Adhikarana hikkAnidAnam (1-2) · Śloka 2
અથ હિક્કા-શ્વાસનિદાનમ્ | વિદાહિગુરુવિષ્ટમ્ભિરૂક્ષાભિષ્યન્દિભોજનૈઃ | શીતપાનાશનસ્થાનરજોધૂમાતપાનિલૈઃ ||૧|| વ્યાયામકર્મભારાધ્વવેગાઘાતાપતર્પણૈઃ | હિક્કા શ્વાસશ્ચ કાસશ્ચ નૃણાં સમુપજાયતે ||૨|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૦) |
अथ हिक्का-श्वासनिदानम् | विदाहिगुरुविष्टम्भिरूक्षाभिष्यन्दिभोजनैः | शीतपानाशनस्थानरजोधूमातपानिलैः ||१|| व्यायामकर्मभाराध्ववेगाघातापतर्पणैः | हिक्का श्वासश्च कासश्च नृणां समुपजायते ||२|| (सु. उ. तं. अ. ५०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hikkAnAM svarUpaM niruktishca (3) · Śloka 3
મુહુર્મુહુર્વાયુરુદેતિ સસ્વનો યકૃત્પ્લીહાન્ત્રાણિ મુખાદિવાક્ષિપન્ | સ ઘોષવાનાશુ હિનસ્ત્યસૂન્ યતસ્તતસ્તુ હિક્કેત્યભિધીયતે બુધૈઃ ||૩|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૦) |
मुहुर्मुहुर्वायुरुदेति सस्वनो यकृत्प्लीहान्त्राणि मुखादिवाक्षिपन् | स घोषवानाशु हिनस्त्यसून् यतस्ततस्तु हिक्केत्यभिधीयते बुधैः ||३|| (सु. उ. तं. अ. ५०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hikkAsamprAptiH bhedAshca (4) · Śloka 4
અન્નજાં યમલાં ક્ષુદ્રાં ગમ્ભીરાં મહતીં તથા | વાયુઃ કફેનાનુગતઃ પઞ્ચ હિક્કાઃ કરોતિ હિ ||૪|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૦) |
अन्नजां यमलां क्षुद्रां गम्भीरां महतीं तथा | वायुः कफेनानुगतः पञ्च हिक्काः करोति हि ||४|| (सु. उ. तं. अ. ५०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hikkApUrvarUpam (5) · Śloka 5
કણ્ઠોરસોર્ગુરુત્વં ચ વદનસ્ય કષાયતા | હિક્કાનાં પૂર્વરૂપાણિ કુક્ષેરાટોપ એવ ચ ||૫|| (ચ. ચિ. અ. ૨૧) |
कण्ठोरसोर्गुरुत्वं च वदनस्य कषायता | हिक्कानां पूर्वरूपाणि कुक्षेराटोप एव च ||५|| (च. चि. अ. २१) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana annajAhikkAlakShaNam (6) · Śloka 6
પાનાન્નૈરતિસંયુક્તૈઃ સહસા પીડિતોઽનિલઃ | હિક્કયત્યૂર્ધ્વગો ભૂત્વા તાં વિદ્યાદન્નજાં ભિષક્ ||૬|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૦) |
पानान्नैरतिसंयुक्तैः सहसा पीडितोऽनिलः | हिक्कयत्यूर्ध्वगो भूत्वा तां विद्यादन्नजां भिषक् ||६|| (सु. उ. तं. अ. ५०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yamalAhikkAlakShaNam (7) · Śloka 7
ચિરેણ યમલૈર્વેગૈર્યા હિક્કા સમ્પ્રવર્તતે | કમ્પયન્તી શિરોગ્રીવં યમલાં તાં વિનિર્દિશેત્ ||૭|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૦) |
चिरेण यमलैर्वेगैर्या हिक्का सम्प्रवर्तते | कम्पयन्ती शिरोग्रीवं यमलां तां विनिर्दिशेत् ||७|| (सु. उ. तं. अ. ५०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShudrAhikkAlakShaNam (8) · Śloka 8
