൨൮. ഗുല്മനിദാനമ്

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഗുല്മേऽപ്യാനാഹോ ഭവതീത്യാനാഹാനന്തരം ഗുല്മമാഹ– ദുഷ്ടാ ഇത്യാദി| പഞ്ചധേതി വാതപിത്തകഫസന്നിപാതരക്തജാഃ| ദ്വന്ദ്വജാസ്തു പ്രകൃതിസമസമവേതത്വാന്ന പൃഥഗ്ഗണ്യന്തേ, അര്ശോരോഗവത്| കോഷ്ഠാന്തരാമാശയാദിമധ്യേ, ഗ്രന്ഥിരൂപിണം ഗുഡകാകാരമ്| തസ്യേത്യാദി| ഏതദേവ വിവൃണോതി– പാര്ശ്വേത്യാദി| പാര്ശ്വേ ദ്വേ ഗണനീയേ, അന്യഥാ പഞ്ചത്വാനുപപത്തിഃ, അത ഏവ ‘പാര്ശ്വേ’ ഇതി ദ്വിവചനാന്തമേവ ക്വചിത് പഠ്യതേ||൧||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഗുല്മേऽപ്യാധ്മാനം ഭവതീത്യാധ്മാനാനന്തരം ഗുല്മനിദാനം, തസ്യ സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– ദുഷ്ടാ ഇത്യാദി| ദുഷ്ടാഃ സ്വകാരണൈഃ മിഥ്യാഹാരാധ്യശനാദിഭിഃ, മിഥ്യാവിഹാരോ ബലവദ്വിഗ്രഹാദിഃ| പഞ്ചധേതി, വാതപിത്തകഫസന്നിപാതരക്തജാന്യേവം പഞ്ച, ദ്വന്ദ്വജാസ്തു പ്രകൃതിസമവേതത്വാത്പൃഥങ് ന ഗണ്യന്തേ, അര്ശോരോഗവത്| കോഷ്ഠാന്തഃ ആമാശയാദിമധ്യേ, ഗ്രന്ഥിരൂപിണം ഗുടികാകാരമ്| തേഷാം സ്ഥാനാന്യാഹ– തസ്യേത്യാദി| പാര്ശ്വേ ദ്വേ ഗണനീയേ, അന്യഥാ പഞ്ചത്വാനുപപത്തിഃ| അന്യേ പാര്ശ്വേ ഇതി ദ്വിവചനാന്തമേവ പഠന്തി||൧||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സാമാന്യഗുല്മരൂപമാഹ– ഹൃദിത്യാദി| നാഭിശബ്ദേന ബസ്തിര്ബോധ്യഃ, സാമീപ്യാത്; യഥാ ഗങ്ഗായാം ഘോഷ ഇത്യാഹുഃ; ബസ്തേരപി ഗുല്മാശ്രയത്വേനോക്തത്വാത്| അത ഏവ ‘ഹൃദ്ബസ്ത്യോരന്തരേ’ ഇതി പാഠാന്തരമ്| അന്യേ ത്വാഹുഃ– ബസ്തൌ വിദ്രധിരേവ സ്യാന്നതു ഗുല്മ ഇതി| തന്ന, ഗുല്മലക്ഷണപ്രതീതേഃ| ഏതത് പഞ്ചസ്ഥാനകഥനം ദോഷജാഭിപ്രായേണ, രക്തജസ്യ തു ഗര്ഭാശയഃ സ്ഥാനമ്; അഥവാ പാര്ശ്വസ്ഥിതത്വാത് ഗര്ഭാശയസ്യ പാര്ശ്വഗ്രഹണേനൈവ ഗ്രഹണമ്| വൃത്തോ വര്തുലഃ| ചയാപചയവാനിതി കദാചിദുപചീയതേ, കദാചിദപചീയതേ; ഏതച്ച സാമാന്യോക്തമപി വാതികേ വ്യവതിഷ്ഠതേ, തല്ലക്ഷണേ തദഭിധാനാദിതി ജേജ്ജടഃ; ഗദാധരസ്തു സാമാന്യലക്ഷണമാഹ, സര്വഗുല്മാനാം വാതമൂലത്വാത്| ‘ചയോപചയവാന്’ ഇതി പാഠാന്തരേ ദോഷസ്യ ചയേനോപചയവാനിതി| ഗുല്മ ഇതി ലതാദിപിഹിതസംസ്ഥാനവിശേഷാദൌ ഗുല്മവ്യപദേശോ ലോകേ, തത്സാദൃശ്യാത് സഞ്ചിതപരിപിണ്ഡിതദോഷേऽപി ഗുല്മസഞ്ജ്ഞേത്യാഹുഃ; വാപ്യചന്ദ്രസ്ത്വാഹ– സമ്പിണ്ഡിതദോഷോ ഗുഡകേന മീയത ഇതി നിരുക്തിഃ||൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

സാമാന്യം ഗുല്മരൂപമാഹ– ഹൃദിത്യാദി| ഹൃദ് ഹൃദയം, ബസ്തിഃ മൂത്രാശയഃ| നാഭിശബ്ദേന ബസ്തിര്ബോധ്യഃ സാമീപ്യാദേവ, യഥാ ഗങ്ഗായാം ഘോഷ ഇതി; ബസ്തേരപി ഗുല്മാശ്രയത്വേനോക്തത്വാത്| അന്യേ ‘ഹൃദ്ബസ്ത്യോരന്തരേ’ ഇത്യേവ പാഠാന്തരം പഠന്തി| അന്യേ തു ബസ്തൌ വിദ്രധിരേവ സ്യാന്ന തു ഗുല്മ ഇതി| തന്ന, ബസ്തേരപി ഗുല്മസ്ഥാനത്വാത്, തഥാ ച ചരകേ– “പഞ്ചസ്ഥാനാനി ഗുല്മസ്യ പാര്ശ്വേ ഹൃന്നാഭിവസ്തയഃ|” ഇതി| സഞ്ചാരീ ചലനശീലഃ, അഥവാ അചലഃ സ്ഥിരഃ, വൃത്തോ വര്തുലഃ| ചയാപചയവാനിതി കദാചിത് ചീയതേ വൃദ്ധിം ഗച്ഛതി, കദാചിദപചീയതേ ഹീനോ ഭവതി| ഏതല്ലക്ഷണം