12. hikkāśvāsanidānam

Adhikarana hikkAnidAnam (1-2) · Śloka 2

અથ હિક્કા-શ્વાસનિદાનમ્ | વિદાહિગુરુવિષ્ટમ્ભિરૂક્ષાભિષ્યન્દિભોજનૈઃ | શીતપાનાશનસ્થાનરજોધૂમાતપાનિલૈઃ ||૧|| વ્યાયામકર્મભારાધ્વવેગાઘાતાપતર્પણૈઃ | હિક્કા શ્વાસશ્ચ કાસશ્ચ નૃણાં સમુપજાયતે ||૨|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૦) |

સમાનનિદાનત્વાત્ કાસાનન્તરં હિક્કાશ્વાસૌ| નનુ, એતેષાં પ્રાયસ્તુલ્યનિદાનચિકિત્સિતત્વેનૈકાધિકારે કથમનભિધાનમ્? ઉચ્યતે– યદ્યપિ કાસશ્વાસહિક્કાનાં નિદાનં સમાનં, તથાપિ કાસસ્ય દોષભેદાદ્ભેદઃ; યથા– વાતિકઃ, પૈત્તિકઃ, શ્લૈષ્મિક ઇત્યાદિ; હિક્કાશ્વાસૌ તુ કફવાતાત્મકાવેવ; યદાહ દૃઢબલઃ– “કફવાતાત્મકાવેતૌ પિત્તસ્થાનસમુદ્ભવૌ|” (ચ. ચિ. અ. ૧૭) ઇતિ| સુશ્રુતોઽપ્યાહ– “વાયુઃ કફેનાનુગતઃ પઞ્ચ હિક્કાઃ કરોતિ હિ|” (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૧) ઇતિ| ભેદસ્ત્વનયોઃ સમ્પ્રાપ્તિભેદાદ્વેગક્રિયાદિના ચ, નતુ કાસવદ્દોષભેદેન; શ્વાસકાસાભ્યાં હિક્કાયાઃ સ્વનતોઽપિ ભેદઃ| પિત્તસ્થાનસમુદ્ભવાવિતિ વિશેષણં સુશ્રુતમતે ક્ષુદ્રાં ન પ્રાપ્નોતિ, સા હિ ‘જત્રુમૂલાત્ પ્રધાવિતા’ ઇતિ પઠ્યતે; ચરકમતે તુ વ્યપેતાં ન પ્રાપ્નોતિ, સાઽપિ ‘જત્રુમૂલાદસન્તતા’ ઇતિ પઠ્યતે; તસ્માત્ પિત્તસ્થાનસમુદ્ભવાવિતિ વિશેષણં છત્રિણો ગચ્છન્તીતિ ન્યાયેન બોધ્યમ્| શીતશબ્દઃ પાનાદિભિસ્ત્રિભિઃ સમ્બધ્યતે| રજો ધૂલિઃ, સા ચ ધૂમવન્નાસાદિપ્રવેશાત્ કારણમ્| વ્યાયામકર્મ ધનુરાકર્ષણાદિવ્યાપારઃ, વેગાઘાતો મલાદિવેગવિધારણમ્, અપતર્પણમનશનાદિ| કાસશ્ચોક્તોઽપ્યેકનિદાનત્વપ્રતિપાદનાર્થં પુનરભિહિત ઇતિ||૧-૨||

Adhikarana hikkAnAM svarUpaM niruktishca (3) · Śloka 3

મુહુર્મુહુર્વાયુરુદેતિ સસ્વનો યકૃત્પ્લીહાન્ત્રાણિ મુખાદિવાક્ષિપન્ | સ ઘોષવાનાશુ હિનસ્ત્યસૂન્ યતસ્તતસ્તુ હિક્કેત્યભિધીયતે બુધૈઃ ||૩|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૦) |

