Adhikarana hikkAnidAnam (1-2) · Śloka 2
ਅਥ ਹਿਕ੍ਕਾ-ਸ਼੍ਵਾਸਨਿਦਾਨਮ੍ |
ਵਿਦਾਹਿਗੁਰੁਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਿਰੂਕ੍ਸਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿਭੋਜਨੈਃ |
ਸ਼ੀਤਪਾਨਾਸ਼ਨਸ੍ਥਾਨਰਜੋਧੂਮਾਤਪਾਨਿਲੈਃ ||੧||
ਵ੍ਯਾਯਾਮਕਰ੍ਮਭਾਰਾਧ੍ਵਵੇਗਾਘਾਤਾਪਤਰ੍ਪਣੈਃ |
ਹਿਕ੍ਕਾ ਸ਼੍ਵਾਸਸ਼੍ਚ ਕਾਸਸ਼੍ਚ ਨਣਾਂ ਸਮੁਪਜਾਯਤੇ ||੨||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੦) |
View original
अथ हिक्का-श्वासनिदानम् |
विदाहिगुरुविष्टम्भिरूक्षाभिष्यन्दिभोजनैः |
शीतपानाशनस्थानरजोधूमातपानिलैः ||१||
व्यायामकर्मभाराध्ववेगाघातापतर्पणैः |
हिक्का श्वासश्च कासश्च नृणां समुपजायते ||२||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
ਸਮਾਨਨਿਦਾਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਾਸਾਨਨ੍ਤਰਂ ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸੌ| ਨਨੁ, ਏਤੇਸਾਂ ਪ੍ਰਾਯਸ੍ਤੁਲ੍ਯਨਿਦਾਨਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਤ੍ਵੇਨੈਕਾਧਿਕਾਰੇ ਕਥਮਨਭਿਧਾਨਮ੍? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਯਦ੍ਯਪਿ ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਹਿਕ੍ਕਾਨਾਂ ਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਨਂ, ਤਥਾਪਿ ਕਾਸਸ੍ਯ ਦੋਸਭੇਦਾਦ੍ਭੇਦਃ; ਯਥਾ– ਵਾਤਿਕਃ, ਪੈਤ੍ਤਿਕਃ, ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕ ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸੌ ਤੁ ਕਫਵਾਤਾਤ੍ਮਕਾਵੇਵ; ਯਦਾਹ ਦਢਬਲਃ– “ਕਫਵਾਤਾਤ੍ਮਕਾਵੇਤੌ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾਨਸਮੁਦ੍ਭਵੌ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੭) ਇਤਿ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਪ੍ਯਾਹ– “ਵਾਯੁਃ ਕਫੇਨਾਨੁਗਤਃ ਪਞ੍ਚ ਹਿਕ੍ਕਾਃ ਕਰੋਤਿ ਹਿ|” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੧) ਇਤਿ| ਭੇਦਸ੍ਤ੍ਵਨਯੋਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਭੇਦਾਦ੍ਵੇਗਕ੍ਰਿਯਾਦਿਨਾ ਚ, ਨਤੁ ਕਾਸਵਦ੍ਦੋਸਭੇਦੇਨ; ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਾਭ੍ਯਾਂ ਹਿਕ੍ਕਾਯਾਃ ਸ੍ਵਨਤੋਪਿ ਭੇਦਃ| ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾਨਸਮੁਦ੍ਭਵਾਵਿਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਣਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਮਤੇ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾਂ ਨ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ, ਸਾ ਹਿ ‘ਜਤ੍ਰੁਮੂਲਾਤ੍ ਪ੍ਰਧਾਵਿਤਾ’ ਇਤਿ ਪਠ੍ਯਤੇ; ਚਰਕਮਤੇ ਤੁ ਵ੍ਯਪੇਤਾਂ ਨ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ, ਸਾਪਿ ‘ਜਤ੍ਰੁਮੂਲਾਦਸਨ੍ਤਤਾ’ ਇਤਿ ਪਠ੍ਯਤੇ; ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾਨਸਮੁਦ੍ਭਵਾਵਿਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਣਂ ਛਤ੍ਰਿਣੋ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤੀਤਿ ਨ੍ਯਾਯੇਨ ਬੋਧ੍ਯਮ੍| ਸ਼ੀਤਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪਾਨਾਦਿਭਿਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਃ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਰਜੋ ਧੂਲਿਃ, ਸਾ ਚ ਧੂਮਵਨ੍ਨਾਸਾਦਿਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਤ੍ ਕਾਰਣਮ੍| ਵ੍ਯਾਯਾਮਕਰ੍ਮ ਧਨੁਰਾਕਰ੍ਸਣਾਦਿਵ੍ਯਾਪਾਰਃ, ਵੇਗਾਘਾਤੋ ਮਲਾਦਿਵੇਗਵਿਧਾਰਣਮ੍, ਅਪਤਰ੍ਪਣਮਨਸ਼ਨਾਦਿ| ਕਾਸਸ਼੍ਚੋਕ੍ਤੋਪ੍ਯੇਕਨਿਦਾਨਤ੍ਵਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਂ ਪੁਨਰਭਿਹਿਤ ਇਤਿ||੧-੨||
Adhikarana hikkAnAM svarUpaM niruktishca (3) · Śloka 3
ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਰ੍ਵਾਯੁਰੁਦੇਤਿ ਸਸ੍ਵਨੋ ਯਕਤ੍ਪ੍ਲੀਹਾਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਮੁਖਾਦਿਵਾਕ੍ਸਿਪਨ੍ |
ਸ ਘੋਸਵਾਨਾਸ਼ੁ ਹਿਨਸ੍ਤ੍ਯਸੂਨ੍ ਯਤਸ੍ਤਤਸ੍ਤੁ ਹਿਕ੍ਕੇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ਬੁਧੈਃ ||੩||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੦) |
View original
मुहुर्मुहुर्वायुरुदेति सस्वनो यकृत्प्लीहान्त्राणि मुखादिवाक्षिपन् |
स घोषवानाशु हिनस्त्यसून् यतस्ततस्तु हिक्केत्यभिधीयते बुधैः ||३||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
