಂ ವಿಸೃಜೇದೃತೌ ವಾ | ವಾಯುರ್ಹಿ ತಸ್ಯಾಃ ಪರಿಗೃಹ್ಯ ರಕ್ತಂ ಕರೋತಿ ಗುಲ್ಮಂ ಸರುಜಂ ಸದಾಹಮ್ | ಪೈತ್ತಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗೇನ ಸಮಾನಲಿಙ್ಗಂ ವಿಶೇಷಣಂ ಚಾಪ್ಯಪರಂ ನಿಬೋಧ ||೧೫|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೨) | ಯಃ ಸ್ಪನ್ದತೇ ಪಿಣ್ಡಿತ ಏವ ನಾಙ್ಗೈಶ್ಚಿರಾತ್ ಸಶೂಲಃ ಸಮಗರ್ಭಲಿಙ್ಗಃ | ಸ ರೌಧಿರಃ ಸ್ತ್ರೀಭವ ಏವ ಗುಲ್ಮೋ ಮಾಸೇ ವ್ಯತೀತೇ ದಶಮೇ ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಃ ||೧೬|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೫) |

ರಕ್ತಗುಲ್ಮಮಾಹ– ನವೇತ್ಯಾದಿ| ಆಮಗರ್ಭಂ ವಿಸೃಜೇದಿತಿ ನವಮಮಾಸಾದರ್ವಾಕ್ ಪ್ರಸೂತೇ| ಋತೌ ಆರ್ತವಪ್ರವೃತ್ತಿಕಾಲೇ, ಅಹಿತಭೋಜನೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಏತಚ್ಚೋಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ, ತೇನಾಹಾರಾಚಾರಾದಿಕಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಯದಾಹ ಚರಕಃ– “ಋತಾವನಾಹಾರತಯಾ ಭಯೇನ ವಿರೂಕ್ಷಣೈರ್ವೇಗವಿಧಾರಣೈಶ್ಚ| ಸಂಸ್ತಮ್ಭನೋಲ್ಲೇಖನಯೋನಿದೋಷೈರ್ಗುಲ್ಮಃ ಸ್ತ್ರಿಯಂ ರಕ್ತಭವೋಽಭ್ಯುಪೈತಿ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೫) ಇತಿ| ಪೈತ್ತಸ್ಯ ಪೈತ್ತಿಕಗುಲ್ಮಸ್ಯ| ವಿಶೇಷಣಂ ಪೈತ್ತಿಕಗುಲ್ಮಾದ್ವಿಶೇಷಲಕ್ಷಣಮ್| ಪಿಣ್ಡಿತಃ ಸಮುದಿತಃ| ಏವಕಾರೋಽತ್ರ ಅವಧಾರಣೇ| ಏತದೇವ ಸ್ಫುಟಯತಿ– ನಾಙ್ಗೈರ್ನಾವಯವೈಶ್ಚಿರಾತ್ ಸ್ಪನ್ದತ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಸಮಗರ್ಭಲಿಙ್ಗ ಇತಿ ಆರ್ತವಾದರ್ಶನಮುಖಸ್ರವಣಸ್ತನಮುಖಕೃಷ್ಣತ್ವದೋಹದಾದಿಗರ್ಭಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತಃ, ಏತಚ್ಚ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರಭಾವಾತ್; ಯಥಾ– ಕ್ಷಯಾರ್ಶಸೋಃ ಸ್ತ್ರೀರಿರಂಸಾಕೃಷ್ಣತ್ವಙ್ನಖಾದಯಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಸಮಗರ್ಭಲಿಙ್ಗೋಽವಿಕೃತಗರ್ಭಲಿಙ್ಗ ಇತ್ಯಾಹುಃ| ಉಕ್ತವಿಶೇಷಣೈರೇವ ಸ್ತ್ರೀಭವತ್ವೇ ಲಬ್ಧೇ ಸ್ತ್ರೀಗ್ರಹಣೇನ ಕುಮಾರೀಮತಿವೃದ್ಧಾಂ ಚ ನಿಷೇಧಯತಿ, ಅನುದ್ಭೂತಕ್ಷೀಣರಜಸ್ಕತ್ವಾತ್ತಯೋಃ| ವ್ಯತೀತೇಽತಿಕ್ರಾನ್ತೇ| ಗರ್ಭಸಮಾನಲಿಙ್ಗತ್ವೇನ ಸಂಶಯಃ– ಗರ್ಭೋ ವಾ, ರಕ್ತಗುಲ್ಮೋ ವಾ, ಇತಿ; ತಚ್ಛಙ್ಕಾನಿರಾಸಾರ್ಥಂ ದಶಮೇ ಮಾಸೇ ವ್ಯತೀತೇ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ; ನವಮದಶಮಯೋಃ ಪ್ರಸವಕಾಲತ್ವಾದಿತ್ಯೇಕೇ| ತನ್ನ, ‘ಯಃ ಸ್ಪನ್ದತೇ ಪಿಣ್ಡಿತ ಏವ ನಾಙ್ಗೈಃ’ ಇತ್ಯಾದಿನೈವ ವಿಶೇಷದರ್ಶನೇನ ಸಂಶಯಸ್ಯ ನಿವರ್ತಿತತ್ವಾತ್| ಗರ್ಭೋ ಹಿ ನಿರನ್ತರಂ ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗೈರ್ನಿಃಶೂಲಂ ಸ್ಪನ್ದತೇ, ಗುಲ್ಮಸ್ತು ಏತದ್ವಿಪರೀತೇನ| ಕಿಞ್ಚ ನವಮೇ ದಶಮೇ ಪ್ರಸೂತ ಇತ್ಯುತ್ಸರ್ಗಃ, ನತು ನಿಯಮಃ, ತದಧಿಕಕಾಲೇಽಪಿ ಪ್ರಸವದರ್ಶನಾತ್, ಆಗಮಾಚ್ಚ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಚರಕೇ– “ತಂ ಸ್ತ್ರೀ ಪ್ರಸೂತೇ ಸುಚಿರೇಣ ಗರ್ಭಂ ಪುಷ್ಟೋ ಯದಾ ವರ್ಷಗಣೈರಪಿ ಸ್ಯಾತ್|” (ಚ. ಶಾ. ಅ. ೨) ಇತಿ| ತಸ್ಮಾನ್ನೇದಂ ದಶಮಮಾಸವ್ಯತಿಕ್ರಮೇ ಚಿಕಿತ್ಸಾವಿಧಾನಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಂ, ಕಿನ್ತು ವ್ಯಾಧಿಮಹಿಮ್ನಾ ತಾವತೈವ ಕಾಲೇನ ತಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಯಾ ಸುಖೋಚ್ಛೇದನಮಿತಿ| ಯಥಾ ಜ್ವರೇ ಪುರಾಣೇ ಏವ ಕ್ಷೀರಪಾನವಿರೇಚನೇ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ರಕ್ತಗುಲ್ಮೇ ಪುರಾಣತ್ವಂ ಸುಖಸಾಧ್ಯಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್|” ಇತಿ| ಪುರಾಣತಾ ಚಾಸ್ಯ ದಶಮಮಾಸವ್ಯತಿಕ್ರಮೇಣೈವ ಭವತಿ| ಜೇಜ್ಜಟೇನಾಪ್ಯುಕ್ತಮ್– ಯದ್ಯರ್ವಾಕ್ ರಕ್ತಭೇದನಂ ಕ್ರಿಯತೇ ತದಾ ಗರ್ಭಶಯ್ಯಾಂ ಕ್ಷಿಣಾತಿ, ತಲ್ಲೀನತ್ವಾದ್ರಕ್ತಸ್ಯ; ಏಕಾದಶಮಾಸೇ ತು ಪರಿಪಿಣ್ಡಿತಗುಲ್ಮೇ ಸ್ನೇಹಾದಿನೋಪಸ್ಕೃತದೇಹಾಯಾ ನ ಗರ್ಭಶಯ್ಯಾಯಾ ವಿಕೃತಿಮಾದಧಾತಿ ರಕ್ತಭೇದನಮಿತಿ||೧೫-೧೬||