હિક્કાનાં સ્વરૂપં નિરુક્તિં ચાહ– મુહુર્મુહુરિત્યાદિ| વાયુરત્ર સોદાનઃ પ્રાણ ઇત્યાહુઃ| ઉદેતિ ઊર્ધ્વં ગચ્છતિ| સસ્વન ઇતિ ‘હિક્’ ઇતિ શબ્દવાન્| ઊર્ધ્વગમનમેવ વિશિનષ્ટિ– યકૃદિત્યાદિ| અત્ર પ્લિહેતિ હ્રસ્વેકારશ્છન્દોનુરોધાત્| મુખાદિતિ લ્યબ્લોપે કર્મણિ પઞ્ચમી, તેન યકૃત્પ્લીહાન્ત્રાણિ મુખમાનીય, આક્ષિપન્ નિઃસારયન્નિવેત્યર્થઃ| સ ઇતિ વાયુઃ| ‘હિનસ્ત્યસૂન્’ ઇતિ હિક્કેતિ નિરુક્તિઃ પૃષોદરાદિના રૂપસિદ્ધિઃ| ‘હિગિતિ કૃત્વા કાયતિ શબ્દાયતે ઇતિ હિક્કા’ શાબ્દિકાઃ||૩||

Adhikarana hikkAsamprAptiH bhedAshca (4) · Śloka 4

અન્નજાં યમલાં ક્ષુદ્રાં ગમ્ભીરાં મહતીં તથા | વાયુઃ કફેનાનુગતઃ પઞ્ચ હિક્કાઃ કરોતિ હિ ||૪|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૦) |

તાસાં ભેદં સમ્પ્રાપ્તિં ચાહ– અન્નજામિત્યાદિ| યમલૈવ ચરકે વ્યપેતેતિ નામ્ના પઠિતા, અન્નપાને વ્યપેતે પરિણતે જાયતે ઇત્યતો હેતોઃ; અસ્યાં ચાનુક્તમપિ યમલવેગત્વં સુશ્રુતદર્શનાદ્વિજ્ઞેયમ્| અન્નજાયાઃ સાધ્યત્વેન પ્રાશસ્ત્યાત્ પૂર્વમભિધાનમ્||૪||

Adhikarana hikkApUrvarUpam (5) · Śloka 5

કણ્ઠોરસોર્ગુરુત્વં ચ વદનસ્ય કષાયતા | હિક્કાનાં પૂર્વરૂપાણિ કુક્ષેરાટોપ એવ ચ ||૫|| (ચ. ચિ. અ. ૨૧) |

પૂર્વરૂપમાહ– કણ્ઠોરસોરિત્યાદિ| વદનસ્ય કષાયતા વાતાત્, નતુ કફાન્માધુર્યં, વ્યાધિપ્રભાવાત્||૫||

Adhikarana annajAhikkAlakShaNam (6) · Śloka 6

પાનાન્નૈરતિસંયુક્તૈઃ સહસા પીડિતોઽનિલઃ | હિક્કયત્યૂર્ધ્વગો ભૂત્વા તાં વિદ્યાદન્નજાં ભિષક્ ||૬|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૦) |

અન્નજાયા લક્ષણમાહ– પાનાન્નૈરિત્યાદિ| હિક્કયતિ હિક્કાં કરોતિ||૬||

Adhikarana yamalAhikkAlakShaNam (7) · Śloka 7

ચિરેણ યમલૈર્વેગૈર્યા હિક્કા સમ્પ્રવર્તતે | કમ્પયન્તી શિરોગ્રીવં યમલાં તાં વિનિર્દિશેત્ ||૭|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૦) |

યમલામાહ– ચિરેણેત્યાદિ| કમ્પયન્તી શિરોગ્રીવમિત્યુપલક્ષણં, તેન ચરકક્તપ્રલાપમૂર્છાવમિતૃષ્ણાવૈચિત્ત્યજૃમ્ભાવિપ્લુતાક્ષત્વમુખશોષા બોધ્યા ઇતિ ગયદાસઃ||૭||

Adhikarana kShudrAhikkAlakShaNam (8) · Śloka 8

પ્રકૃષ્ટકાલૈર્યા વેગૈર્મન્દૈઃ સમભિવર્તતે | ક્ષુદ્રિકા નામ સા હિક્કા જત્રુમૂલાત્ પ્રધાવિતા ||૮|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૦) |

ક્ષુદ્રામાહ– પ્રકૃષ્ટેત્યાદિ| પ્રકૃષ્ટકાલૈશ્ચિરેણ| જત્રુ કણ્ઠોરસોઃ સન્ધિરિતિ જેજ્જટઃ; જત્રુ ગ્રીવામૂલં, તદ્ગ્રહણેનૈવ હૃદયક્લોમકણ્ઠગ્રહણમિતિ ગયદાસઃ||૮||

Adhikarana gambhIrAhikkAlakShaNam (9) · Śloka 9

નાભિપ્રવૃત્તા યા હિક્કા ઘોરા ગમ્ભીરનાદિની | અનેકોપદ્રવવતી ગમ્ભીરા નામ સા સ્મૃતા ||૯|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૦) |

ગમ્ભીરામાહ– નાભીત્યાદિ| નાભિપ્રવૃત્તેતિ નાભિતઃ પ્રભૃતિ સઞ્જાતા, અત એવાસ્યા ગમ્ભીરત્વમ્| અનેકોપદ્રવવતી તૃષ્ણાજ્વરાદિયુક્તા||૯||

Adhikarana mahatIhikkAlakShaNam (10) · Śloka 10

મર્માણ્યુત્પીડયન્તીવ સતતં યા પ્રવર્તતે | મહાહિક્કેતિ સા જ્ઞેયા સર્વગાત્રવિકમ્પિની ||૧૦|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૦) |

મહતીમાહ– મર્માણીત્યાદિ| મર્માણીતિ પ્રધાનાનિ બસ્તિહૃદયશિરાંસિ, ઇયં નામતો મહાહિક્કા||૧૦||

Adhikarana hikkAyA asAdhyalakShaNam (11-14) · Śloka 14

આયમ્યતે હિક્કતો યસ્ય દેહો દૃષ્ટિશ્ચોર્ધ્વં નામ્યતે યસ્ય નિત્યમ્ | ક્ષીણોઽન્નદ્વિટ્ ક્ષૌતિ યશ્ચાતિમાત્રં તૌ દ્વૌ ચાન્ત્યૌ વર્જયેદ્ધિક્કમાનૌ ||૧૧|| અતિસઞ્ચિતદોષસ્ય ભક્તચ્છેદકૃશસ્ય ચ | વ્યાધિભિઃ ક્ષીણદેહસ્ય વૃદ્ધસ્યાતિવ્યવાયિનઃ ||૧૨|| આસાં યા સા સમુત્પન્ના હિક્કા હન્ત્યાશુ જીવિતમ્ | યમિકા ચ પ્રલાપાર્તિમોહતૃષ્ણાસમન્વિતા ||૧૩|| અક્ષીણશ્ચાપ્યદીનશ્ચ સ્થિરધાત્વિન્દ્રિયશ્ચ યઃ | તસ્ય સાધયિતું શક્યા યમિકા હન્ત્યતોઽન્યથા ||૧૪|| (ચ. ચિ. અ. ૨૧) |

