Adhikarana gulmasya nidAnabhedasthAnAni (1) · Śloka 1
അഥ ഗുല്മനിദാനമ് |
ദുഷ്ടാ വാതാദയോऽത്യര്ഥം മിഥ്യാഹാരവിഹാരതഃ |
കുര്വന്തി പഞ്ചധാ ഗുല്മം കോഷ്ഠാന്തര്ഗ്രന്ഥിരൂപിണമ് |
തസ്യ പഞ്ചവിധം സ്ഥാനം പാര്ശ്വഹൃന്നാഭിബസ്തയഃ ||൧||
View original
अथ गुल्मनिदानम् |
दुष्टा वातादयोऽत्यर्थं मिथ्याहारविहारतः |
कुर्वन्ति पञ्चधा गुल्मं कोष्ठान्तर्ग्रन्थिरूपिणम् |
तस्य पञ्चविधं स्थानं पार्श्वहृन्नाभिबस्तयः ||१||
ഗുല്മേऽപ്യാനാഹോ ഭവതീത്യാനാഹാനന്തരം ഗുല്മമാഹ– ദുഷ്ടാ ഇത്യാദി| പഞ്ചധേതി വാതപിത്തകഫസന്നിപാതരക്തജാഃ| ദ്വന്ദ്വജാസ്തു പ്രകൃതിസമസമവേതത്വാന്ന പൃഥഗ്ഗണ്യന്തേ, അര്ശോരോഗവത്| കോഷ്ഠാന്തരാമാശയാദിമധ്യേ, ഗ്രന്ഥിരൂപിണം ഗുഡകാകാരമ്| തസ്യേത്യാദി| ഏതദേവ വിവൃണോതി– പാര്ശ്വേത്യാദി| പാര്ശ്വേ ദ്വേ ഗണനീയേ, അന്യഥാ പഞ്ചത്വാനുപപത്തിഃ, അത ഏവ ‘പാര്ശ്വേ’ ഇതി ദ്വിവചനാന്തമേവ ക്വചിത് പഠ്യതേ||൧||
Adhikarana sAmAnyagulmarUpam (2) · Śloka 2
ഹൃന്നാഭ്യോരന്തരേ ഗ്രന്ഥിഃ സഞ്ചാരീ യദി വാऽചലഃ |
വൃത്തശ്ചയാപചയവാന് സ ‘ഗുല്മ’ ഇതി കീര്തിതഃ ||൨||
(സു. ഉ. തം. അ. ൪൨) |
View original
हृन्नाभ्योरन्तरे ग्रन्थिः सञ्चारी यदि वाऽचलः |
वृत्तश्चयापचयवान् स ‘गुल्म’ इति कीर्तितः ||२||
(सु. उ. तं. अ. ४२) |
സാമാന്യഗുല്മരൂപമാഹ– ഹൃദിത്യാദി| നാഭിശബ്ദേന ബസ്തിര്ബോധ്യഃ, സാമീപ്യാത്; യഥാ ഗങ്ഗായാം ഘോഷ ഇത്യാഹുഃ; ബസ്തേരപി ഗുല്മാശ്രയത്വേനോക്തത്വാത്| അത ഏവ ‘ഹൃദ്ബസ്ത്യോരന്തരേ’ ഇതി പാഠാന്തരമ്| അന്യേ ത്വാഹുഃ– ബസ്തൌ വിദ്രധിരേവ സ്യാന്നതു ഗുല്മ ഇതി| തന്ന, ഗുല്മലക്ഷണപ്രതീതേഃ| ഏതത് പഞ്ചസ്ഥാനകഥനം ദോഷജാഭിപ്രായേണ, രക്തജസ്യ തു ഗര്ഭാശയഃ സ്ഥാനമ്; അഥവാ പാര്ശ്വസ്ഥിതത്വാത് ഗര്ഭാശയസ്യ പാര്ശ്വഗ്രഹണേനൈവ ഗ്രഹണമ്| വൃത്തോ വര്തുലഃ| ചയാപചയവാനിതി കദാചിദുപചീയതേ, കദാചിദപചീയതേ; ഏതച്ച സാമാന്യോക്തമപി വാതികേ വ്യവതിഷ്ഠതേ, തല്ലക്ഷണേ തദഭിധാനാദിതി ജേജ്ജടഃ; ഗദാധരസ്തു സാമാന്യലക്ഷണമാഹ, സര്വഗുല്മാനാം വാതമൂലത്വാത്| ‘ചയോപചയവാന്’ ഇതി പാഠാന്തരേ ദോഷസ്യ ചയേനോപചയവാനിതി| ഗുല്മ ഇതി ലതാദിപിഹിതസംസ്ഥാനവിശേഷാദൌ ഗുല്മവ്യപദേശോ ലോകേ, തത്സാദൃശ്യാത് സഞ്ചിതപരിപിണ്ഡിതദോഷേऽപി ഗുല്മസഞ്ജ്ഞേത്യാഹുഃ; വാപ്യചന്ദ്രസ്ത്വാഹ– സമ്പിണ്ഡിതദോഷോ ഗുഡകേന മീയത ഇതി നിരുക്തിഃ||൨||