ਹਿਕ੍ਕਾਨਾਂ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਂ ਚਾਹ– ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਯੁਰਤ੍ਰ ਸੋਦਾਨਃ ਪ੍ਰਾਣ ਇਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਉਦੇਤਿ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਗਚ੍ਛਤਿ| ਸਸ੍ਵਨ ਇਤਿ ‘ਹਿਕ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ਬ੍ਦਵਾਨ੍| ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਮਨਮੇਵ ਵਿਸ਼ਿਨਸ੍ਟਿ– ਯਕਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਪ੍ਲਿਹੇਤਿ ਹ੍ਰਸ੍ਵੇਕਾਰਸ਼੍ਛਨ੍ਦੋਨੁਰੋਧਾਤ੍| ਮੁਖਾਦਿਤਿ ਲ੍ਯਬ੍ਲੋਪੇ ਕਰ੍ਮਣਿ ਪਞ੍ਚਮੀ, ਤੇਨ ਯਕਤ੍ਪ੍ਲੀਹਾਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਮੁਖਮਾਨੀਯ, ਆਕ੍ਸਿਪਨ੍ ਨਿਃਸਾਰਯਨ੍ਨਿਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ ਇਤਿ ਵਾਯੁਃ| ‘ਹਿਨਸ੍ਤ੍ਯਸੂਨ੍’ ਇਤਿ ਹਿਕ੍ਕੇਤਿ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਃ ਪਸੋਦਰਾਦਿਨਾ ਰੂਪਸਿਦ੍ਧਿਃ| ‘ਹਿਗਿਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਕਾਯਤਿ ਸ਼ਬ੍ਦਾਯਤੇ ਇਤਿ ਹਿਕ੍ਕਾ’ ਸ਼ਾਬ੍ਦਿਕਾਃ||੩||
Adhikarana hikkAsamprAptiH bhedAshca (4) · Śloka 4
ਅਨ੍ਨਜਾਂ ਯਮਲਾਂ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾਂ ਗਮ੍ਭੀਰਾਂ ਮਹਤੀਂ ਤਥਾ |
ਵਾਯੁਃ ਕਫੇਨਾਨੁਗਤਃ ਪਞ੍ਚ ਹਿਕ੍ਕਾਃ ਕਰੋਤਿ ਹਿ ||੪||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੦) |
View original
अन्नजां यमलां क्षुद्रां गम्भीरां महतीं तथा |
वायुः कफेनानुगतः पञ्च हिक्काः करोति हि ||४||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
ਤਾਸਾਂ ਭੇਦਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਂ ਚਾਹ– ਅਨ੍ਨਜਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਮਲੈਵ ਚਰਕੇ ਵ੍ਯਪੇਤੇਤਿ ਨਾਮ੍ਨਾ ਪਠਿਤਾ, ਅਨ੍ਨਪਾਨੇ ਵ੍ਯਪੇਤੇ ਪਰਿਣਤੇ ਜਾਯਤੇ ਇਤ੍ਯਤੋ ਹੇਤੋਃ; ਅਸ੍ਯਾਂ ਚਾਨੁਕ੍ਤਮਪਿ ਯਮਲਵੇਗਤ੍ਵਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦ੍ਵਿਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਅਨ੍ਨਜਾਯਾਃ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਾਸ਼ਸ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਮਭਿਧਾਨਮ੍||੪||
Adhikarana hikkApUrvarUpam (5) · Śloka 5
ਕਣ੍ਠੋਰਸੋਰ੍ਗੁਰੁਤ੍ਵਂ ਚ ਵਦਨਸ੍ਯ ਕਸਾਯਤਾ |
ਹਿਕ੍ਕਾਨਾਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਕੁਕ੍ਸੇਰਾਟੋਪ ਏਵ ਚ ||੫||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੧) |
View original
कण्ठोरसोर्गुरुत्वं च वदनस्य कषायता |
हिक्कानां पूर्वरूपाणि कुक्षेराटोप एव च ||५||
(च. चि. अ. २१) |
ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਕਣ੍ਠੋਰਸੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਦਨਸ੍ਯ ਕਸਾਯਤਾ ਵਾਤਾਤ੍, ਨਤੁ ਕਫਾਨ੍ਮਾਧੁਰ੍ਯਂ, ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍||੫||
Adhikarana annajAhikkAlakShaNam (6) · Śloka 6
ਪਾਨਾਨ੍ਨੈਰਤਿਸਂਯੁਕ੍ਤੈਃ ਸਹਸਾ ਪੀਡਿਤੋਨਿਲਃ |
ਹਿਕ੍ਕਯਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਗੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਤਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਨ੍ਨਜਾਂ ਭਿਸਕ੍ ||੬||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੦) |
View original
पानान्नैरतिसंयुक्तैः सहसा पीडितोऽनिलः |
हिक्कयत्यूर्ध्वगो भूत्वा तां विद्यादन्नजां भिषक् ||६||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
ਅਨ੍ਨਜਾਯਾ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਪਾਨਾਨ੍ਨੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਿਕ੍ਕਯਤਿ ਹਿਕ੍ਕਾਂ ਕਰੋਤਿ||੬||
Adhikarana yamalAhikkAlakShaNam (7) · Śloka 7
ਚਿਰੇਣ ਯਮਲੈਰ੍ਵੇਗੈਰ੍ਯਾ ਹਿਕ੍ਕਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ |
ਕਮ੍ਪਯਨ੍ਤੀ ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰੀਵਂ ਯਮਲਾਂ ਤਾਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੭||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੦) |
View original
चिरेण यमलैर्वेगैर्या हिक्का सम्प्रवर्तते |
कम्पयन्ती शिरोग्रीवं यमलां तां विनिर्दिशेत् ||७||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
ਯਮਲਾਮਾਹ– ਚਿਰੇਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਮ੍ਪਯਨ੍ਤੀ ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰੀਵਮਿਤ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨ ਚਰਕਕ੍ਤਪ੍ਰਲਾਪਮੂਰ੍ਛਾਵਮਿਤਸ੍ਣਾਵੈਚਿਤ੍ਤ੍ਯਜਮ੍ਭਾਵਿਪ੍ਲੁਤਾਕ੍ਸਤ੍ਵਮੁਖਸ਼ੋਸਾ ਬੋਧ੍ਯਾ ਇਤਿ ਗਯਦਾਸਃ||੭||
Adhikarana kShudrAhikkAlakShaNam (8) · Śloka 8
ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਕਾਲੈਰ੍ਯਾ ਵੇਗੈਰ੍ਮਨ੍ਦੈਃ ਸਮਭਿਵਰ੍ਤਤੇ |
ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਿਕਾ ਨਾਮ ਸਾ ਹਿਕ੍ਕਾ ਜਤ੍ਰੁਮੂਲਾਤ੍ ਪ੍ਰਧਾਵਿਤਾ ||੮||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੦) |
View original
प्रकृष्टकालैर्या वेगैर्मन्दैः समभिवर्तते |
क्षुद्रिका नाम सा हिक्का जत्रुमूलात् प्रधाविता ||८||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾਮਾਹ– ਪ੍ਰਕਸ੍ਟੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਕਾਲੈਸ਼੍ਚਿਰੇਣ| ਜਤ੍ਰੁ ਕਣ੍ਠੋਰਸੋਃ ਸਨ੍ਧਿਰਿਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ; ਜਤ੍ਰੁ ਗ੍ਰੀਵਾਮੂਲਂ, ਤਦ੍ਗ੍ਰਹਣੇਨੈਵ ਹਦਯਕ੍ਲੋਮਕਣ੍ਠਗ੍ਰਹਣਮਿਤਿ ਗਯਦਾਸਃ||੮||
Adhikarana gambhIrAhikkAlakShaNam (9) · Śloka 9
ਨਾਭਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ ਯਾ ਹਿਕ੍ਕਾ ਘੋਰਾ ਗਮ੍ਭੀਰਨਾਦਿਨੀ |
ਅਨੇਕੋਪਦ੍ਰਵਵਤੀ ਗਮ੍ਭੀਰਾ ਨਾਮ ਸਾ ਸ੍ਮਤਾ ||੯||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੦) |
View original
नाभिप्रवृत्ता या हिक्का घोरा गम्भीरनादिनी |
अनेकोपद्रववती गम्भीरा नाम सा स्मृता ||९||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
ਗਮ੍ਭੀਰਾਮਾਹ– ਨਾਭੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਾਭਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇਤਿ ਨਾਭਿਤਃ ਪ੍ਰਭਤਿ ਸਞ੍ਜਾਤਾ, ਅਤ ਏਵਾਸ੍ਯਾ ਗਮ੍ਭੀਰਤ੍ਵਮ੍| ਅਨੇਕੋਪਦ੍ਰਵਵਤੀ ਤਸ੍ਣਾਜ੍ਵਰਾਦਿਯੁਕ੍ਤਾ||੯||
Adhikarana mahatIhikkAlakShaNam (10) · Śloka 10
ਮਰ੍ਮਾਣ੍ਯੁਤ੍ਪੀਡਯਨ੍ਤੀਵ ਸਤਤਂ ਯਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ |
ਮਹਾਹਿਕ੍ਕੇਤਿ ਸਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਸਰ੍ਵਗਾਤ੍ਰਵਿਕਮ੍ਪਿਨੀ ||੧੦||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੦) |
View original
मर्माण्युत्पीडयन्तीव सततं या प्रवर्तते |
महाहिक्केति सा ज्ञेया सर्वगात्रविकम्पिनी ||१०||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
ਮਹਤੀਮਾਹ– ਮਰ੍ਮਾਣੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਰ੍ਮਾਣੀਤਿ ਪ੍ਰਧਾਨਾਨਿ ਬਸ੍ਤਿਹਦਯਸ਼ਿਰਾਂਸਿ, ਇਯਂ ਨਾਮਤੋ ਮਹਾਹਿਕ੍ਕਾ||੧੦||
Adhikarana hikkAyA asAdhyalakShaNam (11-14) · Śloka 14
ਆਯਮ੍ਯਤੇ ਹਿਕ੍ਕਤੋ ਯਸ੍ਯ ਦੇਹੋ ਦਸ੍ਟਿਸ਼੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨਾਮ੍ਯਤੇ ਯਸ੍ਯ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ |
ਕ੍ਸੀਣੋਨ੍ਨਦ੍ਵਿਟ੍ ਕ੍ਸੌਤਿ ਯਸ਼੍ਚਾਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਤੌ ਦ੍ਵੌ ਚਾਨ੍ਤ੍ਯੌ ਵਰ੍ਜਯੇਦ੍ਧਿਕ੍ਕਮਾਨੌ ||੧੧||
ਅਤਿਸਞ੍ਚਿਤਦੋਸਸ੍ਯ ਭਕ੍ਤਚ੍ਛੇਦਕਸ਼ਸ੍ਯ ਚ |
ਵ੍ਯਾਧਿਭਿਃ ਕ੍ਸੀਣਦੇਹਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧਸ੍ਯਾਤਿਵ੍ਯਵਾਯਿਨਃ ||੧੨||
ਆਸਾਂ ਯਾ ਸਾ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਹਿਕ੍ਕਾ ਹਨ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਜੀਵਿਤਮ੍ |
ਯਮਿਕਾ ਚ ਪ੍ਰਲਾਪਾਰ੍ਤਿਮੋਹਤਸ੍ਣਾਸਮਨ੍ਵਿਤਾ ||੧੩||
ਅਕ੍ਸੀਣਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਦੀਨਸ਼੍ਚ ਸ੍ਥਿਰਧਾਤ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ਼੍ਚ ਯਃ |
ਤਸ੍ਯ ਸਾਧਯਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਾ ਯਮਿਕਾ ਹਨ੍ਤ੍ਯਤੋਨ੍ਯਥਾ ||੧੪||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੧) |
View original
आयम्यते हिक्कतो यस्य देहो दृष्टिश्चोर्ध्वं नाम्यते यस्य नित्यम् |
क्षीणोऽन्नद्विट् क्षौति यश्चातिमात्रं तौ द्वौ चान्त्यौ वर्जयेद्धिक्कमानौ ||११||
अतिसञ्चितदोषस्य भक्तच्छेदकृशस्य च |
व्याधिभिः क्षीणदेहस्य वृद्धस्यातिव्यवायिनः ||१२||
आसां या सा समुत्पन्ना हिक्का हन्त्याशु जीवितम् |
यमिका च प्रलापार्तिमोहतृष्णासमन्विता ||१३||
अक्षीणश्चाप्यदीनश्च स्थिरधात्विन्द्रियश्च यः |
तस्य साधयितुं शक्या यमिका हन्त्यतोऽन्यथा ||१४||
(च. चि. अ. २१) |
ਅਵਸ੍ਥਾਯਾਮਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਆਯਮ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਯਮ੍ਯਤੇ ਵਿਸ੍ਤਾਰ੍ਯਤ ਇਵ| ਦਸ੍ਟਿਸ਼੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ‘ਭਵਤਿ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਨਾਮ੍ਯਤੇ ਆਕੁਞ੍ਚ੍ਯਤੇ ਦੇਹ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧ ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਗਯਦਾਸੌ| ‘ਤਾਮ੍ਯਤਿ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਮੁਹ੍ਯਤਿ ਹਿਕ੍ਕੀ| ਕ੍ਸੌਤਿ ਛਿਕ੍ਕਤਿ| ਤੌ ਦ੍ਵਾਵਿਤਿ ਆਯਮ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਨਿਤ੍ਯਮਿਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨੈਕਾਵਸ੍ਥੋ ਹਿਕ੍ਕੀ, ਕ੍ਸੀਣੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾਤਿਮਾਤ੍ਰਾਨ੍ਤੇਨਾਪਰਃ; ਸਾਧ੍ਯਾਨਾਮਪਿ ਮਧ੍ਯੇ ਏਵਂਵਿਧੌ ਵਰ੍ਜਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਗਮ੍ਭੀਰਾਮਹਤ੍ਯੋਃ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦੇਵਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਿਤਿ ਤਦ੍ਯੁਕ੍ਤੌ ਹਿਕ੍ਕਮਾਨਾਵਨ੍ਤ੍ਯੌ ਸ਼ੇਸਪਠਿਤਾਵਸਾਧ੍ਯੌ; ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਵਿਸ਼ੇਸਾਸ਼੍ਚ ਵਿਸ੍ਤਰਭਯਾਨ੍ਨ ਲਿਖਿਤਾਃ| ਆਸਾਂ ਯਾ ਸੇਤਿ ਆਸਾਂ ਸਾਧ੍ਯਹਿਕ੍ਕਾਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਯਾਤਿਸਞ੍ਚਿਤਦੋਸਾਦੇਰ੍ਭਵਤਿ ਸਾ ਹਨ੍ਤੀਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍; ਅਥਵਾ ਆਸਾਮਿਤਿ ਪਞ੍ਚਵਿਧਾਨਾਮੇਵ| ਤੇਨ ਮਹਤੀਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ ਸ੍ਵਰੂਪੇਣ ਯਦਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਾਯਿਕਮ੍| ਯਦਾਹ ਜਤੂਕਰ੍ਣਃ– “ ਆਦ੍ਯਾ ਦੁਃਸਾਧ੍ਯਾ ਯਮਿਕਾ ਮੋਹਤਸ੍ਣਾਵਤਃ ਸਦ੍ਯਃਪ੍ਰਾਣਹਤ੍|” ਇਤਿ| ਯਮਿਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਮਿਕਾ ਚੇਤ੍ਯਨੇਨ ਚਕਾਰਾਤ੍ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾ ਅਨ੍ਨਜਾ ਵਾ ਯਾ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਾ ਸਾ ਯਮਲੈਰ੍ਵੇਗੈਰ੍ਜਾਯਮਾਨਾ ਹਨ੍ਤੀਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਸੈਵਾਕ੍ਸੀਣਾਦੇਃ ਸਾਧ੍ਯਾ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ– ਅਕ੍ਸੀਣ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਕ੍ਸੀਣੋ ਬਲਵਾਨ੍| ਅਦੀਨਃ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਮਨਾਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਅਨ੍ਨਜਾਂ ਯਮਲਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿਸੁਸ਼੍ਰੁਤਗ੍ਰਨ੍ਥਪਠਿਤਾਂ ਯਮਲਾਂ ਯਮਿਕਾਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ| ਤਨ੍ਨ, ਯਮਿਕਾ ਚ ਪ੍ਰਲਾਪਾਰ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿਸ਼੍ਲੋਕਸ਼੍ਚਰਕੇ ਪਠਿਤਃ, ਅਤ੍ਰ ਯਮਲਾ ਯਮਿਕਾਨਾਮ੍ਨਾ ਨ ਪਠਿਤੈਵ ਹਿਕ੍ਕੇਤਿ| ਯਮਿਕਾਸ਼ਬ੍ਦੇਨੈਵਾਰ੍ਥਗਤ੍ਯਾ ਵ੍ਯਪੇਤੋਚ੍ਯਤੇਤਿ ਚੇਤ੍, ਨ, ਤਰ੍ਹਿ ਵ੍ਯਪੇਤਾ ਚ ਪ੍ਰਲਾਪਾਰ੍ਤੀਤ੍ਯੇਵਮਭਿਦਧ੍ਯਾਤ੍||੧੧-੧੪||
Adhikarana shvAsabhedAH (15) · Śloka 15
ਮਹੋਰ੍ਧ੍ਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਤਮਕਕ੍ਸੁਦ੍ਰਭੇਦੈਸ੍ਤੁ ਪਞ੍ਚਧਾ |
ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਸ ਮਹਾਵ੍ਯਾਧਿਃ ਸ਼੍ਵਾਸ ਏਕੋ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ ||੧੫||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੧) |
(ਵਾਤਾਧਿਕੋ ਭਵੇਤ੍ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਸ੍ਤਮਕਸ੍ਤੁ ਕਫੋਦ੍ਭਵਃ |
ਕਫਵਾਤਾਧਿਕਸ਼੍ਚੈਵ ਸਂਸਸ੍ਟਸ਼੍ਛਿਨ੍ਨਸਞ੍ਜ੍ਞਕਃ |
ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਮਾਰੁਤਸਂਸਸ੍ਟੋ ਮਹਾਨੂਰ੍ਧ੍ਵਸ੍ਤਥਾ(ਤੋ) ਮਤਃ) |
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੧) |
View original
महोर्ध्वच्छिन्नतमकक्षुद्रभेदैस्तु पञ्चधा |
भिद्यते स महाव्याधिः श्वास एको विशेषतः ||१५||
(सु. उ. तं. अ. ५१) |
(वाताधिको भवेत् क्षुद्रस्तमकस्तु कफोद्भवः |
कफवाताधिकश्चैव संसृष्टश्छिन्नसञ्ज्ञकः |
श्वासो मारुतसंसृष्टो महानूर्ध्वस्तथा(तो) मतः) |
(सु. उ. तं. अ. ५१) |
ਸ਼੍ਵਾਸਾਨਾਹ– ਮਹੋਰ੍ਧ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਕੋ ਵਿਸ਼ੇਸਤ ਇਤਿ ਸ਼੍ਵਾਸਤ੍ਵੇਨੈਕ ਏਵ ਸਨ੍ ਵਿਸ਼ੇਸਂ ਹੇਤੁਲਿਙ੍ਗਭੇਦਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਪਞ੍ਚਧਾ ਭਿਦ੍ਯਤੇ, ਪਞ੍ਚਸੁ ਸ਼੍ਵਾਸਤ੍ਵਂ ਵੇਗਵਦੂਰ੍ਧ੍ਵਵਾਤਤ੍ਵਂ; ਯਦੁਕ੍ਤਮਨ੍ਯੈਃ– “ਸ਼੍ਵਾਸਸ੍ਤੁ ਭਸ੍ਤ੍ਰਿਕਾਧ੍ਮਾਨਸਮਵਾਤੋਰ੍ਧ੍ਵਗਾਮਿਤਾ|” ਇਤਿ| ਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਦੇਵ ਪਞ੍ਚਪ੍ਰਕਾਰਤ੍ਵੇ ਸਿਦ੍ਧੇ ਪਞ੍ਚਵਚਨਂ ਤਮਕਭੇਦਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਮਕਸ੍ਯ ਪਥਕ੍ਤ੍ਵਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਿਰਾਸਾਰ੍ਥਮ੍||੧੫||
Adhikarana shvAsapUrvarUpaM, shvAsasamprAptishca (16-17) · Śloka 17
ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ ਤਸ੍ਯ ਹਤ੍ਪੀਡਾ ਸ਼ੂਲਮਾਧ੍ਮਾਨਮੇਵ ਚ |
ਆਨਾਹੋ ਵਕ੍ਤ੍ਰਵੈਰਸ੍ਯਂ ਸ਼ਙ੍ਖਨਿਸ੍ਤੋਦ ਏਵ ਚ ||੧੬||
ਯਦਾ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਸਂਰੁਧ੍ਯ ਮਾਰੁਤਃ ਕਫਪੂਰ੍ਵਕਃ |
ਵਿਸ੍ਵਗ੍ਵ੍ਰਜਤਿ ਸਂਰੁਦ੍ਧਸ੍ਤਦਾ ਸ਼੍ਵਾਸਾਨ੍ ਕਰੋਤਿ ਸਃ ||੧੭||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੧) |
View original
प्राग्रूपं तस्य हृत्पीडा शूलमाध्मानमेव च |