અવસ્થાયામસાધ્યત્વમાહ– આયમ્યત ઇત્યાદિ| આયમ્યતે વિસ્તાર્યત ઇવ| દૃષ્ટિશ્ચોર્ધ્વં ‘ભવતિ’ ઇતિ શેષઃ| નામ્યતે આકુઞ્ચ્યતે દેહ ઇતિ સમ્બન્ધ ઇતિ જેજ્જટગયદાસૌ| ‘તામ્યતિ’ ઇતિ પાઠાન્તરે મુહ્યતિ હિક્કી| ક્ષૌતિ છિક્કતિ| તૌ દ્વાવિતિ આયમ્યત ઇત્યાદિના નિત્યમિત્યન્તેનૈકાવસ્થો હિક્કી, ક્ષીણેત્યાદિનાઽતિમાત્રાન્તેનાપરઃ; સાધ્યાનામપિ મધ્યે એવંવિધૌ વર્જયેદિત્યર્થઃ| ગમ્ભીરામહત્યોઃ સ્વભાવાદેવાસાધ્યત્વમિતિ તદ્યુક્તૌ હિક્કમાનાવન્ત્યૌ શેષપઠિતાવસાધ્યૌ; પાઠાન્તરાણિ વ્યાખ્યાવિશેષાશ્ચ વિસ્તરભયાન્ન લિખિતાઃ| આસાં યા સેતિ આસાં સાધ્યહિક્કાનાં મધ્યે યાઽતિસઞ્ચિતદોષાદેર્ભવતિ સા હન્તીતિ યોજ્યમ્; અથવા આસામિતિ પઞ્ચવિધાનામેવ| તેન મહતીપ્રભૃતીનાં સ્વરૂપેણ યદસાધ્યત્વમુક્તં તત્ પ્રાયિકમ્| યદાહ જતૂકર્ણઃ– “ આદ્યા દુઃસાધ્યા યમિકા મોહતૃષ્ણાવતઃ સદ્યઃપ્રાણહૃત્|” ઇતિ| યમિકેત્યાદિ| યમિકા ચેત્યનેન ચકારાત્ ક્ષુદ્રા અન્નજા વા યા સાધ્યત્વેનોક્તા સા યમલૈર્વેગૈર્જાયમાના હન્તીતિ યોજ્યમ્| સૈવાક્ષીણાદેઃ સાધ્યા ભવતીત્યાહ– અક્ષીણ ઇત્યાદિ| અક્ષીણો બલવાન્| અદીનઃ પ્રસન્નમનાઃ| અન્યે તુ અન્નજાં યમલામિત્યાદિસુશ્રુતગ્રન્થપઠિતાં યમલાં યમિકાશબ્દેન વ્યાચક્ષતે| તન્ન, યમિકા ચ પ્રલાપાર્તીત્યાદિશ્લોકશ્ચરકે પઠિતઃ, અત્ર યમલા યમિકાનામ્ના ન પઠિતૈવ હિક્કેતિ| યમિકાશબ્દેનૈવાર્થગત્યા વ્યપેતોચ્યતેતિ ચેત્, ન, તર્હિ વ્યપેતા ચ પ્રલાપાર્તીત્યેવમભિદધ્યાત્||૧૧-૧૪||

Adhikarana shvAsabhedAH (15) · Śloka 15

મહોર્ધ્વચ્છિન્નતમકક્ષુદ્રભેદૈસ્તુ પઞ્ચધા | ભિદ્યતે સ મહાવ્યાધિઃ શ્વાસ એકો વિશેષતઃ ||૧૫|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૧) | (વાતાધિકો ભવેત્ ક્ષુદ્રસ્તમકસ્તુ કફોદ્ભવઃ | કફવાતાધિકશ્ચૈવ સંસૃષ્ટશ્છિન્નસઞ્જ્ઞકઃ | શ્વાસો મારુતસંસૃષ્ટો મહાનૂર્ધ્વસ્તથા(તો) મતઃ) | (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૧) |

શ્વાસાનાહ– મહોર્ધ્વેત્યાદિ| એકો વિશેષત ઇતિ શ્વાસત્વેનૈક એવ સન્ વિશેષં હેતુલિઙ્ગભેદં પ્રાપ્ય પઞ્ચધા ભિદ્યતે, પઞ્ચસુ શ્વાસત્વં વેગવદૂર્ધ્વવાતત્વં; યદુક્તમન્યૈઃ– “શ્વાસસ્તુ ભસ્ત્રિકાધ્માનસમવાતોર્ધ્વગામિતા|” ઇતિ| સઙ્ખ્યેયનિર્દેશાદેવ પઞ્ચપ્રકારત્વે સિદ્ધે પઞ્ચવચનં તમકભેદસ્ય પ્રતમકસ્ય પૃથક્ત્વસઙ્ખ્યાનિરાસાર્થમ્||૧૫||

Adhikarana shvAsapUrvarUpaM, shvAsasamprAptishca (16-17) · Śloka 17

પ્રાગ્રૂપં તસ્ય હૃત્પીડા શૂલમાધ્માનમેવ ચ | આનાહો વક્ત્રવૈરસ્યં શઙ્ખનિસ્તોદ એવ ચ ||૧૬|| યદા સ્રોતાંસિ સંરુધ્ય મારુતઃ કફપૂર્વકઃ | વિષ્વગ્વ્રજતિ સંરુદ્ધસ્તદા શ્વાસાન્ કરોતિ સઃ ||૧૭|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૧) |