സാമാന്യോക്തമപി വാതികേ വ്യവതിഷ്ഠതേ, തല്ലക്ഷണേ തദഭിധാനാദിതി ജേജ്ജടഃ| ഗദാധരസ്തു സാമാന്യലക്ഷണമേവാഹ, സര്വഗുല്മാനാം വാതാരബ്ധത്വാത്| “ചയോപചയവാന്” ഇതി പാഠാന്തരമ്| തത്ര ദോഷസ്യ ചയഃ, തേന ഉപചയവാന് വൃദ്ധിമാനിത്യര്ഥഃ| സ ഗുല്മഃ ലതാപിഹിതസ്ഥാനവിശേഷാദൌ ഗുല്മവ്യപദേശോ ലോകേ, തത്സാദൃശ്യവത്സഞ്ചിതപരിപിണ്ഡിതദോഷേऽപി ഗുല്മസഞ്ജ്ഞേത്യാഹുഃ| വാപ്യചന്ദ്രസ്ത്വാഹ– സമ്പിണ്ഡിതോ ദോഷോ ഗുഡകത്വേന മീയത ഇതി നിരുക്തിഃ||൨||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പൂര്വോക്തം പഞ്ചവിധത്വം വിവൃണോതി– സ ഇത്യാദി| വ്യസ്തൈരിത്യനേനൈകജോ ദ്വന്ദ്വജോऽപി ഗ്രാഹ്യഃ| പഞ്ചധാ ഗുല്മ ഇത്യനേന വിരോധ ഇതി ചേത്| ന, നഹി തത്രാവധാരണം കൃതം, പഞ്ചധൈവേതി| അത ഏവ സൂത്രസ്ഥാനേ ചരകേണ “പഞ്ച ഗുല്മാ” (ച. സൂ. അ. ൧൯) ഇത്യഭിധായാപി “സംസൃഷ്ടലിങ്ഗാനപരാംശ്ച ഗുല്മാംസ്ത്രീനാദിശേദൌഷധകല്പനാര്ഥമ്|” (ച. ചി. അ. ൫) ഇത്യുക്തം, സമാനചികിത്സ്യത്വേന തത്രാന്തര്ഭാവാത്| രക്തേന ചാപര ഇതി സ്ത്രീണാമേവ| വക്ഷ്യതി ഹി– “സ രൌധിരഃ സ്ത്രീഭവ ഏവ ഗുല്മഃ|” (ച. ചി. അ. ൫) ഇതി| രക്തം ചാത്രാര്തവം ന ധാതുരൂപം, ധാതുരൂപരക്തജസ്തു ഗുല്മോ യദ്യപ്യന്യോऽസ്തി തഥാऽപി നൈതത്സമ്പ്രാപ്തികോ ഭവതീതി പൃഥഗുപദിശ്യതേ| പൃഥഗ്ജ്ഞാനാനഭിധാനം തു പിത്തഗുല്മസമാനനിദാനചികിത്സ്യതത്വേന തത്രാന്തര്ഭാവാത്, സുശ്രുതേ രക്താതീസാരവത്| വിശേഷലക്ഷണം ച യദാഹ ചരകഃ– “തൃഷ്ണാജ്വരപരീദാഹശൂലസ്വേദാഗ്നിമാര്ദവൈഃ| ഗുല്മിനാമരുചൌ ചാപി രക്തമേവാവസേചയേത്||” (ച. ചി. അ. ൫) ഇതി| ധാതുരൂപരക്തജഃ സ്ത്രീണാം പുംസാം ച ഭവതീതി ഭട്ടാരഹരിചന്ദ്രഃ| തഥാച ക്ഷാരപാണിഃ– “സ്ത്രീണാമാര്തവജോ ഗുല്മോ ന പുംസാമുപജായതേ| അന്യസ്ത്വസൃഗ്ഭവോ ഗുല്മഃ സ്ത്രീണാം പുംസാം ച ജായതേ||” ഇതി| വാപ്യചന്ദ്രസ്ത്വാഹ– വാതാദിദോഷജസ്യൈവാപചാരാദ്രക്തേ ദുഷ്ടേ രക്തജവ്യപദേശഃ, യഥാ ചരകേ– കഫപിത്തമേഹാനാമതികര്ഷണാദുത്തരകാലം വാതസംസര്ഗേ സതി വാതമേഹത്വമുക്തമ്| യദുക്തമ്– “യാ വാതമേഹാന് പ്രതി പൂര്വമുക്താ വാതോല്ബണാനാം വിഹിതാ ക്രിയാ സാ| വായുര്ഹി മേഹേഷ്വതികര്ഷിതേഷു കുപ്യത്യസാധ്യാന് പ്രതി നാസ്തി ചിന്താ||” (ച. ചി. അ. ൬) ഇതി| ക്ഷാരപാണേരപ്യേവമേവാഭിപ്രായഃ| യദി തു പൃഥക് സ്യാത്തദാ തമപി നവമം ലിങ്ഗസ്ഥാനാദിഭിരഭിധാസ്യത്, ന ചോക്തമ്| ജേജ്ജടഗയദാസാഭ്യാം തു ഹരിചന്ദ്രമതമേവാനുമതമിതി| സര്വഗുല്മേഷു വാതകാരണത്വം ജ്ഞേയമ്| യദുക്തം ചരകേ– “ഗുല്മിനാമനിലശാന്തിരുപായൈഃ സര്വശോ വിധിവദാചരിതവ്യാ| മാരുതേ ഹ്യവജിതേऽന്യമുദീര്ണം ദോഷമല്പമപി കര്മ നിഹന്യാത്||” (ച. ചി. അ. ൫) ഇതി; സുശ്രുതേऽപ്യുക്തമ്– “കുപിതാനിലമൂലത്വാത് സഞ്ചിതത്വാന്മലസ്യ ച| തുല്യത്വാദ്വാ വിശാലത്വാദ്ഗുല്മ ഇത്യഭിധീയതേ||” (സു. ഉ. തം. അ. ൪൨) ഇതി| ന ചൈതാവതാ നാനാത്മജത്വപ്രസങ്ഗഃ, വാതസ്യാനുബന്ധരൂപത്വാത് ജ്വരേ പിത്തവത്| നനു വാതാവ്യഭിചാരാത് ദ്വിദോഷജസ്ത്രിദോഷജോ വാ ഗുല്മഃ സ്യാന്ന കേവലം കഫജഃ പിത്തജോ വേതി, തതശ്ച പഞ്ചധേതി വിരോധഃ| നൈതത്, അനുബന്ധരൂപേണ വാതജവ്യപദേശോ, ന ത്വനുബന്ധ്യരൂപേണേതി||൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