Adhikarana gulmino~asAdhyalakShaNAni (17-20) · Śloka 20

ಸಞ್ಚಿತಃ ಕ್ರಮಶೋ ಗುಲ್ಮೋ ಮಹಾವಾಸ್ತುಪರಿಗ್ರಹಃ | ಕೃತಮೂಲಃ ಸಿರಾನದ್ಧೋ ಯದಾ ಕೂರ್ಮ ಇವೋತ್ಥಿತಃ ||೧೭|| ದೌರ್ಬಲ್ಯಾರುಚಿಹೃಲ್ಲಾಸಕಾಸಚ್ಛರ್ದ್ಯರತಿಜ್ವರೈಃ | ತೃಷ್ಣಾತನ್ದ್ರಾಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೈರ್ಯುಜ್ಯತೇ ಸ ನ ಸಿಧ್ಯತಿ ||೧೮|| ಗೃಹೀತ್ವಾ ಸಜ್ವರಂ ಶ್ವಾಸಚ್ಛರ್ದ್ಯತೀಸಾರಪೀಡಿತಮ್ | ಹೃನ್ನಾಭಿಹಸ್ತಪಾದೇಷು ಶೋಥಃ ಕರ್ಷತಿ ಗುಲ್ಮಿನಮ್ ||೧೯|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೫) | ಶ್ವಾಸಃ ಶೂಲಂ ಪಿಪಾಸಾಽನ್ನವಿದ್ವೇಷೋ ಗ್ರನ್ಥಿಮೂಢತಾ | ಜಾಯತೇ ದುರ್ಬಲತ್ವಂ ಚ ಗುಲ್ಮಿನೋ ಮರಣಾಯ ವೈ ||೨೦|| (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೩೩) |