સમ્પ્રાપ્તિમાહ– યદેત્યાદિ| સ્રોતાંસીતિ હિક્કાનિર્દિષ્ટપ્રાણોદાનવહાનિ | કફઃ પૂર્વં પ્રધાનં યસ્ય સ તથા| તેનૈવ કફેન રુદ્ધઃ વિમાર્ગગતિર્વિમાર્ગગત્વેન વિષ્વગ્વ્રજતિ વિષ્વગઞ્ચતીતિ વિષ્વક્ સર્વત ઇત્યર્થઃ||૧૬-૧૭||

Adhikarana mahAshvAsalakShaNam (18-20) · Śloka 20

ઉદ્ધૂયમાનવતો યઃ શબ્દવદ્દુઃખિતો નરઃ | ઉચ્ચૈઃ શ્વસિતિ સંરુદ્વો મત્તર્ષભ ઇવાનિશમ્ ||૧૮|| પ્રનષ્ટજ્ઞાનવિજ્ઞાનસ્તથા વિભ્રાન્તલોચનઃ | વિવૃતાક્ષ્યાનનો બદ્ધમૂત્રવર્ચા વિશીર્ણવાક્ ||૧૯|| દીનઃ પ્રશ્વસિતં ચાસ્ય દૂરાદ્વિજ્ઞાયતે ભૃશમ્ | મહાશ્વાસોપસૃષ્ટસ્તુ ક્ષિપ્રમેવ વિપદ્યતે ||૨૦|| (ચ. ચિ. અ. ૨૧) |

મહાશ્વાસલક્ષણમાહ– ઉદ્ધૂયમાનેત્યાદિ| ઉદ્ધૂયમાનવાત ઇતિ ઉત્ ઊર્ધ્વં ધૂયમાનો નીયમાનો વાતો યસ્ય સ તથા| શબ્દવત્ સશબ્દં યથા ભવતિ| ઉચ્ચૈર્દીર્ઘમ્| સંરુદ્ધો મત્તર્ષભ ઇવેતિ સ્વરવિશેષજ્ઞાપનાર્થમયં દૃષ્ટાન્તઃ| જ્ઞાનં શાસ્ત્રં, વિજ્ઞાનં તદર્થનિશ્ચયઃ| વિભ્રાન્તલોચનઃ ચઞ્ચલનેત્રઃ| વિવૃતે સ્તબ્ધે અક્ષ્યાનને યસ્ય સ તથા; નેત્રસ્ય વિભ્રાન્તસ્તબ્ધત્વે કાલભેદાદિતિ જેજ્જટઃ| વિશીર્ણવાક્ વક્તુમક્ષમઃ, મન્દવચનો વા| દીનઃ ક્લાન્તમનાઃ; હીનમિતિ પાઠાન્તરમયુક્તં, દૂરાદ્વિજ્ઞાયતે ભૃશમિત્યનુપપત્તેરિત્યાહુઃ||૧૮-૨૦||

Adhikarana UrdhvashvAsalakShaNam (21-23) · Śloka 23

ઊર્ધ્વં શ્વસિતિ યો દીર્ઘં ન ચ પ્રત્યાહરત્યધઃ | શ્લેષ્માવૃતમુખસ્રોતાઃ ક્રુદ્ધગન્ધવહાર્દિતઃ ||૨૧|| ઊર્ધ્વદૃષ્ટિર્વિપશ્યંસ્તુ વિભ્રાન્તાક્ષ ઇતસ્તતઃ | પ્રમુહ્યન્ વેદનાર્તશ્ચ શુક્લાસ્યોઽરતિપીડિતઃ ||૨૨|| ઊર્ધ્વશ્વાસે પ્રકુપિતે હ્યધઃશ્વાસો નિરુધ્યતે | મુહ્યતસ્તામ્યતશ્ચોર્ધ્વં શ્વાસસ્તસ્યૈવ હન્ત્યસૂન્ ||૨૩|| (ચ. ચિ. અ. ૨૧) |