തസ്യ സങ്ഖ്യാമാഹ– സ ഇത്യാദി| സ ഗുല്മോ വ്യസ്തൈര്വാതപിത്തശ്ലേഷ്മഭിഃ, ഉച്ഛ്രിതൈഃ പ്രകുപിതൈസ്ത്രിഭിരപി ജായതേ പുരുഷാണാം, വ്യസ്തൈരിത്യനേന ഏകജോ ദ്വന്ദ്വജശ്ച ഗ്രാഹ്യഃ| ഏവം പഞ്ചധാ ഗുല്മ ഇത്യനേന വചനേന വിരോധ ഇതി ചേത്| ന, നഹി തത്രാവധാരണം കൃതം പഞ്ചധൈവേതി; അത ഏവ സൂത്രസ്ഥാനേ ചരകേണ പഞ്ച ഗുല്മാ ഇത്യഭിധായാപി “സംസൃഷ്ടലിങ്ഗാനപരാംസ്തു ഗുല്മാംസ്ത്രീനാദിശേദൌഷധകല്പനാര്ഥമ്|” ഇത്യഭിഹിതമ്| ജ്ഞേയോ രക്തേന ചാപരഃ ഇതി സ്ത്രീണാമേവ| യദുക്തമിഹൈവ– “സ രൌധിരഃ സ്ത്രീഭവഗുല്മ ഏവ|” ഇതി| രക്തം ചാത്രാര്തവം, പൃഥഗ്ജ്ഞാനാനഭിധാനം തു പിത്തഗുല്മസമാനനിദാനചികിത്സ്യത്വേന തത്രാന്തര്ഭാവാത്| ചരകസുശ്രുതയോ രക്താതിസാരവത്| വിശേഷലക്ഷണം യദാഹ ചരകഃ– “തൃഷ്ണാജ്വരപരീദാഹശൂലസ്വേദാഗ്നിമാര്ദവൈഃ| ഗുല്മിനാമരുചൌ ചാപി രക്തമേവാവസേചയേത്||” ഇതി| ധാതുരൂപരക്തജശ്ച സ്ത്രീണാം പുംസാം ച ഭവതീതി ഭട്ടാരകഹരിശ്ചന്ദ്രഃ| തഥാ ച ക്ഷീരപാണിഃ– “സ്ത്രീണാമാര്തവജോ ഗുല്മോ ന പുംസാമുപജായതേ| അന്യസ്ത്വസൃഗ്ഭവോ ഗുല്മഃ സ്ത്രീണാം പുംസാം ച ജായതേ||” ഇതി| വാപ്യചന്ദ്രസ്ത്വാഹ– വാതാദിദോഷജസ്യൈവാപചാരാദ്രക്തേ ദുഷ്ടേ രക്തജവ്യപദേശഃ; യഥാ ചരകേ– കഫപിത്തപ്രമേഹാണാമതികര്ഷണാദുത്തരകാലം വാതസംസര്ഗേ സതി വാതമേഹത്വമുക്തമ്| യദുക്തമ്– “യാ വാതമേഹാന് പ്രതി പൂര്വമുക്താ വാതോല്ബണാനാം വിഹിതാ ക്രിയാ സാ| വായുര്ഹി മേഹേഷ്വതികര്ഷിതേഷു കുപ്യത്യസാധ്യാന് പ്രതി നാസ്തി ചിന്താ||” ഇതി| ക്ഷീരപാണേരപ്യയമേവാഭിപ്രായഃ| യദി തു പൃഥക് സ്യാത്, തദാ തസ്യാപി ലിങ്ഗസ്ഥാനാദിഭിരഭിധാനം സ്യാത്, തച്ച നോക്തം; ജേജ്ജടഗയദാസാഭ്യാം തു ഹരിശ്ചന്ദ്രമതമേവാനുമതമിതി| സര്വഗുല്മേഷു വാതകാരണത്വം ജ്ഞേയമ്| യദുക്തം ചരകേ– “ഗുല്മിനാമനിലശാന്തിരുപായൈഃ സര്വശോ വിധിവദാചരണീയാ| മാരുതേ ഹ്യവജിതേऽന്യമുദീര്ണം ദോഷമല്പമപി കര്മ നിഹന്യാത്||” ഇതി| സുശ്രുതേऽപ്യുക്തമ്– “കുപിതാനിലമൂലത്വാതത്സഞ്ചിത്വാന്മലസ്യ ച| തുല്യവദ്വാ വിശാലത്വാദ്ഗുല്മ ഇത്യഭിധീയതേ||” ഇതി||൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പൂര്വരൂപമാഹ– ഉദ്ഗാരേത്യാദി| പുരീഷബന്ധോ വിഡ്ബന്ധഃ| തൃപ്തിരനന്നാഭിലാഷഃ| സുശ്രുതേऽപി ഹി ‘ദ്വേഷോऽന്നേ’ (സു. ഉ. തം. അ. ൪൨) ഇതി പഠിതമ്| അക്ഷമത്വമസാമര്ഥ്യമ്| ആടോപോऽത്ര രുജാപൂര്വകഃ ക്ഷോഭഃ, തലതലം വാ; നതു ഗുഡഗുഡാശബ്ദഃ, തസ്യാന്ത്രകൂജനേനൈവ ഗൃഹീതത്വാത്; നാപ്യാധ്മാനം, തസ്യോപാത്തത്വാത്| അപക്തിശക്തിഃ മന്ദാഗ്നിതാ; ‘അപക്തൃശക്തിഃ’ ഇതി പാഠേ സ ഏവാര്ഥഃ||൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