Adhikarana pa~jcavidhagulmavivaraNam (3) · Śloka 3
സ വ്യസ്തൈര്ജായതേ ദോഷൈഃ സമസ്തൈരപി ചോച്ഛ്രിതൈഃ |
പുരുഷാണാം തഥാ സ്ത്രീണാം ജ്ഞേയോ രക്തേന ചാപരഃ ||൩||
(സു. ഉ. തം. അ. ൪൨) |
View original
स व्यस्तैर्जायते दोषैः समस्तैरपि चोच्छ्रितैः |
पुरुषाणां तथा स्त्रीणां ज्ञेयो रक्तेन चापरः ||३||
(सु. उ. तं. अ. ४२) |
പൂര്വോക്തം പഞ്ചവിധത്വം വിവൃണോതി– സ ഇത്യാദി| വ്യസ്തൈരിത്യനേനൈകജോ ദ്വന്ദ്വജോऽപി ഗ്രാഹ്യഃ| പഞ്ചധാ ഗുല്മ ഇത്യനേന വിരോധ ഇതി ചേത്| ന, നഹി തത്രാവധാരണം കൃതം, പഞ്ചധൈവേതി| അത ഏവ സൂത്രസ്ഥാനേ ചരകേണ “പഞ്ച ഗുല്മാ” (ച. സൂ. അ. ൧൯) ഇത്യഭിധായാപി “സംസൃഷ്ടലിങ്ഗാനപരാംശ്ച ഗുല്മാംസ്ത്രീനാദിശേദൌഷധകല്പനാര്ഥമ്|” (ച. ചി. അ. ൫) ഇത്യുക്തം, സമാനചികിത്സ്യത്വേന തത്രാന്തര്ഭാവാത്| രക്തേന ചാപര ഇതി സ്ത്രീണാമേവ| വക്ഷ്യതി ഹി– “സ രൌധിരഃ സ്ത്രീഭവ ഏവ ഗുല്മഃ|” (ച. ചി. അ. ൫) ഇതി| രക്തം ചാത്രാര്തവം ന ധാതുരൂപം, ധാതുരൂപരക്തജസ്തു ഗുല്മോ യദ്യപ്യന്യോऽസ്തി തഥാऽപി നൈതത്സമ്പ്രാപ്തികോ ഭവതീതി പൃഥഗുപദിശ്യതേ| പൃഥഗ്ജ്ഞാനാനഭിധാനം തു പിത്തഗുല്മസമാനനിദാനചികിത്സ്യതത്വേന തത്രാന്തര്ഭാവാത്, സുശ്രുതേ രക്താതീസാരവത്| വിശേഷലക്ഷണം ച യദാഹ ചരകഃ– “തൃഷ്ണാജ്വരപരീദാഹശൂലസ്വേദാഗ്നിമാര്ദവൈഃ| ഗുല്മിനാമരുചൌ ചാപി രക്തമേവാവസേചയേത്||” (ച. ചി. അ. ൫) ഇതി| ധാതുരൂപരക്തജഃ സ്ത്രീണാം പുംസാം ച ഭവതീതി ഭട്ടാരഹരിചന്ദ്രഃ| തഥാച ക്ഷാരപാണിഃ– “സ്ത്രീണാമാര്തവജോ ഗുല്മോ ന പുംസാമുപജായതേ| അന്യസ്ത്വസൃഗ്ഭവോ ഗുല്മഃ സ്ത്രീണാം പുംസാം ച ജായതേ||” ഇതി| വാപ്യചന്ദ്രസ്ത്വാഹ– വാതാദിദോഷജസ്യൈവാപചാരാദ്രക്തേ ദുഷ്ടേ രക്തജവ്യപദേശഃ, യഥാ ചരകേ– കഫപിത്തമേഹാനാമതികര്ഷണാദുത്തരകാലം വാതസംസര്ഗേ സതി വാതമേഹത്വമുക്തമ്| യദുക്തമ്– “യാ വാതമേഹാന് പ്രതി പൂര്വമുക്താ വാതോല്ബണാനാം വിഹിതാ ക്രിയാ സാ| വായുര്ഹി മേഹേഷ്വതികര്ഷിതേഷു കുപ്യത്യസാധ്യാന് പ്രതി നാസ്തി ചിന്താ||” (ച. ചി. അ. ൬) ഇതി| ക്ഷാരപാണേരപ്യേവമേവാഭിപ്രായഃ| യദി തു പൃഥക് സ്യാത്തദാ തമപി നവമം ലിങ്ഗസ്ഥാനാദിഭിരഭിധാസ്യത്, ന ചോക്തമ്| ജേജ്ജടഗയദാസാഭ്യാം തു ഹരിചന്ദ്രമതമേവാനുമതമിതി| സര്വഗുല്മേഷു വാതകാരണത്വം