ઊર્ધ્વશ્વાસલક્ષણમાહ– ઊર્ધ્વમિત્યાદિના| ઊર્ધ્વમિતિ વિશેષપરં, સર્વશ્વાસાનાં તથાવિધત્વાત્| દીર્ઘમિતિ દીર્ઘકાલમ્| નચ પ્રત્યાહરત્યધ ઇતિ ન શ્વાસમધઃ કરોતિ દીર્ઘકાલમિત્યર્થઃ| શ્લેષ્માવૃતમુખસ્રોતા ઇતિ શ્લેષ્મણા આવૃતાનિ મુખં સ્રોતાંસિ ચ યસ્ય સ તથા| ક્રુદ્ધગન્ધવહાર્દિતઃ કુપિતવાતપીડિતઃ; સમસ્તપાઠે તુ શ્લેષ્માવૃતમુખસ્રોતસ્ત્વેન ક્રુદ્ધો યો ગન્ધવહસ્તેનાર્દિતઃ| વિપશ્યંસ્તુ ઇતસ્તત ઇતિ ઇતસ્તતો વિકૃતિં પશ્યન્| ‘ઊર્ધ્વં શ્વસિતિ યો દીર્ઘં ન ચ પ્રત્યાહરત્યધઃ’ ઇતિ યદુક્તં તત્ર હેતુમાહ– ઊર્ધ્વશ્વાસ ઇત્યાદિ| નિરુધ્યત ઇતિ હૃદય એવાતિસ્તમ્ભિતઃ| અથવા શ્વાસો વાતઃ સોઽધો ન વર્તતે| ઊર્ધ્વં શ્વાસ ઊર્ધ્વશ્વાસઃ| તામ્યતો ગ્લાયતો મુહ્યતશ્ચાસૂન્ પ્રાણાન્ હન્તિ, નાન્યથેતિ||૨૧-૨૩||

Adhikarana chinnashvAsalakShaNam (24-26) · Śloka 26

યસ્તુ શ્વસિતિ વિચ્છિન્નં સર્વપ્રાણેન પીડિતઃ | ન વા શ્વસિતિ દુઃખાર્તો મર્મચ્છેદરુગર્દિતઃ ||૨૪|| આનાહસ્વેદમૂર્છાર્તો દહ્યમાનેન બસ્તિના | વિપ્લુતાક્ષઃ પરિક્ષીણઃ શ્વસન્ રક્તૈકલોચનઃ ||૨૫|| વિચેતાઃ પરિશુષ્કાસ્યો વિવર્ણઃ પ્રલપન્નરઃ | છિન્નશ્વાસેન વિચ્છિન્નઃ સ શીઘ્રં વિજહાત્યસૂન્ ||૨૬|| (ચ. ચિ. અ. ૨૯) |

છિન્નશ્વાસલક્ષણમાહ– યસ્ત્વિત્યાદિ| વિચ્છિન્નં સવિચ્છેદમ્| સર્વપ્રાણેન ન વા શ્વસિતિ શ્વાસં ન લભતે| મર્મચ્છેદરુગર્દિત ઇતિ હૃદયચ્છેદવેદનયા પીડિતઃ| દહ્યમાનેન બસ્તિનોપલક્ષિતઃ, એતેન વાતસ્ય પિત્તાનુબન્ધો દર્શિતઃ| વિપ્લુતાક્ષઃ ચઞ્ચલનેત્રોઽશ્રુપૂર્ણચક્ષુર્વા| રક્તૈકલોચનત્વં વ્યાધિપ્રભાવાત્, દોષાત્તુ દ્વયોરપિ સ્યાત્| વિચેતા ઉદ્વિગ્નચિત્તઃ| વિચ્છિન્નો વિમોક્ષિતસન્ધિઃ, ‘પીડિત’ ઇત્યન્યે; ‘વિહતઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરમ્||૨૪-૨૬||