തസ്യ പൂര്വരൂപമാഹ– ഉദ്ഗാരേത്യാദി| ഉദ്ഗാരബഹുലതാ, പുരീഷബന്ധോ വിഡ്വിബന്ധഃ, തൃപ്തിരനന്നാഭിലാഷഃ, സുശ്രുതേ ഹി– ‘ദ്വേഷോऽന്നേ’ ഇതി പഠിതമ്| അക്ഷമത്വമസാമര്ഥ്യമ്| തൃപ്ത്യക്ഷമത്വം സൌഹിത്യാസഹിഷ്ണുതേതി കേചിത്| അന്ത്രവികൂജനമന്ത്രാണാമവ്യക്തശബ്ദാനുകരണമ്| ആടോപോ രുജാപൂര്വകഃ ക്ഷോഭഃ, ന തു ഗുഡഗുഡാശബ്ദഃ, തസ്യാന്ത്രകൂജനേനോക്തത്വാത്| ആധ്മാനമുപാന്തയോരാധ്മാനമിവ, അപക്തിശക്തിഃ മന്ദാഗ്നിത്വാദാഹാരസ്യാപാകഃ||൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഗുല്മസാധാരണരൂപമാഹ– അരുചിരിത്യാദി||൫||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

സര്വഗുല്മാനാം സാധാരണലക്ഷണമാഹ– അരുചിരിത്യാദി| കൃച്ഛ്രവിണ്മൂത്രവാതതാ കഷ്ടേന വിണ്മൂത്രവാതപ്രവര്തനമ്| അന്ത്രവികൂജനം ഗുഡഗുഡാശബ്ദഃ, ആനാഹ ഊര്ധ്വാധോവാതനിരോധഃ, ഊര്ധ്വവാതത്വമുദ്ഗാരബാഹുല്യമ്||൫||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

വാതികമാഹ– രൂക്ഷേത്യാദി| വിഷമാതിമാത്രമിതി അന്നപാനവിശേഷണമ്| വിചേഷ്ടനം വിരുദ്ധചേഷ്ടാഃ ബലവദ്വിഗ്രഹാദി| അതിമലക്ഷയോ വിരേകാദിനാ| നിരന്നതാ നിരാഹാരതാ| വികല്പശബ്ദഃ സ്ഥാനാദിഭിഃ പ്രത്യേകം യോജ്യഃ| സ്ഥാനവികല്പോ യഥാ– കദാചിന്നാഭൌ, കദാചിത്പാര്ശ്വയോഃ, കദാചിദ്ബസ്താവിത്യാദിസ്ഥാനാന്തരഗമനമ്| സംസ്ഥാനവികല്പോ യഥാ– കദാചിദല്പഃ, കദാചിന്മഹാന്, വൃത്തോ, ദീര്ഘോ വേതി| രുജാവികല്പോ യഥാ– കദാചിദല്പാ, കദാചിന്മഹതീ, തോദരൂപാ, ഭേദരൂപാ, അനേകരൂപാ വേതി| ന ച തത്രോപശേതേ ന സുഖയതി||൬-൮||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

വാതഗുല്മസ്യ ഹേതുപൂര്വകം ലക്ഷണമാഹ– രൂക്ഷേത്യാദി| വിഷമാതിമാത്രമിതി അന്നപാനവിശേഷണമ്| വിഷമം ബഹു സ്തോകമകാലഭോജനമ്, ഏവം ജലപാനമപി, അതിമാത്രം മാത്രാധികമ്, ഏവം ജലസ്യാപി| വിചേഷ്ടനം വിരുദ്ധചേഷ്ടാ ബലവദ്വിഗ്രഹാദിഃ, അഭിഘാതോ ലഗുഡാദിനാ, അതിമലക്ഷയോ വിരേകാദിനാ, നിരന്നതാ നിരാഹാരതാ| യ ഇത്യാദി| സ്ഥാനവികല്പോ യഥാ– കദാചിന്നാഭൌ, കദാചിദ്ബസ്തൌ, കദാചിത്പാര്ശ്വയോരിത്യാദിസ്ഥാനാന്തരഗമനമ്| സംസ്ഥാനവികല്പോ യഥാ– കദാചിദ്വര്തുലഃ, കദാചിദ്ദീര്ഘ ഇത്യര്ഥഃ| രുജാവികല്പോ യഥാ– കദാചിദല്പാ രുക്, കദാചിന്മഹതീ, തോദരൂപാ, ഭേദരൂപാ, അനേകരൂപാ വേതി| വിഡ്വാതസങ്ഗം വിഡ്വാതാപ്രവൃത്തിഃ, കണ്ഠവക്ത്രയോഃ ശോഷഃ, ശ്യാവാരുണത്വം ശരീരസ്യ, ശീതജ്വരഃ, ഹൃത്കുക്ഷ്യാദീനാം പീഡാ, അംസഃ ഭുജയോരുപരിഭാഗഃ| ജീര്ണേ ആഹാരേ പ്രകുപ്യതി, ഭുക്തേ ച ശാന്തിം ഗച്ഛതി, സ വാതികോ ഗുല്മഃ| രൂക്ഷ ആഹാരഃ കഷായതിക്തകടുകാ രസാഃ, തത്ര തസ്മിന് വാതഗുല്മേ നോപശേതേ ന സുഖയതി, വാതകാരണത്വാത്||൬-൮||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പൈത്തികമാഹ– കട്വിത്യാദി| ആമാഭിഘാത ഇതി വിദഗ്ധാജീര്ണജനിതദുഷ്ടരസേനാഭിഭവഃ; അന്യേ തു ‘ആമാഭിഘാതൌ’ ഇതി പഠന്തി, തത്രാമ ഉക്തരൂപഃ, അഭിഘാതോ ലഗുഡാദേഃ രക്തദൂഷകോ ജ്ഞേയഃ| ജീര്യതീതി സപ്തമ്യന്തമ്| വ്രണവത് സ്പര്ശാസഹ ഇതി യോജ്യമ്||൯-൧൦||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പൈത്തികഗുല്മമാഹ– കട്വിത്യാദി| വിദാഹി വംശകരീരാദി, അതിശബ്ദോ മദ്യാദിഷു യോജ്യഃ| ആമാഭിഘാത ഇതി വിദഗ്ധാऽജീര്ണജനിതദുഷ്ടരസേനാഭിഭവഃ, അന്യേ ആമാഭിഘാതാവിതി പഠന്തി, തത്രാമ ഉക്തരൂപഃ, അഭിഘാതോ ലഗുഡാദിനാ രക്തദൂഷകോ ജ്ഞേയഃ| ഏതേ പൈത്തികഗുല്മസ്യ ഹേതവഃ| തസ്യ ലക്ഷണമാഹ– ജ്വര ഇത്യാദി| ജ്വരഃ പ്രസിദ്ധഃ, പിപാസാ പാതുമിച്ഛാ, വദനാങ്ഗരാഗഃ മുഖേ ശരീരേ ചാരുണതാ, ആഹാരേ ജീര്യതി പച്യമാനേ മഹച്ഛൂലം ഭവതി, വ്രണവത് സ്പര്ശാസഹ ഇതി യോജ്യമ്| ഏതത് പിത്തഗുല്മരൂപമ്||൯-൧൦||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ശ്ലൈഷ്മികമാഹ– ശീതമിത്യാദി| സമ്പൂരണം തൃപ്തിഭോജനമ്| സര്വ ഇതി വാതജാദ്യുക്തഃ| നിചയാത്മകസ്യ സന്നിപാതജസ്യ| കഠിനോന്നതത്വം ഗുല്മസ്യ||൧൧-൧൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ശ്ലൈഷ്മികമാഹ– ശീതമിത്യാദി| ശീതാദിഭിര്ദ്രവ്യൈഃ, അചേഷ്ടനമവ്യായാമഃ| സമ്പൂരണമിതി ആഹാരാദിനാ കോഷ്ഠസ്യ തൃപ്തിരിവ, ഏതത് സര്വം കഫഗുല്മസ്യ ഹേതുഃ| ഏതസ്യൈവ ശ്ലോകപാദേന സാന്നിപാതികസ്യ ഹേതുമാഹ– സര്വ ഇതി| നിചയാത്മകസ്യ സാന്നിപാതികസ്യ ഗുല്മസ്യ വാതജാദ്യുക്തഹേതുഃ കാരണം, തഥാ സര്വദോഷോക്തലക്ഷണാനി ച ഭവന്തി| പുനഃ ശ്ലൈഷ്മികസ്യൈവ ലക്ഷണമാഹ– സ്തൈമിത്യേതി| സ്തൈമിത്യം നിശ്ചലത്വം, ശീതജ്വരാദയഃ സുബോധ്യാഃ, ശൈത്യം ശീതഗാത്രതാ, കഠിനോന്നതത്വം ഗുല്മസ്യൈവ||൧൧-൧൨||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ദ്വ്യാത്മകേഷു ത്രിഷ്വേകജഹേതുലക്ഷണാതിദേശാര്ഥമാഹ– നിമിത്തേത്യാദി| നിമിത്താനി ച രൂപാണി ചേതി ദ്വന്ദ്വഃ| ദോഷബലാബലം ചേത്യനേന സമദ്വിദോഷദ്വന്ദ്വജത്രയേണ ഏകോല്ബണാദിദ്വിദോഷജോऽപി ഗ്രാഹ്യ ഇതി ദര്ശയതി, അന്യഥാ ബഹുത്വാപത്തേഃ| ഔഷധകല്പനാര്ഥമിതി ഏകദോഷജാഭിഹിതചികിത്സാമേലകേന താന് ചികിത്സേദിത്യര്ഥഃ||൧൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ദ്വന്ദ്വാദികേഷു ത്രിഷ്വേകജഹേതുലക്ഷണാതിദേശാര്ഥമാഹ– നിമിത്തേത്യാദി| ലിങ്ഗാനി ലക്ഷണാനി, ദ്വിദോഷജേ ഗുല്മേ ദോഷാണാം ബലാബലം ച ജ്ഞാത്വാ വ്യാമിശ്രലിങ്ഗാന് മിലിതലിങ്ഗാന് പരാന് സ്ത്രീന് ഗുല്മാനൌഷധകല്പനാര്ഥമാദിശേത്, ഏകദോഷജാഭിഹിതചികിത്സാമേലകേന ച ചികിത്സേദിത്യര്ഥഃ||൧൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സാന്നിപാതികമാഹ– മഹാരുജമിത്യാദി| അശ്മവത് ഘനോന്നതം പാഷാണവത് കഠിനമുന്നതം ച| മന ഇത്യാദി മനോऽപഹാരിണം മനോവൈകല്യകാരിണം, ശരീരാപഹാരിണം കൃശത്വവൈവര്ണ്യകരമ്, അഗ്ന്യപഹാരിണമഗ്നിവൈഷമ്യകരം, ബലാപഹാരിണമസാമര്ഥ്യകരമ്| നനു, അസാധ്യമിതി വിരുദ്ധം, “സന്നിപാതോത്ഥിതേ ഗുല്മേ ത്രിദോഷഘ്നോ വിധിര്ഹിതഃ|” (സു. ഉ. തം. അ. ൪൨) ഇതി സുശ്രുതവചനാത്| നൈവമ്, അയം ച വികൃതിവിഷമസമവേതോऽസാധ്യഃ, പ്രകൃതിസമസമവേതസ്തു സാധ്യ ഇത്യാഹുഃ| നനു, സോऽപ്യസാധ്യഃ, യദാഹ സുശ്രുതഃ– “സര്വാത്മകേ സര്വരുജോപപത്തിസ്തം ചാപ്യസാധ്യം പ്രവദന്തി തജ്ജ്ഞാഃ|” (സു. ഉ. തം. അ. ൪൨) ഇതി| ഉച്യതേ– തം ചാപീതി അപിശബ്ദാദചിരോത്ഥിതഃ സാധ്യോ വിശ്വാമിത്രസംവാദാദിതി ഗയദാസഃ||൧൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ത്രിദോഷജസ്യാസാധ്യത്വമാഹ– മഹാരുജമിത്യാദി| മഹാരുജം തീവ്രപീഡാകരം, ദാഹപരീതദേഹം സന്താപേന വ്യാപ്താഖിലദേഹം, ശീഘ്രേണ വിദാഹകരം, ദാരുണം മാരണാത്മകമ്, അശ്മവദ് ഘനോന്നതം പാഷാണവത് കഠിനോന്നതമ്| മന ഇത്യാദി മനോപഹാരിണം മനോവൈകല്യകരം, ശരീരാപഹാരിണം കൃശത്വവൈവര്ണ്യകരമ്, അഗ്ന്യപഹാരിണമഗ്നേര്വൈഷമ്യാദികരം, ബലാപഹാരിണമസാമര്ഥ്യകരമ്| ഏതല്ലക്ഷണം വികൃതിവിഷമസമവേതസ്യ, പ്രകൃതിസമസമവേതസ്തു സാധ്യഃ||൧൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