ജ്ഞേയമ്| യദുക്തം ചരകേ– “ഗുല്മിനാമനിലശാന്തിരുപായൈഃ സര്വശോ വിധിവദാചരിതവ്യാ| മാരുതേ ഹ്യവജിതേऽന്യമുദീര്ണം ദോഷമല്പമപി കര്മ നിഹന്യാത്||” (ച. ചി. അ. ൫) ഇതി; സുശ്രുതേऽപ്യുക്തമ്– “കുപിതാനിലമൂലത്വാത് സഞ്ചിതത്വാന്മലസ്യ ച| തുല്യത്വാദ്വാ വിശാലത്വാദ്ഗുല്മ ഇത്യഭിധീയതേ||” (സു. ഉ. തം. അ. ൪൨) ഇതി| ന ചൈതാവതാ നാനാത്മജത്വപ്രസങ്ഗഃ, വാതസ്യാനുബന്ധരൂപത്വാത് ജ്വരേ പിത്തവത്| നനു വാതാവ്യഭിചാരാത് ദ്വിദോഷജസ്ത്രിദോഷജോ വാ ഗുല്മഃ സ്യാന്ന കേവലം കഫജഃ പിത്തജോ വേതി, തതശ്ച പഞ്ചധേതി വിരോധഃ| നൈതത്, അനുബന്ധരൂപേണ വാതജവ്യപദേശോ, ന ത്വനുബന്ധ്യരൂപേണേതി||൩||
Adhikarana gulmapUrvarUpam (4) · Śloka 4
ഉദ്ഗാരബാഹുല്യപുരീഷബന്ധതൃപ്ത്യക്ഷമത്വാന്ത്രവികൂജനാനി |
ആടോപ ആധ്മാനമപക്തിശക്തിരാസന്നഗുല്മസ്യ വദന്തി ചിഹ്നമ് ||൪||
(വാ. നി. അ. ൧൧) |
View original
उद्गारबाहुल्यपुरीषबन्धतृप्त्यक्षमत्वान्त्रविकूजनानि |
आटोप आध्मानमपक्तिशक्तिरासन्नगुल्मस्य वदन्ति चिह्नम् ||४||
(वा. नि. अ. ११) |
പൂര്വരൂപമാഹ– ഉദ്ഗാരേത്യാദി| പുരീഷബന്ധോ വിഡ്ബന്ധഃ| തൃപ്തിരനന്നാഭിലാഷഃ| സുശ്രുതേऽപി ഹി ‘ദ്വേഷോऽന്നേ’ (സു. ഉ. തം. അ. ൪൨) ഇതി പഠിതമ്| അക്ഷമത്വമസാമര്ഥ്യമ്| ആടോപോऽത്ര രുജാപൂര്വകഃ ക്ഷോഭഃ, തലതലം വാ; നതു ഗുഡഗുഡാശബ്ദഃ, തസ്യാന്ത്രകൂജനേനൈവ ഗൃഹീതത്വാത്; നാപ്യാധ്മാനം, തസ്യോപാത്തത്വാത്| അപക്തിശക്തിഃ മന്ദാഗ്നിതാ; ‘അപക്തൃശക്തിഃ’ ഇതി പാഠേ സ ഏവാര്ഥഃ||൪||
Adhikarana sarvagulmasAdhAraNaM rUpam (5) · Śloka 5
അരുചിഃ കൃച്ഛ്രവിണ്മൂത്രവാതതാऽന്ത്രവികൂജനമ് |
ആനാഹശ്ചോര്ധ്വവാതത്വം സര്വഗുല്മേഷു ലക്ഷയേത് ||൫||
View original
अरुचिः कृच्छ्रविण्मूत्रवातताऽन्त्रविकूजनम् |
आनाहश्चोर्ध्ववातत्वं सर्वगुल्मेषु लक्षयेत् ||५||
ഗുല്മസാധാരണരൂപമാഹ– അരുചിരിത്യാദി||൫||
Adhikarana vAtikagulmasya nidAnapUrvakaM lakShaNam (6-8) · Śloka 8
രൂക്ഷാന്നപാനം വിഷമാതിമാത്രം വിചേഷ്ടനം വേഗവിനിഗ്രഹശ്ച |
ശോകോऽഭിഘാതോऽതിമലക്ഷയശ്ച നിരന്നതാ ചാനിലഗുല്മഹേതുഃ ||൬||
യഃ സ്ഥാനസംസ്ഥാനരുജാം വികല്പം വിഡ്വാതസങ്ഗം ഗലവക്ത്രശോഷമ് |
ശ്യാവാരുണത്വം ശിശിരജ്വരം ച ഹൃത്കുക്ഷിപാര്ശ്വാംസശിരോരുജം ച ||൭||