Adhikarana tamakashvAsalakShaNam (27-34) · Śloka 34

પ્રતિલોમં યદા વાયુઃ સ્રોતાંસિ પ્રતિપદ્યતે | ગ્રીવાં શિરશ્ચ સઙ્ગૃહ્ય શ્લેષ્માણં સમુદીર્ય ચ ||૨૭|| કરોતિ પીનસં તેન રુદ્ધો ઘુર્ઘુરકં તથા | અતીવ તીવ્રવેગં ચ શ્વાસં પ્રાણપ્રપીડકમ્ ||૨૮|| પ્રતામ્યતિ સ વેગેન તૃષ્યતે સન્નિરુધ્યતે | પ્રમોહં કાસમાનશ્ચ સ ગચ્છતિ મુહુર્મુહુઃ ||૨૯|| શ્લેષ્મણ્યમુચ્યમાને તુ ભૃશં ભવતિ દુઃખિતઃ | તસ્યૈવ ચ વિમોક્ષાન્તે મુહૂર્તં લભતે સુખમ્ ||૩૦|| તથાઽસ્યોદ્ધ્વંસતે કણ્ઠઃ કૃચ્છ્રાચ્છક્નોતિ ભાષિતુમ્ | ન ચાપિ લભતે નિદ્રાં શયાનઃ શ્વાસપીડિતઃ ||૩૧|| પાર્શ્વે તસ્યાવગૃહ્ણાતિ શયાનસ્ય સમીરણઃ | આસીનો લભતે સૌખ્યમુષ્ણં ચૈવાભિનન્દતિ ||૩૨|| ઉચ્છ્રિતાક્ષો લલાટેન સ્વિદ્યતા ભૃશમાર્તિમાન્ | વિશુષ્કાસ્યો મુહુઃ શ્વાસો મુહુશ્ચૈવાવધમ્યતે ||૩૩|| મેઘામ્બુશીતપ્રાગ્વાતૈઃ શ્લેષ્મલૈશ્ચ વિવર્ધતે | સ યાપ્યસ્તમકઃ શ્વાસઃ સાધ્યો વા સ્યાન્નવોત્થિતઃ ||૩૪|| (ચ. ચિ. અ. ૨૧) |

તમકશ્વાસલક્ષણમાહ– પ્રતિલોમમિત્યાદિ| શ્લેષ્માણં સમુદીર્ય ચેત્યનેન સામાન્યસમ્પ્રાપ્તિલબ્ધસ્યાપિ શ્લેષ્મણઃ પુનરભિધાનાદિહ વિશેષેણ કારણત્વં બોધયતિ| તેન રુદ્ધઃ કફેનાવૃતઃ| ઘુર્ઘુરકં કણ્ઠે ઘુર્ઘુરશબ્દમ્| પ્રાણપ્રપીડકં પ્રાણાધિષ્ઠાનહૃદયસ્ય પીડકમ્| પ્રતામ્યતિ તમસિ પ્રવિશતીવ| સન્નિરુધ્યતે ‘નિશ્ચેષ્ટો ભવતિ’ ઇતિ ચક્રઃ, જેજ્જટસ્તુ સન્નિરુધ્યતે ‘શ્વાસઃ’ ઇતિ | તસ્યૈવેતિ શ્લેષ્મણઃ| સુખં સુખમિવ| ઉદ્ધ્વંસતે કણ્ડૂયતે| પાર્શ્વે ઇતિ કર્મપદમ્, અવગૃહ્ણાતિ પીડયતિ| ઉષ્ણમભિનન્દતિ વાતકફારબ્ધત્વાત્| ઉચ્છ્રિતાક્ષ ઉચ્છૂનનેત્રઃ| લલાટેનેત્યુપલક્ષણે તૃતીયા| અવધમ્યતે ગજારૂઢસ્યેવ સર્વગાત્રં ચાલ્યતે||૨૭– ૩૪||

Adhikarana pratamakashvAsalakShaNaM, tasyaivAparakAraNaM lakShaNaM ca (35-36) · Śloka 36

જ્વરમૂર્છાપરીતસ્ય વિદ્યાત્ પ્રતમકં તુ તમ્ | ઉદાવર્તરજોઽજીર્ણક્લિન્નકાયનિરોધજઃ ||૩૫|| તમસા વર્ધતેઽત્યર્થં શીતૈશ્ચાશુ પ્રશામ્યતિ | મજ્જતસ્તમસીવાસ્ય વિદ્યાત્ સન્તમકં તુ તમ્ ||૩૬|| (ચ. ચિ. અ. ૨૧) |