પ્રકૃષ્ટકાલૈર્યા વેગૈર્મન્દૈઃ સમભિવર્તતે | ક્ષુદ્રિકા નામ સા હિક્કા જત્રુમૂલાત્ પ્રધાવિતા ||૮|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૦) |
प्रकृष्टकालैर्या वेगैर्मन्दैः समभिवर्तते | क्षुद्रिका नाम सा हिक्का जत्रुमूलात् प्रधाविता ||८|| (सु. उ. तं. अ. ५०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gambhIrAhikkAlakShaNam (9) · Śloka 9
નાભિપ્રવૃત્તા યા હિક્કા ઘોરા ગમ્ભીરનાદિની | અનેકોપદ્રવવતી ગમ્ભીરા નામ સા સ્મૃતા ||૯|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૦) |
नाभिप्रवृत्ता या हिक्का घोरा गम्भीरनादिनी | अनेकोपद्रववती गम्भीरा नाम सा स्मृता ||९|| (सु. उ. तं. अ. ५०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mahatIhikkAlakShaNam (10) · Śloka 10
મર્માણ્યુત્પીડયન્તીવ સતતં યા પ્રવર્તતે | મહાહિક્કેતિ સા જ્ઞેયા સર્વગાત્રવિકમ્પિની ||૧૦|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૦) |
मर्माण्युत्पीडयन्तीव सततं या प्रवर्तते | महाहिक्केति सा ज्ञेया सर्वगात्रविकम्पिनी ||१०|| (सु. उ. तं. अ. ५०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hikkAyA asAdhyalakShaNam (11-14) · Śloka 14
આયમ્યતે હિક્કતો યસ્ય દેહો દૃષ્ટિશ્ચોર્ધ્વં નામ્યતે યસ્ય નિત્યમ્ | ક્ષીણોઽન્નદ્વિટ્ ક્ષૌતિ યશ્ચાતિમાત્રં તૌ દ્વૌ ચાન્ત્યૌ વર્જયેદ્ધિક્કમાનૌ ||૧૧|| અતિસઞ્ચિતદોષસ્ય ભક્તચ્છેદકૃશસ્ય ચ | વ્યાધિભિઃ ક્ષીણદેહસ્ય વૃદ્ધસ્યાતિવ્યવાયિનઃ ||૧૨|| આસાં યા સા સમુત્પન્ના હિક્કા હન્ત્યાશુ જીવિતમ્ | યમિકા ચ પ્રલાપાર્તિમોહતૃષ્ણાસમન્વિતા ||૧૩|| અક્ષીણશ્ચાપ્યદીનશ્ચ સ્થિરધાત્વિન્દ્રિયશ્ચ યઃ | તસ્ય સાધયિતું શક્યા યમિકા હન્ત્યતોઽન્યથા ||૧૪|| (ચ. ચિ. અ. ૨૧) |
आयम्यते हिक्कतो यस्य देहो दृष्टिश्चोर्ध्वं नाम्यते यस्य नित्यम् | क्षीणोऽन्नद्विट् क्षौति यश्चातिमात्रं तौ द्वौ चान्त्यौ वर्जयेद्धिक्कमानौ ||११|| अतिसञ्चितदोषस्य भक्तच्छेदकृशस्य च | व्याधिभिः क्षीणदेहस्य वृद्धस्यातिव्यवायिनः ||१२|| आसां या सा समुत्पन्ना हिक्का हन्त्याशु जीवितम् | यमिका च प्रलापार्तिमोहतृष्णासमन्विता ||१३|| अक्षीणश्चाप्यदीनश्च स्थिरधात्विन्द्रियश्च यः | तस्य साधयितुं शक्या यमिका हन्त्यतोऽन्यथा ||१४|| (च. चि. अ. २१) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shvAsabhedAH (15) · Śloka 15
મહોર્ધ્વચ્છિન્નતમકક્ષુદ્રભેદૈસ્તુ પઞ્ચધા | ભિદ્યતે સ મહાવ્યાધિઃ શ્વાસ એકો વિશેષતઃ ||૧૫|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૧) | (વાતાધિકો ભવેત્ ક્ષુદ્રસ્તમકસ્તુ કફોદ્ભવઃ | કફવાતાધિકશ્ચૈવ સંસૃષ્ટશ્છિન્નસઞ્જ્ઞકઃ | શ્વાસો મારુતસંસૃષ્ટો મહાનૂર્ધ્વસ્તથા(તો) મતઃ) | (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૧) |