കരോതി ജീര്ണേ ത്വധികം പ്രകോപം ഭുക്തേ മൃദുത്വം സമുപൈതി യശ്ച |
വാതാത് സ ഗുല്മോ നച തത്ര രൂക്ഷം കഷായതിക്തം കടു ചോപശേതേ ||൮||
(ച. ചി. അ. ൫) |
View original
रूक्षान्नपानं विषमातिमात्रं विचेष्टनं वेगविनिग्रहश्च |
शोकोऽभिघातोऽतिमलक्षयश्च निरन्नता चानिलगुल्महेतुः ||६||
यः स्थानसंस्थानरुजां विकल्पं विड्वातसङ्गं गलवक्त्रशोषम् |
श्यावारुणत्वं शिशिरज्वरं च हृत्कुक्षिपार्श्वांसशिरोरुजं च ||७||
करोति जीर्णे त्वधिकं प्रकोपं भुक्ते मृदुत्वं समुपैति यश्च |
वातात् स गुल्मो नच तत्र रूक्षं कषायतिक्तं कटु चोपशेते ||८||
(च. चि. अ. ५) |
വാതികമാഹ– രൂക്ഷേത്യാദി| വിഷമാതിമാത്രമിതി അന്നപാനവിശേഷണമ്| വിചേഷ്ടനം വിരുദ്ധചേഷ്ടാഃ ബലവദ്വിഗ്രഹാദി| അതിമലക്ഷയോ വിരേകാദിനാ| നിരന്നതാ നിരാഹാരതാ| വികല്പശബ്ദഃ സ്ഥാനാദിഭിഃ പ്രത്യേകം യോജ്യഃ| സ്ഥാനവികല്പോ യഥാ– കദാചിന്നാഭൌ, കദാചിത്പാര്ശ്വയോഃ, കദാചിദ്ബസ്താവിത്യാദിസ്ഥാനാന്തരഗമനമ്| സംസ്ഥാനവികല്പോ യഥാ– കദാചിദല്പഃ, കദാചിന്മഹാന്, വൃത്തോ, ദീര്ഘോ വേതി| രുജാവികല്പോ യഥാ– കദാചിദല്പാ, കദാചിന്മഹതീ, തോദരൂപാ, ഭേദരൂപാ, അനേകരൂപാ വേതി| ന ച തത്രോപശേതേ ന സുഖയതി||൬-൮||
Adhikarana paittikagulmasya nidAnapUrvakaM lakShaNam (9-10) · Śloka 10
കട്വമ്ലതീക്ഷ്ണോഷ്ണവിദാഹിരൂക്ഷക്രോധാതിമദ്യാര്കഹുതാശസേവാ |
ആമാഭിഘാതോ രുധിരം ച ദുഷ്ടം പൈത്തസ്യ ഗുല്മസ്യ നിമിത്തമുക്തമ് ||൯||
ജ്വരഃ പിപാസാ വദനാങ്ഗരാഗഃ ശൂലം മഹജ്ജീര്യതി ഭോജന ച |
സ്വേദോ വിദാഹോ വ്രണവച്ച ഗുല്മഃ സ്പര്ശാസഹഃ പൈത്തികഗുല്മരൂപമ് ||൧൦||
(ച. ചി. അ. ൫) |
View original
कट्वम्लतीक्ष्णोष्णविदाहिरूक्षक्रोधातिमद्यार्कहुताशसेवा |
आमाभिघातो रुधिरं च दुष्टं पैत्तस्य गुल्मस्य निमित्तमुक्तम् ||९||
ज्वरः पिपासा वदनाङ्गरागः शूलं महज्जीर्यति भोजन च |
स्वेदो विदाहो व्रणवच्च गुल्मः स्पर्शासहः पैत्तिकगुल्मरूपम् ||१०||
(च. चि. अ. ५) |
പൈത്തികമാഹ– കട്വിത്യാദി| ആമാഭിഘാത ഇതി വിദഗ്ധാജീര്ണജനിതദുഷ്ടരസേനാഭിഭവഃ; അന്യേ തു ‘ആമാഭിഘാതൌ’ ഇതി പഠന്തി, തത്രാമ ഉക്തരൂപഃ, അഭിഘാതോ ലഗുഡാദേഃ രക്തദൂഷകോ ജ്ഞേയഃ| ജീര്യതീതി സപ്തമ്യന്തമ്| വ്രണവത് സ്പര്ശാസഹ ഇതി യോജ്യമ്||൯-൧൦||
Adhikarana shlaiShmikagulmasya nidAnapUrvakaM lakShaNam (11-12) · Śloka 12