आनाहो वक्त्रवैरस्यं शङ्खनिस्तोद एव च ||१६||
यदा स्रोतांसि संरुध्य मारुतः कफपूर्वकः |
विष्वग्व्रजति संरुद्धस्तदा श्वासान् करोति सः ||१७||
(सु. उ. तं. अ. ५१) |
ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਯਦੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਰੋਤਾਂਸੀਤਿ ਹਿਕ੍ਕਾਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਪ੍ਰਾਣੋਦਾਨਵਹਾਨਿ | ਕਫਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਤੇਨੈਵ ਕਫੇਨ ਰੁਦ੍ਧਃ ਵਿਮਾਰ੍ਗਗਤਿਰ੍ਵਿਮਾਰ੍ਗਗਤ੍ਵੇਨ ਵਿਸ੍ਵਗ੍ਵ੍ਰਜਤਿ ਵਿਸ੍ਵਗਞ੍ਚਤੀਤਿ ਵਿਸ੍ਵਕ੍ ਸਰ੍ਵਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੬-੧੭||
Adhikarana mahAshvAsalakShaNam (18-20) · Śloka 20
ਉਦ੍ਧੂਯਮਾਨਵਤੋ ਯਃ ਸ਼ਬ੍ਦਵਦ੍ਦੁਃਖਿਤੋ ਨਰਃ |
ਉਚ੍ਚੈਃ ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ ਸਂਰੁਦ੍ਵੋ ਮਤ੍ਤਰ੍ਸਭ ਇਵਾਨਿਸ਼ਮ੍ ||੧੮||
ਪ੍ਰਨਸ੍ਟਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨਸ੍ਤਥਾ ਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਲੋਚਨਃ |
ਵਿਵਤਾਕ੍ਸ੍ਯਾਨਨੋ ਬਦ੍ਧਮੂਤ੍ਰਵਰ੍ਚਾ ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਵਾਕ੍ ||੧੯||
ਦੀਨਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਵਸਿਤਂ ਚਾਸ੍ਯ ਦੂਰਾਦ੍ਵਿਜ੍ਞਾਯਤੇ ਭਸ਼ਮ੍ |
ਮਹਾਸ਼੍ਵਾਸੋਪਸਸ੍ਟਸ੍ਤੁ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਮੇਵ ਵਿਪਦ੍ਯਤੇ ||੨੦||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੧) |
View original
उद्धूयमानवतो यः शब्दवद्दुःखितो नरः |
उच्चैः श्वसिति संरुद्वो मत्तर्षभ इवानिशम् ||१८||
प्रनष्टज्ञानविज्ञानस्तथा विभ्रान्तलोचनः |
विवृताक्ष्याननो बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक् ||१९||
दीनः प्रश्वसितं चास्य दूराद्विज्ञायते भृशम् |
महाश्वासोपसृष्टस्तु क्षिप्रमेव विपद्यते ||२०||
(च. चि. अ. २१) |
ਮਹਾਸ਼੍ਵਾਸਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਉਦ੍ਧੂਯਮਾਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਦ੍ਧੂਯਮਾਨਵਾਤ ਇਤਿ ਉਤ੍ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਧੂਯਮਾਨੋ ਨੀਯਮਾਨੋ ਵਾਤੋ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਸ਼ਬ੍ਦਵਤ੍ ਸਸ਼ਬ੍ਦਂ ਯਥਾ ਭਵਤਿ| ਉਚ੍ਚੈਰ੍ਦੀਰ੍ਘਮ੍| ਸਂਰੁਦ੍ਧੋ ਮਤ੍ਤਰ੍ਸਭ ਇਵੇਤਿ ਸ੍ਵਰਵਿਸ਼ੇਸਜ੍ਞਾਪਨਾਰ੍ਥਮਯਂ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਃ| ਜ੍ਞਾਨਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ, ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਤਦਰ੍ਥਨਿਸ਼੍ਚਯਃ| ਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਲੋਚਨਃ ਚਞ੍ਚਲਨੇਤ੍ਰਃ| ਵਿਵਤੇ ਸ੍ਤਬ੍ਧੇ ਅਕ੍ਸ੍ਯਾਨਨੇ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ; ਨੇਤ੍ਰਸ੍ਯ ਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਸ੍ਤਬ੍ਧਤ੍ਵੇ ਕਾਲਭੇਦਾਦਿਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਵਾਕ੍ ਵਕ੍ਤੁਮਕ੍ਸਮਃ, ਮਨ੍ਦਵਚਨੋ ਵਾ| ਦੀਨਃ ਕ੍ਲਾਨ੍ਤਮਨਾਃ; ਹੀਨਮਿਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮਯੁਕ੍ਤਂ, ਦੂਰਾਦ੍ਵਿਜ੍ਞਾਯਤੇ ਭਸ਼ਮਿਤ੍ਯਨੁਪਪਤ੍ਤੇਰਿਤ੍ਯਾਹੁਃ||੧੮-੨੦||
Adhikarana UrdhvashvAsalakShaNam (21-23) · Śloka 23
ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ ਯੋ ਦੀਰ੍ਘਂ ਨ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਰਤ੍ਯਧਃ |
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਵਤਮੁਖਸ੍ਰੋਤਾਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਗਨ੍ਧਵਹਾਰ੍ਦਿਤਃ ||੨੧||
ਊਰ੍ਧ੍ਵਦਸ੍ਟਿਰ੍ਵਿਪਸ਼੍ਯਂਸ੍ਤੁ ਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਾਕ੍ਸ ਇਤਸ੍ਤਤਃ |
ਪ੍ਰਮੁਹ੍ਯਨ੍ ਵੇਦਨਾਰ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਸ੍ਯੋਰਤਿਪੀਡਿਤਃ ||੨੨||
ਊਰ੍ਧ੍ਵਸ਼੍ਵਾਸੇ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੇ ਹ੍ਯਧਃਸ਼੍ਵਾਸੋ ਨਿਰੁਧ੍ਯਤੇ |
ਮੁਹ੍ਯਤਸ੍ਤਾਮ੍ਯਤਸ਼੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸ਼੍ਵਾਸਸ੍ਤਸ੍ਯੈਵ ਹਨ੍ਤ੍ਯਸੂਨ੍ ||੨੩||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੧) |
View original
ऊर्ध्वं श्वसिति यो दीर्घं न च प्रत्याहरत्यधः |
श्लेष्मावृतमुखस्रोताः क्रुद्धगन्धवहार्दितः ||२१||
ऊर्ध्वदृष्टिर्विपश्यंस्तु विभ्रान्ताक्ष इतस्ततः |
प्रमुह्यन् वेदनार्तश्च शुक्लास्योऽरतिपीडितः ||२२||
ऊर्ध्वश्वासे प्रकुपिते ह्यधःश्वासो निरुध्यते |
मुह्यतस्ताम्यतश्चोर्ध्वं श्वासस्तस्यैव हन्त्यसून् ||२३||
(च. चि. अ. २१) |
ਊਰ੍ਧ੍ਵਸ਼੍ਵਾਸਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਪਰਂ, ਸਰ੍ਵਸ਼੍ਵਾਸਾਨਾਂ ਤਥਾਵਿਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਦੀਰ੍ਘਮਿਤਿ ਦੀਰ੍ਘਕਾਲਮ੍| ਨਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਰਤ੍ਯਧ ਇਤਿ ਨ ਸ਼੍ਵਾਸਮਧਃ ਕਰੋਤਿ ਦੀਰ੍ਘਕਾਲਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਵਤਮੁਖਸ੍ਰੋਤਾ ਇਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਆਵਤਾਨਿ ਮੁਖਂ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਚ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਗਨ੍ਧਵਹਾਰ੍ਦਿਤਃ ਕੁਪਿਤਵਾਤਪੀਡਿਤਃ; ਸਮਸ੍ਤਪਾਠੇ ਤੁ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਵਤਮੁਖਸ੍ਰੋਤਸ੍ਤ੍ਵੇਨ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋ ਯੋ ਗਨ੍ਧਵਹਸ੍ਤੇਨਾਰ੍ਦਿਤਃ| ਵਿਪਸ਼੍ਯਂਸ੍ਤੁ ਇਤਸ੍ਤਤ ਇਤਿ ਇਤਸ੍ਤਤੋ ਵਿਕਤਿਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍| ‘ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ ਯੋ ਦੀਰ੍ਘਂ ਨ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਰਤ੍ਯਧਃ’ ਇਤਿ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ਰ ਹੇਤੁਮਾਹ– ਊਰ੍ਧ੍ਵਸ਼੍ਵਾਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਰੁਧ੍ਯਤ ਇਤਿ ਹਦਯ ਏਵਾਤਿਸ੍ਤਮ੍ਭਿਤਃ| ਅਥਵਾ ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਵਾਤਃ ਸੋਧੋ ਨ ਵਰ੍ਤਤੇ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸ਼੍ਵਾਸ ਊਰ੍ਧ੍ਵਸ਼੍ਵਾਸਃ| ਤਾਮ੍ਯਤੋ ਗ੍ਲਾਯਤੋ ਮੁਹ੍ਯਤਸ਼੍ਚਾਸੂਨ੍ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਹਨ੍ਤਿ, ਨਾਨ੍ਯਥੇਤਿ||੨੧-੨੩||
Adhikarana chinnashvAsalakShaNam (24-26) · Śloka 26
ਯਸ੍ਤੁ ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣੇਨ ਪੀਡਿਤਃ |
ਨ ਵਾ ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ ਦੁਃਖਾਰ੍ਤੋ ਮਰ੍ਮਚ੍ਛੇਦਰੁਗਰ੍ਦਿਤਃ ||੨੪||
ਆਨਾਹਸ੍ਵੇਦਮੂਰ੍ਛਾਰ੍ਤੋ ਦਹ੍ਯਮਾਨੇਨ ਬਸ੍ਤਿਨਾ |
ਵਿਪ੍ਲੁਤਾਕ੍ਸਃ ਪਰਿਕ੍ਸੀਣਃ ਸ਼੍ਵਸਨ੍ ਰਕ੍ਤੈਕਲੋਚਨਃ ||੨੫||
ਵਿਚੇਤਾਃ ਪਰਿਸ਼ੁਸ੍ਕਾਸ੍ਯੋ ਵਿਵਰ੍ਣਃ ਪ੍ਰਲਪਨ੍ਨਰਃ |
ਛਿਨ੍ਨਸ਼੍ਵਾਸੇਨ ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਃ ਸ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਵਿਜਹਾਤ੍ਯਸੂਨ੍ ||੨੬||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੯) |
View original
यस्तु श्वसिति विच्छिन्नं सर्वप्राणेन पीडितः |
न वा श्वसिति दुःखार्तो मर्मच्छेदरुगर्दितः ||२४||
आनाहस्वेदमूर्छार्तो दह्यमानेन बस्तिना |
विप्लुताक्षः परिक्षीणः श्वसन् रक्तैकलोचनः ||२५||
विचेताः परिशुष्कास्यो विवर्णः प्रलपन्नरः |
छिन्नश्वासेन विच्छिन्नः स शीघ्रं विजहात्यसून् ||२६||
(च. चि. अ. २९) |
ਛਿਨ੍ਨਸ਼੍ਵਾਸਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਯਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਸਵਿਚ੍ਛੇਦਮ੍| ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣੇਨ ਨ ਵਾ ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ ਸ਼੍ਵਾਸਂ ਨ ਲਭਤੇ| ਮਰ੍ਮਚ੍ਛੇਦਰੁਗਰ੍ਦਿਤ ਇਤਿ ਹਦਯਚ੍ਛੇਦਵੇਦਨਯਾ ਪੀਡਿਤਃ| ਦਹ੍ਯਮਾਨੇਨ ਬਸ੍ਤਿਨੋਪਲਕ੍ਸਿਤਃ, ਏਤੇਨ ਵਾਤਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਾਨੁਬਨ੍ਧੋ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ| ਵਿਪ੍ਲੁਤਾਕ੍ਸਃ ਚਞ੍ਚਲਨੇਤ੍ਰੋਸ਼੍ਰੁਪੂਰ੍ਣਚਕ੍ਸੁਰ੍ਵਾ| ਰਕ੍ਤੈਕਲੋਚਨਤ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍, ਦੋਸਾਤ੍ਤੁ ਦ੍ਵਯੋਰਪਿ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਵਿਚੇਤਾ ਉਦ੍ਵਿਗ੍ਨਚਿਤ੍ਤਃ| ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨੋ ਵਿਮੋਕ੍ਸਿਤਸਨ੍ਧਿਃ, ‘ਪੀਡਿਤ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ; ‘ਵਿਹਤਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮ੍||੨੪-੨੬||
Adhikarana tamakashvAsalakShaNam (27-34) · Śloka 34
ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਂ ਯਦਾ ਵਾਯੁਃ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ |
ਗ੍ਰੀਵਾਂ ਸ਼ਿਰਸ਼੍ਚ ਸਙ੍ਗਹ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਸਮੁਦੀਰ੍ਯ ਚ ||੨੭||
ਕਰੋਤਿ ਪੀਨਸਂ ਤੇਨ ਰੁਦ੍ਧੋ ਘੁਰ੍ਘੁਰਕਂ ਤਥਾ |
ਅਤੀਵ ਤੀਵ੍ਰਵੇਗਂ ਚ ਸ਼੍ਵਾਸਂ ਪ੍ਰਾਣਪ੍ਰਪੀਡਕਮ੍ ||੨੮||
ਪ੍ਰਤਾਮ੍ਯਤਿ ਸ ਵੇਗੇਨ ਤਸ੍ਯਤੇ ਸਨ੍ਨਿਰੁਧ੍ਯਤੇ |
ਪ੍ਰਮੋਹਂ ਕਾਸਮਾਨਸ਼੍ਚ ਸ ਗਚ੍ਛਤਿ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ ||੨੯||
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣ੍ਯਮੁਚ੍ਯਮਾਨੇ ਤੁ ਭਸ਼ਂ ਭਵਤਿ ਦੁਃਖਿਤਃ |
ਤਸ੍ਯੈਵ ਚ ਵਿਮੋਕ੍ਸਾਨ੍ਤੇ ਮੁਹੂਰ੍ਤਂ ਲਭਤੇ ਸੁਖਮ੍ ||੩੦||