महोर्ध्वच्छिन्नतमकक्षुद्रभेदैस्तु पञ्चधा | भिद्यते स महाव्याधिः श्वास एको विशेषतः ||१५|| (सु. उ. तं. अ. ५१) | (वाताधिको भवेत् क्षुद्रस्तमकस्तु कफोद्भवः | कफवाताधिकश्चैव संसृष्टश्छिन्नसञ्ज्ञकः | श्वासो मारुतसंसृष्टो महानूर्ध्वस्तथा(तो) मतः) | (सु. उ. तं. अ. ५१) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shvAsapUrvarUpaM, shvAsasamprAptishca (16-17) · Śloka 17
પ્રાગ્રૂપં તસ્ય હૃત્પીડા શૂલમાધ્માનમેવ ચ | આનાહો વક્ત્રવૈરસ્યં શઙ્ખનિસ્તોદ એવ ચ ||૧૬|| યદા સ્રોતાંસિ સંરુધ્ય મારુતઃ કફપૂર્વકઃ | વિષ્વગ્વ્રજતિ સંરુદ્ધસ્તદા શ્વાસાન્ કરોતિ સઃ ||૧૭|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૧) |
प्राग्रूपं तस्य हृत्पीडा शूलमाध्मानमेव च | आनाहो वक्त्रवैरस्यं शङ्खनिस्तोद एव च ||१६|| यदा स्रोतांसि संरुध्य मारुतः कफपूर्वकः | विष्वग्व्रजति संरुद्धस्तदा श्वासान् करोति सः ||१७|| (सु. उ. तं. अ. ५१) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mahAshvAsalakShaNam (18-20) · Śloka 20
ઉદ્ધૂયમાનવતો યઃ શબ્દવદ્દુઃખિતો નરઃ | ઉચ્ચૈઃ શ્વસિતિ સંરુદ્વો મત્તર્ષભ ઇવાનિશમ્ ||૧૮|| પ્રનષ્ટજ્ઞાનવિજ્ઞાનસ્તથા વિભ્રાન્તલોચનઃ | વિવૃતાક્ષ્યાનનો બદ્ધમૂત્રવર્ચા વિશીર્ણવાક્ ||૧૯|| દીનઃ પ્રશ્વસિતં ચાસ્ય દૂરાદ્વિજ્ઞાયતે ભૃશમ્ | મહાશ્વાસોપસૃષ્ટસ્તુ ક્ષિપ્રમેવ વિપદ્યતે ||૨૦|| (ચ. ચિ. અ. ૨૧) |
उद्धूयमानवतो यः शब्दवद्दुःखितो नरः | उच्चैः श्वसिति संरुद्वो मत्तर्षभ इवानिशम् ||१८|| प्रनष्टज्ञानविज्ञानस्तथा विभ्रान्तलोचनः | विवृताक्ष्याननो बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक् ||१९|| दीनः प्रश्वसितं चास्य दूराद्विज्ञायते भृशम् | महाश्वासोपसृष्टस्तु क्षिप्रमेव विपद्यते ||२०|| (च. चि. अ. २१) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana UrdhvashvAsalakShaNam (21-23) · Śloka 23
ઊર્ધ્વં શ્વસિતિ યો દીર્ઘં ન ચ પ્રત્યાહરત્યધઃ | શ્લેષ્માવૃતમુખસ્રોતાઃ ક્રુદ્ધગન્ધવહાર્દિતઃ ||૨૧|| ઊર્ધ્વદૃષ્ટિર્વિપશ્યંસ્તુ વિભ્રાન્તાક્ષ ઇતસ્તતઃ | પ્રમુહ્યન્ વેદનાર્તશ્ચ શુક્લાસ્યોઽરતિપીડિતઃ ||૨૨|| ઊર્ધ્વશ્વાસે પ્રકુપિતે હ્યધઃશ્વાસો નિરુધ્યતે | મુહ્યતસ્તામ્યતશ્ચોર્ધ્વં શ્વાસસ્તસ્યૈવ હન્ત્યસૂન્ ||૨૩|| (ચ. ચિ. અ. ૨૧) |
ऊर्ध्वं श्वसिति यो दीर्घं न च प्रत्याहरत्यधः | श्लेष्मावृतमुखस्रोताः क्रुद्धगन्धवहार्दितः ||२१|| ऊर्ध्वदृष्टिर्विपश्यंस्तु विभ्रान्ताक्ष इतस्ततः | प्रमुह्यन् वेदनार्तश्च शुक्लास्योऽरतिपीडितः ||२२|| ऊर्ध्वश्वासे प्रकुपिते ह्यधःश्वासो निरुध्यते | मुह्यतस्ताम्यतश्चोर्ध्वं श्वासस्तस्यैव हन्त्यसून् ||२३|| (च. चि. अ. २१) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana chinnashvAsalakShaNam (24-26) · Śloka 26