ശീതം ഗുരു സ്നിഗ്ധമചേഷ്ടനം ച സമ്പൂരണം പ്രസ്വപനം ദിവാ ച |
ഗുല്മസ്യ ഹേതുഃ കഫസമ്ഭവസ്യ സര്വസ്തു ദുഷ്ടോ നിചയാത്മകസ്യ ||൧൧||
സ്തൈമിത്യശീതജ്വരഗാത്രസാദഹൃല്ലാസകാസാരുചിഗൌരവാണി |
ശൈത്യം രുഗല്പാ കഠിനോന്നതത്വം ഗുല്മസ്യ രൂപാണി കഫാത്മകസ്യ ||൧൨||
(ച. ചി. അ. ൫) |
View original
शीतं गुरु स्निग्धमचेष्टनं च सम्पूरणं प्रस्वपनं दिवा च |
गुल्मस्य हेतुः कफसम्भवस्य सर्वस्तु दुष्टो निचयात्मकस्य ||११||
स्तैमित्यशीतज्वरगात्रसादहृल्लासकासारुचिगौरवाणि |
शैत्यं रुगल्पा कठिनोन्नतत्वं गुल्मस्य रूपाणि कफात्मकस्य ||१२||
(च. चि. अ. ५) |
ശ്ലൈഷ്മികമാഹ– ശീതമിത്യാദി| സമ്പൂരണം തൃപ്തിഭോജനമ്| സര്വ ഇതി വാതജാദ്യുക്തഃ| നിചയാത്മകസ്യ സന്നിപാതജസ്യ| കഠിനോന്നതത്വം ഗുല്മസ്യ||൧൧-൧൨||
Adhikarana dvyAtmakeShu triShvekajahetulakShaNAtideshaH (13) · Śloka 13
നിമിത്തരൂപാണ്യുപലഭ്യ ഗുല്മേ ദ്വിദോഷജേ ദോഷബലാബലം ച |
വ്യാമിശ്രലിങ്ഗാനപരാംശ്ച ഗുല്മാംസ്ത്രീനാദിശേദൌഷധകല്പനാര്ഥമ് ||൧൩||
(ച. ചി. അ. ൫) |
View original
निमित्तरूपाण्युपलभ्य गुल्मे द्विदोषजे दोषबलाबलं च |
व्यामिश्रलिङ्गानपरांश्च गुल्मांस्त्रीनादिशेदौषधकल्पनार्थम् ||१३||
(च. चि. अ. ५) |
ദ്വ്യാത്മകേഷു ത്രിഷ്വേകജഹേതുലക്ഷണാതിദേശാര്ഥമാഹ– നിമിത്തേത്യാദി| നിമിത്താനി ച രൂപാണി ചേതി ദ്വന്ദ്വഃ| ദോഷബലാബലം ചേത്യനേന സമദ്വിദോഷദ്വന്ദ്വജത്രയേണ ഏകോല്ബണാദിദ്വിദോഷജോऽപി ഗ്രാഹ്യ ഇതി ദര്ശയതി, അന്യഥാ ബഹുത്വാപത്തേഃ| ഔഷധകല്പനാര്ഥമിതി ഏകദോഷജാഭിഹിതചികിത്സാമേലകേന താന് ചികിത്സേദിത്യര്ഥഃ||൧൩||
Adhikarana sAnnipAtikagulmalakShaNam (14) · Śloka 14
മഹാരുജം ദാഹപരീതമശ്മവദ്ഘനോന്നതം ശീഘ്രവിദാഹി ദാരുണമ് |
മനഃശരീരാഗ്നിബലാപഹാരിണം ത്രിദോഷജം ഗുല്മമസാധ്യമാദിശേത് ||൧൪||
(ച. ചി. അ. ൫) |
View original
महारुजं दाहपरीतमश्मवद्घनोन्नतं शीघ्रविदाहि दारुणम् |
मनःशरीराग्निबलापहारिणं त्रिदोषजं गुल्ममसाध्यमादिशेत् ||१४||
(च. चि. अ. ५) |