ਤਥਾਸ੍ਯੋਦ੍ਧ੍ਵਂਸਤੇ ਕਣ੍ਠਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਚ੍ਛਕ੍ਨੋਤਿ ਭਾਸਿਤੁਮ੍ |
ਨ ਚਾਪਿ ਲਭਤੇ ਨਿਦ੍ਰਾਂ ਸ਼ਯਾਨਃ ਸ਼੍ਵਾਸਪੀਡਿਤਃ ||੩੧||
ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਤਸ੍ਯਾਵਗਹ੍ਣਾਤਿ ਸ਼ਯਾਨਸ੍ਯ ਸਮੀਰਣਃ |
ਆਸੀਨੋ ਲਭਤੇ ਸੌਖ੍ਯਮੁਸ੍ਣਂ ਚੈਵਾਭਿਨਨ੍ਦਤਿ ||੩੨||
ਉਚ੍ਛ੍ਰਿਤਾਕ੍ਸੋ ਲਲਾਟੇਨ ਸ੍ਵਿਦ੍ਯਤਾ ਭਸ਼ਮਾਰ੍ਤਿਮਾਨ੍ |
ਵਿਸ਼ੁਸ੍ਕਾਸ੍ਯੋ ਮੁਹੁਃ ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਮੁਹੁਸ਼੍ਚੈਵਾਵਧਮ੍ਯਤੇ ||੩੩||
ਮੇਘਾਮ੍ਬੁਸ਼ੀਤਪ੍ਰਾਗ੍ਵਾਤੈਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲੈਸ਼੍ਚ ਵਿਵਰ੍ਧਤੇ |
ਸ ਯਾਪ੍ਯਸ੍ਤਮਕਃ ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਸਾਧ੍ਯੋ ਵਾ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਵੋਤ੍ਥਿਤਃ ||੩੪||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੧) |
View original
प्रतिलोमं यदा वायुः स्रोतांसि प्रतिपद्यते |
ग्रीवां शिरश्च सङ्गृह्य श्लेष्माणं समुदीर्य च ||२७||
करोति पीनसं तेन रुद्धो घुर्घुरकं तथा |
अतीव तीव्रवेगं च श्वासं प्राणप्रपीडकम् ||२८||
प्रताम्यति स वेगेन तृष्यते सन्निरुध्यते |
प्रमोहं कासमानश्च स गच्छति मुहुर्मुहुः ||२९||
श्लेष्मण्यमुच्यमाने तु भृशं भवति दुःखितः |
तस्यैव च विमोक्षान्ते मुहूर्तं लभते सुखम् ||३०||
तथाऽस्योद्ध्वंसते कण्ठः कृच्छ्राच्छक्नोति भाषितुम् |
न चापि लभते निद्रां शयानः श्वासपीडितः ||३१||
पार्श्वे तस्यावगृह्णाति शयानस्य समीरणः |
आसीनो लभते सौख्यमुष्णं चैवाभिनन्दति ||३२||
उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमार्तिमान् |
विशुष्कास्यो मुहुः श्वासो मुहुश्चैवावधम्यते ||३३||
मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः श्लेष्मलैश्च विवर्धते |
स याप्यस्तमकः श्वासः साध्यो वा स्यान्नवोत्थितः ||३४||
(च. चि. अ. २१) |
ਤਮਕਸ਼੍ਵਾਸਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਸਮੁਦੀਰ੍ਯ ਚੇਤ੍ਯਨੇਨ ਸਾਮਾਨ੍ਯਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਲਬ੍ਧਸ੍ਯਾਪਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਪੁਨਰਭਿਧਾਨਾਦਿਹ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਬੋਧਯਤਿ| ਤੇਨ ਰੁਦ੍ਧਃ ਕਫੇਨਾਵਤਃ| ਘੁਰ੍ਘੁਰਕਂ ਕਣ੍ਠੇ ਘੁਰ੍ਘੁਰਸ਼ਬ੍ਦਮ੍| ਪ੍ਰਾਣਪ੍ਰਪੀਡਕਂ ਪ੍ਰਾਣਾਧਿਸ੍ਠਾਨਹਦਯਸ੍ਯ ਪੀਡਕਮ੍| ਪ੍ਰਤਾਮ੍ਯਤਿ ਤਮਸਿ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤੀਵ| ਸਨ੍ਨਿਰੁਧ੍ਯਤੇ ‘ਨਿਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟੋ ਭਵਤਿ’ ਇਤਿ ਚਕ੍ਰਃ, ਜੇਜ੍ਜਟਸ੍ਤੁ ਸਨ੍ਨਿਰੁਧ੍ਯਤੇ ‘ਸ਼੍ਵਾਸਃ’ ਇਤਿ | ਤਸ੍ਯੈਵੇਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ| ਸੁਖਂ ਸੁਖਮਿਵ| ਉਦ੍ਧ੍ਵਂਸਤੇ ਕਣ੍ਡੂਯਤੇ| ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਇਤਿ ਕਰ੍ਮਪਦਮ੍, ਅਵਗਹ੍ਣਾਤਿ ਪੀਡਯਤਿ| ਉਸ੍ਣਮਭਿਨਨ੍ਦਤਿ ਵਾਤਕਫਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਉਚ੍ਛ੍ਰਿਤਾਕ੍ਸ ਉਚ੍ਛੂਨਨੇਤ੍ਰਃ| ਲਲਾਟੇਨੇਤ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣੇ ਤਤੀਯਾ| ਅਵਧਮ੍ਯਤੇ ਗਜਾਰੂਢਸ੍ਯੇਵ ਸਰ੍ਵਗਾਤ੍ਰਂ ਚਾਲ੍ਯਤੇ||੨੭– ੩੪||
Adhikarana pratamakashvAsalakShaNaM, tasyaivAparakAraNaM lakShaNaM ca (35-36) · Śloka 36
ਜ੍ਵਰਮੂਰ੍ਛਾਪਰੀਤਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਤਮਕਂ ਤੁ ਤਮ੍ |
ਉਦਾਵਰ੍ਤਰਜੋਜੀਰ੍ਣਕ੍ਲਿਨ੍ਨਕਾਯਨਿਰੋਧਜਃ ||੩੫||
ਤਮਸਾ ਵਰ੍ਧਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸ਼ੀਤੈਸ਼੍ਚਾਸ਼ੁ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ |
ਮਜ੍ਜਤਸ੍ਤਮਸੀਵਾਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਸਨ੍ਤਮਕਂ ਤੁ ਤਮ੍ ||੩੬||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੧) |
View original
ज्वरमूर्छापरीतस्य विद्यात् प्रतमकं तु तम् |
उदावर्तरजोऽजीर्णक्लिन्नकायनिरोधजः ||३५||
तमसा वर्धतेऽत्यर्थं शीतैश्चाशु प्रशाम्यति |
मज्जतस्तमसीवास्य विद्यात् सन्तमकं तु तम् ||३६||
(च. चि. अ. २१) |