યસ્તુ શ્વસિતિ વિચ્છિન્નં સર્વપ્રાણેન પીડિતઃ | ન વા શ્વસિતિ દુઃખાર્તો મર્મચ્છેદરુગર્દિતઃ ||૨૪|| આનાહસ્વેદમૂર્છાર્તો દહ્યમાનેન બસ્તિના | વિપ્લુતાક્ષઃ પરિક્ષીણઃ શ્વસન્ રક્તૈકલોચનઃ ||૨૫|| વિચેતાઃ પરિશુષ્કાસ્યો વિવર્ણઃ પ્રલપન્નરઃ | છિન્નશ્વાસેન વિચ્છિન્નઃ સ શીઘ્રં વિજહાત્યસૂન્ ||૨૬|| (ચ. ચિ. અ. ૨૯) |
यस्तु श्वसिति विच्छिन्नं सर्वप्राणेन पीडितः | न वा श्वसिति दुःखार्तो मर्मच्छेदरुगर्दितः ||२४|| आनाहस्वेदमूर्छार्तो दह्यमानेन बस्तिना | विप्लुताक्षः परिक्षीणः श्वसन् रक्तैकलोचनः ||२५|| विचेताः परिशुष्कास्यो विवर्णः प्रलपन्नरः | छिन्नश्वासेन विच्छिन्नः स शीघ्रं विजहात्यसून् ||२६|| (च. चि. अ. २९) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tamakashvAsalakShaNam (27-34) · Śloka 34
પ્રતિલોમં યદા વાયુઃ સ્રોતાંસિ પ્રતિપદ્યતે | ગ્રીવાં શિરશ્ચ સઙ્ગૃહ્ય શ્લેષ્માણં સમુદીર્ય ચ ||૨૭|| કરોતિ પીનસં તેન રુદ્ધો ઘુર્ઘુરકં તથા | અતીવ તીવ્રવેગં ચ શ્વાસં પ્રાણપ્રપીડકમ્ ||૨૮|| પ્રતામ્યતિ સ વેગેન તૃષ્યતે સન્નિરુધ્યતે | પ્રમોહં કાસમાનશ્ચ સ ગચ્છતિ મુહુર્મુહુઃ ||૨૯|| શ્લેષ્મણ્યમુચ્યમાને તુ ભૃશં ભવતિ દુઃખિતઃ | તસ્યૈવ ચ વિમોક્ષાન્તે મુહૂર્તં લભતે સુખમ્ ||૩૦|| તથાઽસ્યોદ્ધ્વંસતે કણ્ઠઃ કૃચ્છ્રાચ્છક્નોતિ ભાષિતુમ્ | ન ચાપિ લભતે નિદ્રાં શયાનઃ શ્વાસપીડિતઃ ||૩૧|| પાર્શ્વે તસ્યાવગૃહ્ણાતિ શયાનસ્ય સમીરણઃ | આસીનો લભતે સૌખ્યમુષ્ણં ચૈવાભિનન્દતિ ||૩૨|| ઉચ્છ્રિતાક્ષો લલાટેન સ્વિદ્યતા ભૃશમાર્તિમાન્ | વિશુષ્કાસ્યો મુહુઃ શ્વાસો મુહુશ્ચૈવાવધમ્યતે ||૩૩|| મેઘામ્બુશીતપ્રાગ્વાતૈઃ શ્લેષ્મલૈશ્ચ વિવર્ધતે | સ યાપ્યસ્તમકઃ શ્વાસઃ સાધ્યો વા સ્યાન્નવોત્થિતઃ ||૩૪|| (ચ. ચિ. અ. ૨૧) |
प्रतिलोमं यदा वायुः स्रोतांसि प्रतिपद्यते | ग्रीवां शिरश्च सङ्गृह्य श्लेष्माणं समुदीर्य च ||२७|| करोति पीनसं तेन रुद्धो घुर्घुरकं तथा | अतीव तीव्रवेगं च श्वासं प्राणप्रपीडकम् ||२८|| प्रताम्यति स वेगेन तृष्यते सन्निरुध्यते | प्रमोहं कासमानश्च स गच्छति मुहुर्मुहुः ||२९|| श्लेष्मण्यमुच्यमाने तु भृशं भवति दुःखितः | तस्यैव च विमोक्षान्ते मुहूर्तं लभते सुखम् ||३०|| तथाऽस्योद्ध्वंसते कण्ठः कृच्छ्राच्छक्नोति भाषितुम् | न चापि लभते निद्रां शयानः श्वासपीडितः ||३१|| पार्श्वे तस्यावगृह्णाति शयानस्य समीरणः | आसीनो लभते सौख्यमुष्णं चैवाभिनन्दति ||३२|| उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमार्तिमान् | विशुष्कास्यो मुहुः श्वासो मुहुश्चैवावधम्यते ||३३|| मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः श्लेष्मलैश्च विवर्धते | स याप्यस्तमकः श्वासः साध्यो वा स्यान्नवोत्थितः ||३४|| (च. चि. अ. २१) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pratamakashvAsalakShaNaM, tasyaivAparakAraNaM lakShaNaM ca (35-36) · Śloka 36