તમકસ્યૈવ પિત્તાનુબન્ધત્વાજ્જ્વરાદિયોગેન પ્રતમકસઞ્જ્ઞામાહ– જ્વરેત્યાદિ| જ્વરમૂર્છાભ્યાં પરીતો જ્વરમૂર્છાપરીતઃ; જ્વરેણ મૂર્છા જ્વરમૂર્છેતિ જેજ્જટઃ| એતસ્યૈવાપરકારણં લક્ષણં ચાહ– ઉદાવર્તેત્યાદિ| ઉદાવર્તો રોગઃ, રજો ધૂલિઃ, અજીર્ણમામાદિ, ક્લિન્નં વિદગ્ધં, કાયે વેગાનાં નિરોધઃ કાયનિરોધઃ; અથવા ક્લિન્નકાયો વૃદ્ધનર ઇત્યાહુઃ, નિરોધઃ વેગનિરોધઃ, અથવા કુયોગિનાં કુમ્ભકાદિરૂપવાતનિરોધ ઇતિ જેજ્જટઃ| તમસા અન્ધકારેણ, માનસદોષેણ વા; અત્યર્થમિતિ ઇતરકારણાપેક્ષયા વિશેષેણ; વાતકફારબ્ધોઽપિ પિત્તસમ્બન્ધાત્ શીતૈરુપશામ્યતીત્યાહુઃ| સન્તમકઃ પ્રતમક એવેતિ| અન્યે તુ ઉદાવર્તેત્યાદિના પ્રતમકસ્યોપસર્ગમાહુરિતિ જેજ્જટઃ||૩૫-૩૬||

Adhikarana kShudrashvAsalakShaNaM, shvAsAnAM sAdhyAsAdhyavicArashca (37-40) · Śloka 40

રૂક્ષાયાસોદ્ભવઃ કોષ્ઠે ક્ષુદ્રો વાત ઉદીરયન્ | ક્ષુદ્રશ્વાસો ન સોઽત્યર્થં દુઃખેનાઙ્ગપ્રબાધકઃ ||૩૭|| હિનસ્તિ ન સ ગાત્રાણિ ન ચ દુઃખો યથેતરે | ન ચ ભોજનપાનાનાં નિરુણદ્ધ્યુચિતાં ગતિમ્ ||૩૮|| નેન્દ્રિયાણાં વ્યથાં નાપિ કાઞ્ચિદાપાદયેદ્રુજમ્ | સ સાધ્ય ઉક્તો, બલિનઃ સર્વે ચાવ્યક્તલક્ષણાઃ ||૩૯|| (ચ. ચિ. અ. ૨૧) | ક્ષુદ્રઃ સાધ્યો મતસ્તેષાં તમકઃ કૃચ્છ્ર ઉચ્યતે | ત્રયઃ શ્વાસા ન સિધ્યન્તિ તમકો દુર્બલસ્ય ચ ||૪૦|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૧) |

ક્ષુદ્રશ્વાસમાહ– રૂક્ષેત્યાદિ| રૂક્ષમન્નપાનમ્| ક્ષુદ્રોઽલ્પનિદાનલિઙ્ગઃ| ઉદીરયન્ ઊર્ધ્વં ગચ્છન્| ઇતરે ઉર્ધ્વશ્વાસાદયઃ| સ સાધ્ય ઉક્ત ઇતિ છેદઃ| સર્વે મહાશ્વાસાદયોઽવ્યક્તલક્ષણાઃ સન્તઃ સાધ્યા ઇતિ યોજ્યમ્| ત્રયઃ શ્વાસા ન સિધ્યન્તિ મહોર્ધ્વચ્છિન્નાઃ સમ્પૂર્ણલક્ષણાઃ ||૩૭-૪૦||

Adhikarana upekShaNAsamyagupakramAbhyAM hikkAshvAsayoH shIghrAvashyamArakatvam (41) · Śloka 41

કામં પ્રાણહરા રોગા બહવો ન તુ તે તથા | યથા શ્વાસશ્ચ હિક્કા ચ હરતઃ પ્રાણમાશુ ચ ||૪૧|| (ચ. ચિ. અ. ૨૧) |

ઉપેક્ષણાસમ્યગુપક્રમાભ્યાં હિક્કાશ્વાસયોઃ શીઘ્રાવશ્યમારકત્વમાહ– કામમિત્યાદિ| કામમનુમતૌ, પ્રાણહરાઃ સન્નિપાતજ્વરાદયઃ| શેષં સુબોધમિતિ||૪૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 12

ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને હિક્કાશ્વાસનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૧૨||

ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં હિક્કાશ્વાસનિદાનં સમાપ્તમ્||૧૨||