സാന്നിപാതികമാഹ– മഹാരുജമിത്യാദി| അശ്മവത് ഘനോന്നതം പാഷാണവത് കഠിനമുന്നതം ച| മന ഇത്യാദി മനോऽപഹാരിണം മനോവൈകല്യകാരിണം, ശരീരാപഹാരിണം കൃശത്വവൈവര്ണ്യകരമ്, അഗ്ന്യപഹാരിണമഗ്നിവൈഷമ്യകരം, ബലാപഹാരിണമസാമര്ഥ്യകരമ്| നനു, അസാധ്യമിതി വിരുദ്ധം, “സന്നിപാതോത്ഥിതേ ഗുല്മേ ത്രിദോഷഘ്നോ വിധിര്ഹിതഃ|” (സു. ഉ. തം. അ. ൪൨) ഇതി സുശ്രുതവചനാത്| നൈവമ്, അയം ച വികൃതിവിഷമസമവേതോऽസാധ്യഃ, പ്രകൃതിസമസമവേതസ്തു സാധ്യ ഇത്യാഹുഃ| നനു, സോऽപ്യസാധ്യഃ, യദാഹ സുശ്രുതഃ– “സര്വാത്മകേ സര്വരുജോപപത്തിസ്തം ചാപ്യസാധ്യം പ്രവദന്തി തജ്ജ്ഞാഃ|” (സു. ഉ. തം. അ. ൪൨) ഇതി| ഉച്യതേ– തം ചാപീതി അപിശബ്ദാദചിരോത്ഥിതഃ സാധ്യോ വിശ്വാമിത്രസംവാദാദിതി ഗയദാസഃ||൧൪||
Adhikarana raktagulmasya nidAnapUrvakaM lakShaNam (15-16) · Śloka 16
നവപ്രസൂതാऽഹിതഭോജന യാ യാ ചാമഗര്ഭം വിസൃജേദൃതൌ വാ |
വായുര്ഹി തസ്യാഃ പരിഗൃഹ്യ രക്തം കരോതി ഗുല്മം സരുജം സദാഹമ് |
പൈത്തസ്യ ലിങ്ഗേന സമാനലിങ്ഗം വിശേഷണം ചാപ്യപരം നിബോധ ||൧൫||
(സു. ഉ. തം. അ. ൪൨) |
യഃ സ്പന്ദതേ പിണ്ഡിത ഏവ നാങ്ഗൈശ്ചിരാത് സശൂലഃ സമഗര്ഭലിങ്ഗഃ |
സ രൌധിരഃ സ്ത്രീഭവ ഏവ ഗുല്മോ മാസേ വ്യതീതേ ദശമേ ചികിത്സ്യഃ ||൧൬||
(ച. ചി. അ. ൫) |
View original
नवप्रसूताऽहितभोजन या या चामगर्भं विसृजेदृतौ वा |
वायुर्हि तस्याः परिगृह्य रक्तं करोति गुल्मं सरुजं सदाहम् |
पैत्तस्य लिङ्गेन समानलिङ्गं विशेषणं चाप्यपरं निबोध ||१५||
(सु. उ. तं. अ. ४२) |
यः स्पन्दते पिण्डित एव नाङ्गैश्चिरात् सशूलः समगर्भलिङ्गः |
स रौधिरः स्त्रीभव एव गुल्मो मासे व्यतीते दशमे चिकित्स्यः ||१६||
(च. चि. अ. ५) |
രക്തഗുല്മമാഹ– നവേത്യാദി| ആമഗര്ഭം വിസൃജേദിതി നവമമാസാദര്വാക് പ്രസൂതേ| ഋതൌ ആര്തവപ്രവൃത്തികാലേ, അഹിതഭോജനേതി സമ്ബന്ധഃ| ഏതച്ചോപലക്ഷണാര്ഥം, തേനാഹാരാചാരാദികം ജ്ഞേയമ്| യദാഹ ചരകഃ– “ഋതാവനാഹാരതയാ ഭയേന വിരൂക്ഷണൈര്വേഗവിധാരണൈശ്ച| സംസ്തമ്ഭനോല്ലേഖനയോനിദോഷൈര്ഗുല്മഃ സ്ത്രിയം രക്തഭവോऽഭ്യുപൈതി||” (ച. ചി. അ. ൫) ഇതി| പൈത്തസ്യ പൈത്തികഗുല്മസ്യ| വിശേഷണം പൈത്തികഗുല്മാദ്വിശേഷലക്ഷണമ്| പിണ്ഡിതഃ സമുദിതഃ| ഏവകാരോऽത്ര അവധാരണേ| ഏതദേവ സ്ഫുടയതി– നാങ്ഗൈര്നാവയവൈശ്ചിരാത് സ്പന്ദത ഇതി സമ്ബന്ധഃ| സമഗര്ഭലിങ്ഗ ഇതി ആര്തവാദര്ശനമുഖസ്രവണസ്തനമുഖകൃഷ്ണത്വദോഹദാദിഗര്ഭലക്ഷണയുക്തഃ, ഏതച്ച വ്യാധിപ്രഭാവാത്; യഥാ– ക്ഷയാര്ശസോഃ സ്ത്രീരിരംസാകൃഷ്ണത്വങ്നഖാദയഃ| അന്യേ തു