જ્વરમૂર્છાપરીતસ્ય વિદ્યાત્ પ્રતમકં તુ તમ્ | ઉદાવર્તરજોઽજીર્ણક્લિન્નકાયનિરોધજઃ ||૩૫|| તમસા વર્ધતેઽત્યર્થં શીતૈશ્ચાશુ પ્રશામ્યતિ | મજ્જતસ્તમસીવાસ્ય વિદ્યાત્ સન્તમકં તુ તમ્ ||૩૬|| (ચ. ચિ. અ. ૨૧) |
ज्वरमूर्छापरीतस्य विद्यात् प्रतमकं तु तम् | उदावर्तरजोऽजीर्णक्लिन्नकायनिरोधजः ||३५|| तमसा वर्धतेऽत्यर्थं शीतैश्चाशु प्रशाम्यति | मज्जतस्तमसीवास्य विद्यात् सन्तमकं तु तम् ||३६|| (च. चि. अ. २१) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShudrashvAsalakShaNaM, shvAsAnAM sAdhyAsAdhyavicArashca (37-40) · Śloka 40
રૂક્ષાયાસોદ્ભવઃ કોષ્ઠે ક્ષુદ્રો વાત ઉદીરયન્ | ક્ષુદ્રશ્વાસો ન સોઽત્યર્થં દુઃખેનાઙ્ગપ્રબાધકઃ ||૩૭|| હિનસ્તિ ન સ ગાત્રાણિ ન ચ દુઃખો યથેતરે | ન ચ ભોજનપાનાનાં નિરુણદ્ધ્યુચિતાં ગતિમ્ ||૩૮|| નેન્દ્રિયાણાં વ્યથાં નાપિ કાઞ્ચિદાપાદયેદ્રુજમ્ | સ સાધ્ય ઉક્તો, બલિનઃ સર્વે ચાવ્યક્તલક્ષણાઃ ||૩૯|| (ચ. ચિ. અ. ૨૧) | ક્ષુદ્રઃ સાધ્યો મતસ્તેષાં તમકઃ કૃચ્છ્ર ઉચ્યતે | ત્રયઃ શ્વાસા ન સિધ્યન્તિ તમકો દુર્બલસ્ય ચ ||૪૦|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૧) |
रूक्षायासोद्भवः कोष्ठे क्षुद्रो वात उदीरयन् | क्षुद्रश्वासो न सोऽत्यर्थं दुःखेनाङ्गप्रबाधकः ||३७|| हिनस्ति न स गात्राणि न च दुःखो यथेतरे | न च भोजनपानानां निरुणद्ध्युचितां गतिम् ||३८|| नेन्द्रियाणां व्यथां नापि काञ्चिदापादयेद्रुजम् | स साध्य उक्तो, बलिनः सर्वे चाव्यक्तलक्षणाः ||३९|| (च. चि. अ. २१) | क्षुद्रः साध्यो मतस्तेषां तमकः कृच्छ्र उच्यते | त्रयः श्वासा न सिध्यन्ति तमको दुर्बलस्य च ||४०|| (सु. उ. तं. अ. ५१) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upekShaNAsamyagupakramAbhyAM hikkAshvAsayoH shIghrAvashyamArakatvam (41) · Śloka 41
કામં પ્રાણહરા રોગા બહવો ન તુ તે તથા | યથા શ્વાસશ્ચ હિક્કા ચ હરતઃ પ્રાણમાશુ ચ ||૪૧|| (ચ. ચિ. અ. ૨૧) |
कामं प्राणहरा रोगा बहवो न तु ते तथा | यथा श्वासश्च हिक्का च हरतः प्राणमाशु च ||४१|| (च. चि. अ. २१) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 12
ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને હિક્કાશ્વાસનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૧૨||
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने हिक्काश्वासनिदानं समाप्तम् ||१२||
🔊 Audio coming soon