രക്തഗുല്മമാഹ– നവേത്യാദി| ആമഗര്ഭം വിസൃജേദിതി നവമമാസാദര്വാക് പ്രസൂതേ| ഋതൌ ആര്തവപ്രവൃത്തികാലേ, അഹിതഭോജനേതി സമ്ബന്ധഃ| ഏതച്ചോപലക്ഷണാര്ഥം, തേനാഹാരാചാരാദികം ജ്ഞേയമ്| യദാഹ ചരകഃ– “ഋതാവനാഹാരതയാ ഭയേന വിരൂക്ഷണൈര്വേഗവിധാരണൈശ്ച| സംസ്തമ്ഭനോല്ലേഖനയോനിദോഷൈര്ഗുല്മഃ സ്ത്രിയം രക്തഭവോऽഭ്യുപൈതി||” (ച. ചി. അ. ൫) ഇതി| പൈത്തസ്യ പൈത്തികഗുല്മസ്യ| വിശേഷണം പൈത്തികഗുല്മാദ്വിശേഷലക്ഷണമ്| പിണ്ഡിതഃ സമുദിതഃ| ഏവകാരോऽത്ര അവധാരണേ| ഏതദേവ സ്ഫുടയതി– നാങ്ഗൈര്നാവയവൈശ്ചിരാത് സ്പന്ദത ഇതി സമ്ബന്ധഃ| സമഗര്ഭലിങ്ഗ ഇതി ആര്തവാദര്ശനമുഖസ്രവണസ്തനമുഖകൃഷ്ണത്വദോഹദാദിഗര്ഭലക്ഷണയുക്തഃ, ഏതച്ച വ്യാധിപ്രഭാവാത്; യഥാ– ക്ഷയാര്ശസോഃ സ്ത്രീരിരംസാകൃഷ്ണത്വങ്നഖാദയഃ| അന്യേ തു സമഗര്ഭലിങ്ഗോऽവികൃതഗര്ഭലിങ്ഗ ഇത്യാഹുഃ| ഉക്തവിശേഷണൈരേവ സ്ത്രീഭവത്വേ ലബ്ധേ സ്ത്രീഗ്രഹണേന കുമാരീമതിവൃദ്ധാം ച നിഷേധയതി, അനുദ്ഭൂതക്ഷീണരജസ്കത്വാത്തയോഃ| വ്യതീതേऽതിക്രാന്തേ| ഗര്ഭസമാനലിങ്ഗത്വേന സംശയഃ– ഗര്ഭോ വാ, രക്തഗുല്മോ വാ, ഇതി; തച്ഛങ്കാനിരാസാര്ഥം ദശമേ മാസേ വ്യതീതേ ഇത്യുക്തം; നവമദശമയോഃ പ്രസവകാലത്വാദിത്യേകേ| തന്ന, ‘യഃ സ്പന്ദതേ പിണ്ഡിത ഏവ നാങ്ഗൈഃ’ ഇത്യാദിനൈവ വിശേഷദര്ശനേന സംശയസ്യ നിവര്തിതത്വാത്| ഗര്ഭോ ഹി നിരന്തരം പ്രത്യങ്ഗൈര്നിഃശൂലം സ്പന്ദതേ, ഗുല്മസ്തു ഏതദ്വിപരീതേന| കിഞ്ച നവമേ ദശമേ പ്രസൂത ഇത്യുത്സര്ഗഃ, നതു നിയമഃ, തദധികകാലേऽപി പ്രസവദര്ശനാത്, ആഗമാച്ച| ഉക്തം ഹി ചരകേ– “തം സ്ത്രീ പ്രസൂതേ സുചിരേണ ഗര്ഭം പുഷ്ടോ യദാ വര്ഷഗണൈരപി സ്യാത്|” (ച. ശാ. അ. ൨) ഇതി| തസ്മാന്നേദം ദശമമാസവ്യതിക്രമേ ചികിത്സാവിധാനസ്യ പ്രയോജനം, കിന്തു വ്യാധിമഹിമ്നാ താവതൈവ കാലേന തസ്യ ചികിത്സയാ സുഖോച്ഛേദനമിതി| യഥാ ജ്വരേ പുരാണേ ഏവ ക്ഷീരപാനവിരേചനേ| ഉക്തം ഹി തന്ത്രാന്തരേ– “രക്തഗുല്മേ പുരാണത്വം സുഖസാധ്യസ്യ ലക്ഷണമ്|” ഇതി| പുരാണതാ ചാസ്യ ദശമമാസവ്യതിക്രമേണൈവ ഭവതി| ജേജ്ജടേനാപ്യുക്തമ്– യദ്യര്വാക് രക്തഭേദനം ക്രിയതേ തദാ ഗര്ഭശയ്യാം ക്ഷിണാതി, തല്ലീനത്വാദ്രക്തസ്യ; ഏകാദശമാസേ തു പരിപിണ്ഡിതഗുല്മേ സ്നേഹാദിനോപസ്കൃതദേഹായാ ന ഗര്ഭശയ്യായാ വികൃതിമാദധാതി രക്തഭേദനമിതി||൧൫-൧൬||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