ਤਮਕਸ੍ਯੈਵ ਪਿਤ੍ਤਾਨੁਬਨ੍ਧਤ੍ਵਾਜ੍ਜ੍ਵਰਾਦਿਯੋਗੇਨ ਪ੍ਰਤਮਕਸਞ੍ਜ੍ਞਾਮਾਹ– ਜ੍ਵਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜ੍ਵਰਮੂਰ੍ਛਾਭ੍ਯਾਂ ਪਰੀਤੋ ਜ੍ਵਰਮੂਰ੍ਛਾਪਰੀਤਃ; ਜ੍ਵਰੇਣ ਮੂਰ੍ਛਾ ਜ੍ਵਰਮੂਰ੍ਛੇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਏਤਸ੍ਯੈਵਾਪਰਕਾਰਣਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਚਾਹ– ਉਦਾਵਰ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਦਾਵਰ੍ਤੋ ਰੋਗਃ, ਰਜੋ ਧੂਲਿਃ, ਅਜੀਰ੍ਣਮਾਮਾਦਿ, ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਂ ਵਿਦਗ੍ਧਂ, ਕਾਯੇ ਵੇਗਾਨਾਂ ਨਿਰੋਧਃ ਕਾਯਨਿਰੋਧਃ; ਅਥਵਾ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਕਾਯੋ ਵਦ੍ਧਨਰ ਇਤ੍ਯਾਹੁਃ, ਨਿਰੋਧਃ ਵੇਗਨਿਰੋਧਃ, ਅਥਵਾ ਕੁਯੋਗਿਨਾਂ ਕੁਮ੍ਭਕਾਦਿਰੂਪਵਾਤਨਿਰੋਧ ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਤਮਸਾ ਅਨ੍ਧਕਾਰੇਣ, ਮਾਨਸਦੋਸੇਣ ਵਾ; ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਮਿਤਿ ਇਤਰਕਾਰਣਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ; ਵਾਤਕਫਾਰਬ੍ਧੋਪਿ ਪਿਤ੍ਤਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍ ਸ਼ੀਤੈਰੁਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤੀਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਸਨ੍ਤਮਕਃ ਪ੍ਰਤਮਕ ਏਵੇਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਉਦਾਵਰ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪ੍ਰਤਮਕਸ੍ਯੋਪਸਰ੍ਗਮਾਹੁਰਿਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ||੩੫-੩੬||
Adhikarana kShudrashvAsalakShaNaM, shvAsAnAM sAdhyAsAdhyavicArashca (37-40) · Śloka 40
ਰੂਕ੍ਸਾਯਾਸੋਦ੍ਭਵਃ ਕੋਸ੍ਠੇ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰੋ ਵਾਤ ਉਦੀਰਯਨ੍ |
ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਸ਼੍ਵਾਸੋ ਨ ਸੋਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਦੁਃਖੇਨਾਙ੍ਗਪ੍ਰਬਾਧਕਃ ||੩੭||
ਹਿਨਸ੍ਤਿ ਨ ਸ ਗਾਤ੍ਰਾਣਿ ਨ ਚ ਦੁਃਖੋ ਯਥੇਤਰੇ |
ਨ ਚ ਭੋਜਨਪਾਨਾਨਾਂ ਨਿਰੁਣਦ੍ਧ੍ਯੁਚਿਤਾਂ ਗਤਿਮ੍ ||੩੮||
ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਵ੍ਯਥਾਂ ਨਾਪਿ ਕਾਞ੍ਚਿਦਾਪਾਦਯੇਦ੍ਰੁਜਮ੍ |
ਸ ਸਾਧ੍ਯ ਉਕ੍ਤੋ, ਬਲਿਨਃ ਸਰ੍ਵੇ ਚਾਵ੍ਯਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਾਃ ||੩੯||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੧) |
ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਃ ਸਾਧ੍ਯੋ ਮਤਸ੍ਤੇਸਾਂ ਤਮਕਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰ ਉਚ੍ਯਤੇ |
ਤ੍ਰਯਃ ਸ਼੍ਵਾਸਾ ਨ ਸਿਧ੍ਯਨ੍ਤਿ ਤਮਕੋ ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯ ਚ ||੪੦||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੧) |
View original
रूक्षायासोद्भवः कोष्ठे क्षुद्रो वात उदीरयन् |
क्षुद्रश्वासो न सोऽत्यर्थं दुःखेनाङ्गप्रबाधकः ||३७||
हिनस्ति न स गात्राणि न च दुःखो यथेतरे |
न च भोजनपानानां निरुणद्ध्युचितां गतिम् ||३८||
नेन्द्रियाणां व्यथां नापि काञ्चिदापादयेद्रुजम् |
स साध्य उक्तो, बलिनः सर्वे चाव्यक्तलक्षणाः ||३९||
(च. चि. अ. २१) |
क्षुद्रः साध्यो मतस्तेषां तमकः कृच्छ्र उच्यते |
त्रयः श्वासा न सिध्यन्ति तमको दुर्बलस्य च ||४०||
(सु. उ. तं. अ. ५१) |
ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਸ਼੍ਵਾਸਮਾਹ– ਰੂਕ੍ਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰੂਕ੍ਸਮਨ੍ਨਪਾਨਮ੍| ਕ੍ਸੁਦ੍ਰੋਲ੍ਪਨਿਦਾਨਲਿਙ੍ਗਃ| ਉਦੀਰਯਨ੍ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਗਚ੍ਛਨ੍| ਇਤਰੇ ਉਰ੍ਧ੍ਵਸ਼੍ਵਾਸਾਦਯਃ| ਸ ਸਾਧ੍ਯ ਉਕ੍ਤ ਇਤਿ ਛੇਦਃ| ਸਰ੍ਵੇ ਮਹਾਸ਼੍ਵਾਸਾਦਯੋਵ੍ਯਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਾਃ ਸਨ੍ਤਃ ਸਾਧ੍ਯਾ ਇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਤ੍ਰਯਃ ਸ਼੍ਵਾਸਾ ਨ ਸਿਧ੍ਯਨ੍ਤਿ ਮਹੋਰ੍ਧ੍ਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾਃ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣਾਃ ||੩੭-੪੦||
Adhikarana upekShaNAsamyagupakramAbhyAM hikkAshvAsayoH shIghrAvashyamArakatvam (41) · Śloka 41
ਕਾਮਂ ਪ੍ਰਾਣਹਰਾ ਰੋਗਾ ਬਹਵੋ ਨ ਤੁ ਤੇ ਤਥਾ |
ਯਥਾ ਸ਼੍ਵਾਸਸ਼੍ਚ ਹਿਕ੍ਕਾ ਚ ਹਰਤਃ ਪ੍ਰਾਣਮਾਸ਼ੁ ਚ ||੪੧||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੧) |
View original
कामं प्राणहरा रोगा बहवो न तु ते तथा |
यथा श्वासश्च हिक्का च हरतः प्राणमाशु च ||४१||
(च. चि. अ. २१) |
ਉਪੇਕ੍ਸਣਾਸਮ੍ਯਗੁਪਕ੍ਰਮਾਭ੍ਯਾਂ ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਯੋਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਾਵਸ਼੍ਯਮਾਰਕਤ੍ਵਮਾਹ– ਕਾਮਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਮਮਨੁਮਤੌ, ਪ੍ਰਾਣਹਰਾਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਾਦਯਃ| ਸ਼ੇਸਂ ਸੁਬੋਧਮਿਤਿ||੪੧||
Adhikarana puShpikA · Śloka 12
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੧੨||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने हिक्काश्वासनिदानं समाप्तम् ||१२||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੧੨||