ಚಿರಜಸ್ಯಾವಸ್ಥಾಯಾಮಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಸಞ್ಚಿತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮಹಾವಾಸ್ತುಪರಿಗ್ರಹಃ ಸಕಲೋದರವ್ಯಾಪೀ| ಕೃತಮೂಲೋ ಧಾತ್ವನ್ತರಾವಗಾಹೀ| ಸಿರಾನದ್ಧಃ ಸಿರಾಜಾಲವಾನ್| ಗೃಹೀತ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಹೃದಯಾದೌ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಶೋಥೋ ಗುಲ್ಮಿನಂ ಕರ್ಷತಿ, ‘ಮರಣಾಯ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಶ್ವಾಸೇತ್ಯಾದಿ| ಗ್ರನ್ಥಿಮೂಢತಾ ಗ್ರನ್ಥಿರೂಪಸ್ಯ ಗುಲ್ಮಸ್ಯಾಕಸ್ಮಾದ್ವಿಲಯನಮಿತಿ| ನನು ಚ, ಅನ್ತರ್ವಿದ್ರಧಿಗುಲ್ಮಯೋಃ ಕೋ ಭೇದಃ? ಸಮಾನಸ್ಥಾನಸಮ್ಭವತ್ವಾತ್| ಉಚ್ಯತೇ– ವಿದ್ರಧಿಃ ಪಚ್ಯತೇ, ಗುಲ್ಮೋ ನ ಪಚ್ಯತೇ ನಿರಾಶ್ರಯತ್ವಾತ್| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ನ ನಿಬನ್ಧೋಽಸ್ತಿ ಗುಲ್ಮಸ್ಯ ವಿದ್ರಧಿಃ ಸನಿಬನ್ಧನಃ| ಗುಲ್ಮಸ್ತಿಷ್ಠತಿ ದೋಷೇಷು ವಿದ್ರಧಿರ್ಮಾಂಸಶೋಣಿತೇ|| ವಿದ್ರಧಿಃ ಪಚ್ಯತೇ ತಸ್ಮಾದ್ಗುಲ್ಮಃ ಕ್ವಾಪಿ ನ ಪಚ್ಯತೇ|” (ಸು. ನಿ. ಅ. ೯) ಇತಿ| ನನು, ಗುಲ್ಮೋಽಪಿ ಪಚ್ಯತ ಏವ| ಯದಾಹ ಚರಕಃ– “ವಿದಾಹಶೂಲಸಙ್ಕ್ಷೋಭಸ್ವಪ್ನನಾಶಾರತಿಜ್ವರೈಃ| ವಿದಹ್ಯಮಾನಂ ಜಾನೀಯಾದ್ಗುಲ್ಮಂ ತಮುಪನಾಹಯೇತ್||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೫) ಇತಿ| ಉಚ್ಯತೇ– ಗುಲ್ಮೋ ನ ಪಚ್ಯತೇ ನಿರಾಶ್ರಯತ್ವಾತ್; ಯದಾ ತು ಕಾರಣವಶಾದಾಶ್ರಯಂ ಮಾಂಸಾದಿಕಮಾಸಾದಯತಿ, ವಾತೋಪಶಮನಾರ್ಥಂ ಕೃತಸ್ವೇದಾದಿಭಿರ್ವಾ ರಕ್ತದುಷ್ಟಿರ್ಭವತಿ, ತದಾ ಪಚ್ಯಮಾನೋ ವಿದಾಹನಿಮಿತ್ತಕಂ ವಿದ್ರಧಿತ್ವಮಾಪ್ನೋತಿ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ– “ ಸ ವೈ ಶೀಘ್ರವಿದಾಹಿತ್ವಾದ್ವಿದ್ರಧೀತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ|” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತಿ| ನ ಹಿ ಯಸ್ಮಾತ್ ವಿಕಾರಾತ್ ಯದುತ್ಪದ್ಯತೇ ವಿಕಾರಾನ್ತರಂ ತತ್ ಸ ಏವ ಭವತೀತಿ; ಮಾಭೂತ್ ಪ್ಲೀಹೈವ ಉದರಮ್, ಅಶ್ಮರ್ಯೇವ ಶರ್ಕರಾ, ಇತ್ಯಾದಿಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಿರೋಧವಿಸ್ತರಃ| ತಸ್ಮಾದ್ವಿದ್ರಧಿಃ ಪಚ್ಯತೇ, ಗುಲ್ಮೋ ನ ಪಚ್ಯತೇ ಇತಿ ಸಿದ್ಧಾನ್ತೋ ನಿರಪವಾದಃ| ಯೇ ತು ಅನ್ತರ್ವಿದ್ರಧಿಂ ನ ಪಠನ್ತಿ ತೇಷಾಮಯಮಭಿಪ್ರಾಯಃ– ಗುಲ್ಮೇ ಪಕ್ವೇ ವಿದ್ರಧೌ ಚ ಪಾಟನಶೋಧನರೋಪಣಾದೇಃ, ಅಪಕ್ವೇ ಚ ವಿರೇಕಲೇಪವಿಮ್ಲಾಪನಾದೇಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಸ್ಯ ಪ್ರಾಯೋ ವಿಶೇಷಾಭಾವಾದಲಂ ಪೃಥಗ್ವಿಕಾರಸ್ವೀಕಾರೇಣೇತಿ||೧೭-೨೦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 28

ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ಗುಲ್ಮನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೨೮||

ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಗುಲ್ಮನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೨೮||