സമഗര്ഭലിങ്ഗോऽവികൃതഗര്ഭലിങ്ഗ ഇത്യാഹുഃ| ഉക്തവിശേഷണൈരേവ സ്ത്രീഭവത്വേ ലബ്ധേ സ്ത്രീഗ്രഹണേന കുമാരീമതിവൃദ്ധാം ച നിഷേധയതി, അനുദ്ഭൂതക്ഷീണരജസ്കത്വാത്തയോഃ| വ്യതീതേऽതിക്രാന്തേ| ഗര്ഭസമാനലിങ്ഗത്വേന സംശയഃ– ഗര്ഭോ വാ, രക്തഗുല്മോ വാ, ഇതി; തച്ഛങ്കാനിരാസാര്ഥം ദശമേ മാസേ വ്യതീതേ ഇത്യുക്തം; നവമദശമയോഃ പ്രസവകാലത്വാദിത്യേകേ| തന്ന, ‘യഃ സ്പന്ദതേ പിണ്ഡിത ഏവ നാങ്ഗൈഃ’ ഇത്യാദിനൈവ വിശേഷദര്ശനേന സംശയസ്യ നിവര്തിതത്വാത്| ഗര്ഭോ ഹി നിരന്തരം പ്രത്യങ്ഗൈര്നിഃശൂലം സ്പന്ദതേ, ഗുല്മസ്തു ഏതദ്വിപരീതേന| കിഞ്ച നവമേ ദശമേ പ്രസൂത ഇത്യുത്സര്ഗഃ, നതു നിയമഃ, തദധികകാലേऽപി പ്രസവദര്ശനാത്, ആഗമാച്ച| ഉക്തം ഹി ചരകേ– “തം സ്ത്രീ പ്രസൂതേ സുചിരേണ ഗര്ഭം പുഷ്ടോ യദാ വര്ഷഗണൈരപി സ്യാത്|” (ച. ശാ. അ. ൨) ഇതി| തസ്മാന്നേദം ദശമമാസവ്യതിക്രമേ ചികിത്സാവിധാനസ്യ പ്രയോജനം, കിന്തു വ്യാധിമഹിമ്നാ താവതൈവ കാലേന തസ്യ ചികിത്സയാ സുഖോച്ഛേദനമിതി| യഥാ ജ്വരേ പുരാണേ ഏവ ക്ഷീരപാനവിരേചനേ| ഉക്തം ഹി തന്ത്രാന്തരേ– “രക്തഗുല്മേ പുരാണത്വം സുഖസാധ്യസ്യ ലക്ഷണമ്|” ഇതി| പുരാണതാ ചാസ്യ ദശമമാസവ്യതിക്രമേണൈവ ഭവതി| ജേജ്ജടേനാപ്യുക്തമ്– യദ്യര്വാക് രക്തഭേദനം ക്രിയതേ തദാ ഗര്ഭശയ്യാം ക്ഷിണാതി, തല്ലീനത്വാദ്രക്തസ്യ; ഏകാദശമാസേ തു പരിപിണ്ഡിതഗുല്മേ സ്നേഹാദിനോപസ്കൃതദേഹായാ ന ഗര്ഭശയ്യായാ വികൃതിമാദധാതി രക്തഭേദനമിതി||൧൫-൧൬||
Adhikarana gulmino~asAdhyalakShaNAni (17-20) · Śloka 20
സഞ്ചിതഃ ക്രമശോ ഗുല്മോ മഹാവാസ്തുപരിഗ്രഹഃ |
കൃതമൂലഃ സിരാനദ്ധോ യദാ കൂര്മ ഇവോത്ഥിതഃ ||൧൭||
ദൌര്ബല്യാരുചിഹൃല്ലാസകാസച്ഛര്ദ്യരതിജ്വരൈഃ |
തൃഷ്ണാതന്ദ്രാപ്രതിശ്യായൈര്യുജ്യതേ സ ന സിധ്യതി ||൧൮||
ഗൃഹീത്വാ സജ്വരം ശ്വാസച്ഛര്ദ്യതീസാരപീഡിതമ് |
ഹൃന്നാഭിഹസ്തപാദേഷു ശോഥഃ കര്ഷതി ഗുല്മിനമ് ||൧൯||
(ച. ചി. അ. ൫) |
ശ്വാസഃ ശൂലം പിപാസാऽന്നവിദ്വേഷോ ഗ്രന്ഥിമൂഢതാ |
ജായതേ ദുര്ബലത്വം ച ഗുല്മിനോ മരണായ വൈ ||൨൦||
(സു. സൂ. അ. ൩൩) |
View original
सञ्चितः क्रमशो गुल्मो महावास्तुपरिग्रहः |
कृतमूलः सिरानद्धो यदा कूर्म इवोत्थितः ||१७||
दौर्बल्यारुचिहृल्लासकासच्छर्द्यरतिज्वरैः |
तृष्णातन्द्राप्रतिश्यायैर्युज्यते स न सिध्यति ||१८||
गृहीत्वा सज्वरं श्वासच्छर्द्यतीसारपीडितम् |