സ്ത്രീണാം രക്തജഗുല്മസ്യ സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– നവേത്യാദി| യാ സ്ത്രീ നവപ്രസൂതാ സതീ അഹിതഭോജനാ ഭവതി, യാ ചാമഗര്ഭം വിസൃജേദിതി നവമാസാദര്വാക് പ്രസൂതേ, ഋതാവാര്തവപ്രവൃത്തികാലേ അഹിതഭോജനേതി സമ്ബന്ധഃ| അന്യഥാ ഋതൌ തദസമ്ഭവാത്| ഏതച്ചോപലക്ഷണം, തേനാനാഹാരാദികമപി ജ്ഞേയമ്| യദാഹ ചരകഃ– “ഋതാവനാഹാരതയാ ഭയേന വിരൂക്ഷണൈര്വേഗവിധാരണൈശ്ച| സംസ്തമ്ഭനോല്ലേഖനയോനിദോഷൈര്ഗുല്മഃ സ്ത്രിയം രക്തഭവോऽഭ്യുപൈതി||” ഇതി| തസ്യ ലക്ഷണമാഹ– പൈത്തസ്യേത്യാദി| പൈത്തികഗുല്മസ്യാസ്യൈവാപരം വിശേഷണം, തദേവ സ്ഫുടയതി– ചിരാത് പിണ്ഡീഭൂത ഇവ സ്പന്ദതേ ഹസ്തപാദാദിഭിരിത്യര്ഥഃ| സശൂലഃ പീഡായുക്തഃ| സമഗര്ഭലിങ്ഗ ഇതി ആര്തവാദര്ശനമുഖപാണ്ഡുസ്തനകൃഷ്ണത്വദോഹദാദിലക്ഷണയുക്തഃ, ഏതച്ച വ്യാധിപ്രഭാവാത്, യഥാ– ക്ഷയാര്ശസോഃ സ്ത്രീരിരംസാകൃഷ്ണത്വങ്നഖാദയഃ| അന്യേ തു സമഗര്ഭലിങ്ഗ ഇതി അവികൃതഗര്ഭലിങ്ഗ ഇത്യാഹുഃ| സ സ്ത്രീഭവ ഏവ രക്തജോ ഗുല്മോ ദശമേ മാസേ വ്യതീതേ സതി ചികിത്സ്യഃ സ്യാത്| രൌധിര ഇത്യനേന വിശേഷണേനാര്തവായുക്താം കുമാരീമതിവൃദ്ധാം ച നിഷേധയതി, അനുദ്ഭൂതക്ഷീണരജസ്കത്വാത്തയോഃ| വ്യതീതേऽതിക്രാന്തേ| ഗര്ഭസമാനലിങ്ഗത്വേന സംശയഃ– ഗര്ഭോ വാ രക്തഗുല്മോ വേതി, തച്ഛങ്കാനിരാസാര്ഥം മാസേ വ്യതീതേ ദശമേ ഇത്യുക്തം, നവമദശമയോഃ പ്രസവകാലത്വാദിത്യേകേ; തന്ന, “യഃ സ്പന്ദതേ പിണ്ഡിത ഏവ നാങ്ഗൈഃ” ഇത്യാദിനൈവ സംശയസ്യ നിവര്തിതത്വാത്| ഗര്ഭോ ഹ്യങ്ഗേന നിരന്തരം നിഃശൂലം സ്പന്ദതേ, ഗുല്മസ്തു ഏതദ്വിപരീതേനേതി| കിഞ്ച നവമേ ദശമേ പ്രസൂയത ഇതി സാമാന്യം ന തു നിയമഃ, തദധികകാലേऽപി പ്രസവദര്ശനാത്, ആഗമാച്ച| യദുക്തം ചരകേ– “തം സ്ത്രീ പ്രസൂതേ സുചിരേണ ഗര്ഭം പുഷ്ടോ യദാ വര്ഷഗണൈരപി സ്യാത്|” ഇതി| തസ്മാന്നേദം ദശമാസവ്യതിക്രമേ ചികിത്സാഭിധാനസ്യ പ്രയോജനം, കിന്തു വ്യാധിമഹിമ്നാ താവതാ കാലേന തസ്യ ചികിത്സയാ സുഖോച്ഛേദ്യത്വാത്| യഥാ ജ്വരേ പുരാണ ഏവ ക്ഷീരപാനവിരേചനേ; ഉക്തം ഹി തന്ത്രാന്തരേ– “രക്തഗുല്മേ പുരാണത്വം സുഖസാധ്യസ്യ ലക്ഷണമ്|” ഇതി| പുരാണതാ ചാസ്യ ദശമാസാതിക്രമേണൈവ ഭവതി| യദുക്തം ജേജ്ജടേന– യദ്യര്വാക് രക്തഭേദനം ക്രിയതേ, തദാ ഗര്ഭാശയം ക്ഷിണോതീതി, തല്ലീനത്വാദ്രക്തസ്യ, ദശമാസാദൂര്ധ്വം പിണ്ഡിതേ ഗുല്മേ സ്നേഹാദിനോപസ്കൃതദേഹായാ ന ഗര്ഭാശയേ ക്ഷതിമാദധാതി രക്തഭേദനമിതി||൧൫-൧൬||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ചിരജസ്യാവസ്ഥായാമസാധ്യത്വമാഹ– സഞ്ചിത ഇത്യാദി| മഹാവാസ്തുപരിഗ്രഹഃ സകലോദരവ്യാപീ| കൃതമൂലോ ധാത്വന്തരാവഗാഹീ| സിരാനദ്ധഃ സിരാജാലവാന്| ഗൃഹീത്വേത്യാദി| ഹൃദയാദൌ ഗൃഹീത്വാ ശോഥോ ഗുല്മിനം കര്ഷതി, ‘മരണായ’ ഇതി ശേഷഃ| ശ്വാസേത്യാദി| ഗ്രന്ഥിമൂഢതാ ഗ്രന്ഥിരൂപസ്യ ഗുല്മസ്യാകസ്മാദ്വിലയനമിതി| നനു ച, അന്തര്വിദ്രധിഗുല്മയോഃ കോ ഭേദഃ? സമാനസ്ഥാനസമ്ഭവത്വാത്| ഉച്യതേ– വിദ്രധിഃ പച്യതേ, ഗുല്മോ ന പച്യതേ നിരാശ്രയത്വാത്| യദാഹ സുശ്രുതഃ– “ന നിബന്ധോऽസ്തി ഗുല്മസ്യ വിദ്രധിഃ സനിബന്ധനഃ| ഗുല്മസ്തിഷ്ഠതി ദോഷേഷു വിദ്രധിര്മാംസശോണിതേ|| വിദ്രധിഃ പച്യതേ തസ്മാദ്ഗുല്മഃ ക്വാപി ന പച്യതേ|” (സു. നി. അ. ൯) ഇതി| നനു, ഗുല്മോऽപി പച്യത ഏവ| യദാഹ ചരകഃ– “വിദാഹശൂലസങ്ക്ഷോഭസ്വപ്നനാശാരതിജ്വരൈഃ| വിദഹ്യമാനം ജാനീയാദ്ഗുല്മം തമുപനാഹയേത്||” (ച. ചി. അ. ൫) ഇതി| ഉച്യതേ– ഗുല്മോ ന പച്യതേ നിരാശ്രയത്വാത്; യദാ തു കാരണവശാദാശ്രയം മാംസാദികമാസാദയതി, വാതോപശമനാര്ഥം കൃതസ്വേദാദിഭിര്വാ രക്തദുഷ്ടിര്ഭവതി, തദാ പച്യമാനോ വിദാഹനിമിത്തകം വിദ്രധിത്വമാപ്നോതി| ഉക്തം ഹി– “ സ വൈ ശീഘ്രവിദാഹിത്വാദ്വിദ്രധീത്യഭിധീയതേ|” (ച. സൂ. അ. ൧൭) ഇതി| ന ഹി യസ്മാത് വികാരാത് യദുത്പദ്യതേ വികാരാന്തരം തത് സ ഏവ ഭവതീതി; മാഭൂത് പ്ലീഹൈവ ഉദരമ്, അശ്മര്യേവ ശര്കരാ, ഇത്യാദിശാസ്ത്രോക്തവിരോധവിസ്തരഃ| തസ്മാദ്വിദ്രധിഃ പച്യതേ, ഗുല്മോ ന പച്യതേ ഇതി സിദ്ധാന്തോ നിരപവാദഃ| യേ തു അന്തര്വിദ്രധിം ന പഠന്തി തേഷാമയമഭിപ്രായഃ– ഗുല്മേ പക്വേ വിദ്രധൌ ച പാടനശോധനരോപണാദേഃ, അപക്വേ ച വിരേകലേപവിമ്ലാപനാദേശ്ചികിത്സിതസ്യ പ്രായോ വിശേഷാഭാവാദലം പൃഥഗ്വികാരസ്വീകാരേണേതി||൧൭-൨൦||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ചിരജസ്യാവസ്ഥായാമസാധ്യത്വമാഹ– സഞ്ചിത ഇത്യാദി| അനുപക്രാന്തത്വാത് ചിരകാലാനുബന്ധിത്വാത്, ക്രമശഃ ക്രമേണ, സഞ്ചിതോ വൃദ്ധിം ഗതോ, ഗുല്മോ മഹാവാസ്തുപരിഗ്രഹഃ സകലോദരവ്യാപീ, കൃതമൂലോ ധാത്വന്തരാവഗാഹീ| സിരാനദ്ധഃ സിരാജാലവാന്, യദാ കൂര്മവദുന്നതഃ സ്യാത്, ദൌര്ബല്യാദിഭിരുപദ്രവൈര്യുക്തോ ഭവതി, തദാ ന സിദ്ധ്യതീത്യര്ഥഃ| പുനരസാധ്യലക്ഷണമാഹ– ഗൃഹീത്വേത്യാദി| ഹൃല്ലാസാദിഷു ഗൃഹീത്വാ ശോഫോ ഗുല്മിനം ഗുല്മയുക്തം രോഗിണം, കര്ഷതി മാരയതീത്യര്ഥഃ| സജ്വരശ്വാസം ജ്വരശ്വാസാഭ്യാമുപദ്രുതമ്| പുനശ്ചാസാധ്യലക്ഷണമാഹ– ശ്വാസേത്യാദി| ശ്വാസാദയ ഉപദ്രവാഃ ഗുല്മിനോ മരണായ ഭവന്തി, ഗ്രന്ഥിമൂഢതാ ഗ്രന്ഥിരൂപസ്യൈവ ഗുല്മസ്യാകസ്മാദ്വിലയനമദര്ശനമിതി| നനു, വാതവിദ്രധിഗുല്മയോഃ കോ ഭേദഃ, സമാനസ്ഥാനസംസ്ഥാനത്വാത്? ഉച്യതേ, വിദ്രധിഃ പച്യതേ, ഗുല്മോ ന പച്യതേ, നിരാശ്രയത്വാത്| യദാഹ സുശ്രുതഃ– “ന നിബന്ധോऽസ്തി ഗുല്മസ്യ വിദ്രധിഃ സനിബന്ധനഃ| ഗുല്മസ്തിഷ്ഠതി ദോഷേ സ്വേ വിദ്രധിര്മാംസശോണിതേ|| വിദ്രധിഃ പച്യതേ തസ്മാദ്ഗുല്മഃ ക്വാപി ന പച്യതേ|” ഇത്യാദി| നനു, ഗുല്മോऽപി പച്യത ഏവ| യദാഹ ചരകഃ– “വിദാഹശൂലസങ്ക്ഷോഭസ്വപ്നനാശാരുചിജ്വരൈഃ| വിദഹ്യമാനം ജാനീയാദ്ഗുല്മം തമുപനാഹയേത്||” ഇതി| ഉച്യതേ– ഗുല്മോ ന പച്യതേ നിരാശ്രയത്വാത്, യദി തു കാരണവശാദാശ്രയം മാംസാദികമാസാദയതി, വാതോപശമനാര്ഥം കൃതസ്വേദാദിഭിര്വാ രക്തദുഷ്ടിര്ഭവതി, തദാ പച്യമാനോ വിദാഹനിമിത്തകം വിദ്രധിത്വമേവാപ്നോതീതി| ഉക്തം ഹി– “സ വൈ ശീഘ്രവിദാഹിത്വാദ്വിദ്രധീത്യഭിധീയതേ|” ഇതി| യദ്യേവം, തദാ യസ്മാദ്വികാരാന്തരമുത്പദ്യതേ തത്സ ഏവ ഭവതി| മാഭൂദേവം തദാ പ്ലീഹൈവ ഉദരം ജഠര ഏവ ശോഫഃ, ഏവം ശാസ്ത്രവിരോധഃ, തസ്മാദ്വിദ്രധിഃ പച്യതേ, ഗുല്മോ ന പച്യത ഇതി സിദ്ധാന്തഃ| യേ തു അന്തര്വിദ്രധിം ന പഠന്തി, തേഷാമയമഭിപ്രായഃ– ഗുല്മാപേക്ഷയാ വിദ്രധൌ ച പാടനശോധനരോപണാദേഃ അപക്വേ ച വിരേകലേപനവിമ്ലായനാദേശ്ചികിത്സിതസ്യ പ്രായോ വിശേഷാഭാവാദലം പൃഥഗ്വികാരസ്വീകാരേണേതി||൧൭-൨൦||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം ഗുല്മനിദാനം സമാപ്തമ്||൨൮||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഇതി ശ്രീവാചസ്പതിവൈദ്യവിരചിതായാം മാധവനിദാനവ്യാഖ്യായാമാതങ്കദര്പണാഖ്യായാം ഗുല്മനിദാനമ്||൨൮||