हृन्नाभिहस्तपादेषु शोथः कर्षति गुल्मिनम् ||१९||
(च. चि. अ. ५) |
श्वासः शूलं पिपासाऽन्नविद्वेषो ग्रन्थिमूढता |
जायते दुर्बलत्वं च गुल्मिनो मरणाय वै ||२०||
(सु. सू. अ. ३३) |
ചിരജസ്യാവസ്ഥായാമസാധ്യത്വമാഹ– സഞ്ചിത ഇത്യാദി| മഹാവാസ്തുപരിഗ്രഹഃ സകലോദരവ്യാപീ| കൃതമൂലോ ധാത്വന്തരാവഗാഹീ| സിരാനദ്ധഃ സിരാജാലവാന്| ഗൃഹീത്വേത്യാദി| ഹൃദയാദൌ ഗൃഹീത്വാ ശോഥോ ഗുല്മിനം കര്ഷതി, ‘മരണായ’ ഇതി ശേഷഃ| ശ്വാസേത്യാദി| ഗ്രന്ഥിമൂഢതാ ഗ്രന്ഥിരൂപസ്യ ഗുല്മസ്യാകസ്മാദ്വിലയനമിതി| നനു ച, അന്തര്വിദ്രധിഗുല്മയോഃ കോ ഭേദഃ? സമാനസ്ഥാനസമ്ഭവത്വാത്| ഉച്യതേ– വിദ്രധിഃ പച്യതേ, ഗുല്മോ ന പച്യതേ നിരാശ്രയത്വാത്| യദാഹ സുശ്രുതഃ– “ന നിബന്ധോऽസ്തി ഗുല്മസ്യ വിദ്രധിഃ സനിബന്ധനഃ| ഗുല്മസ്തിഷ്ഠതി ദോഷേഷു വിദ്രധിര്മാംസശോണിതേ|| വിദ്രധിഃ പച്യതേ തസ്മാദ്ഗുല്മഃ ക്വാപി ന പച്യതേ|” (സു. നി. അ. ൯) ഇതി| നനു, ഗുല്മോऽപി പച്യത ഏവ| യദാഹ ചരകഃ– “വിദാഹശൂലസങ്ക്ഷോഭസ്വപ്നനാശാരതിജ്വരൈഃ| വിദഹ്യമാനം ജാനീയാദ്ഗുല്മം തമുപനാഹയേത്||” (ച. ചി. അ. ൫) ഇതി| ഉച്യതേ– ഗുല്മോ ന പച്യതേ നിരാശ്രയത്വാത്; യദാ തു കാരണവശാദാശ്രയം മാംസാദികമാസാദയതി, വാതോപശമനാര്ഥം കൃതസ്വേദാദിഭിര്വാ രക്തദുഷ്ടിര്ഭവതി, തദാ പച്യമാനോ വിദാഹനിമിത്തകം വിദ്രധിത്വമാപ്നോതി| ഉക്തം ഹി– “ സ വൈ ശീഘ്രവിദാഹിത്വാദ്വിദ്രധീത്യഭിധീയതേ|” (ച. സൂ. അ. ൧൭) ഇതി| ന ഹി യസ്മാത് വികാരാത് യദുത്പദ്യതേ വികാരാന്തരം തത് സ ഏവ ഭവതീതി; മാഭൂത് പ്ലീഹൈവ ഉദരമ്, അശ്മര്യേവ ശര്കരാ, ഇത്യാദിശാസ്ത്രോക്തവിരോധവിസ്തരഃ| തസ്മാദ്വിദ്രധിഃ പച്യതേ, ഗുല്മോ ന പച്യതേ ഇതി സിദ്ധാന്തോ നിരപവാദഃ| യേ തു അന്തര്വിദ്രധിം ന പഠന്തി തേഷാമയമഭിപ്രായഃ– ഗുല്മേ പക്വേ വിദ്രധൌ ച പാടനശോധനരോപണാദേഃ, അപക്വേ ച വിരേകലേപവിമ്ലാപനാദേശ്ചികിത്സിതസ്യ പ്രായോ വിശേഷാഭാവാദലം പൃഥഗ്വികാരസ്വീകാരേണേതി||൧൭-൨൦||
Adhikarana puShpikA · Śloka 28
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ ഗുല്മനിദാനം സമാപ്തമ് ||൨൮||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने गुल्मनिदानं समाप्तम् ||२८||
ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം ഗുല്മനിദാനം സമാപ്തമ്||൨൮||