Adhikarana hikkAnidAnam (1-2) · Śloka 2
ਅਥ ਹਿਕ੍ਕਾ-ਸ਼੍ਵਾਸਨਿਦਾਨਮ੍ | ਵਿਦਾਹਿਗੁਰੁਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਿਰੂਕ੍ਸਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿਭੋਜਨੈਃ | ਸ਼ੀਤਪਾਨਾਸ਼ਨਸ੍ਥਾਨਰਜੋਧੂਮਾਤਪਾਨਿਲੈਃ ||੧|| ਵ੍ਯਾਯਾਮਕਰ੍ਮਭਾਰਾਧ੍ਵਵੇਗਾਘਾਤਾਪਤਰ੍ਪਣੈਃ | ਹਿਕ੍ਕਾ ਸ਼੍ਵਾਸਸ਼੍ਚ ਕਾਸਸ਼੍ਚ ਨਣਾਂ ਸਮੁਪਜਾਯਤੇ ||੨|| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੦) |
अथ हिक्का-श्वासनिदानम् | विदाहिगुरुविष्टम्भिरूक्षाभिष्यन्दिभोजनैः | शीतपानाशनस्थानरजोधूमातपानिलैः ||१|| व्यायामकर्मभाराध्ववेगाघातापतर्पणैः | हिक्का श्वासश्च कासश्च नृणां समुपजायते ||२|| (सु. उ. तं. अ. ५०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hikkAnAM svarUpaM niruktishca (3) · Śloka 3
ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਰ੍ਵਾਯੁਰੁਦੇਤਿ ਸਸ੍ਵਨੋ ਯਕਤ੍ਪ੍ਲੀਹਾਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਮੁਖਾਦਿਵਾਕ੍ਸਿਪਨ੍ | ਸ ਘੋਸਵਾਨਾਸ਼ੁ ਹਿਨਸ੍ਤ੍ਯਸੂਨ੍ ਯਤਸ੍ਤਤਸ੍ਤੁ ਹਿਕ੍ਕੇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ਬੁਧੈਃ ||੩|| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੦) |
मुहुर्मुहुर्वायुरुदेति सस्वनो यकृत्प्लीहान्त्राणि मुखादिवाक्षिपन् | स घोषवानाशु हिनस्त्यसून् यतस्ततस्तु हिक्केत्यभिधीयते बुधैः ||३|| (सु. उ. तं. अ. ५०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hikkAsamprAptiH bhedAshca (4) · Śloka 4
ਅਨ੍ਨਜਾਂ ਯਮਲਾਂ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾਂ ਗਮ੍ਭੀਰਾਂ ਮਹਤੀਂ ਤਥਾ | ਵਾਯੁਃ ਕਫੇਨਾਨੁਗਤਃ ਪਞ੍ਚ ਹਿਕ੍ਕਾਃ ਕਰੋਤਿ ਹਿ ||੪|| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੦) |
अन्नजां यमलां क्षुद्रां गम्भीरां महतीं तथा | वायुः कफेनानुगतः पञ्च हिक्काः करोति हि ||४|| (सु. उ. तं. अ. ५०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hikkApUrvarUpam (5) · Śloka 5
ਕਣ੍ਠੋਰਸੋਰ੍ਗੁਰੁਤ੍ਵਂ ਚ ਵਦਨਸ੍ਯ ਕਸਾਯਤਾ | ਹਿਕ੍ਕਾਨਾਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਕੁਕ੍ਸੇਰਾਟੋਪ ਏਵ ਚ ||੫|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੧) |
कण्ठोरसोर्गुरुत्वं च वदनस्य कषायता | हिक्कानां पूर्वरूपाणि कुक्षेराटोप एव च ||५|| (च. चि. अ. २१) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana annajAhikkAlakShaNam (6) · Śloka 6
ਪਾਨਾਨ੍ਨੈਰਤਿਸਂਯੁਕ੍ਤੈਃ ਸਹਸਾ ਪੀਡਿਤੋਨਿਲਃ | ਹਿਕ੍ਕਯਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਗੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਤਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਨ੍ਨਜਾਂ ਭਿਸਕ੍ ||੬|| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੦) |
पानान्नैरतिसंयुक्तैः सहसा पीडितोऽनिलः | हिक्कयत्यूर्ध्वगो भूत्वा तां विद्यादन्नजां भिषक् ||६|| (सु. उ. तं. अ. ५०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yamalAhikkAlakShaNam (7) · Śloka 7
ਚਿਰੇਣ ਯਮਲੈਰ੍ਵੇਗੈਰ੍ਯਾ ਹਿਕ੍ਕਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ | ਕਮ੍ਪਯਨ੍ਤੀ ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰੀਵਂ ਯਮਲਾਂ ਤਾਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੭|| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੦) |
चिरेण यमलैर्वेगैर्या हिक्का सम्प्रवर्तते | कम्पयन्ती शिरोग्रीवं यमलां तां विनिर्दिशेत् ||७|| (सु. उ. तं. अ. ५०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShudrAhikkAlakShaNam (8) · Śloka 8
ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਕਾਲੈਰ੍ਯਾ ਵੇਗੈਰ੍ਮਨ੍ਦੈਃ ਸਮਭਿਵਰ੍ਤਤੇ | ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਿਕਾ ਨਾਮ ਸਾ ਹਿਕ੍ਕਾ ਜਤ੍ਰੁਮੂਲਾਤ੍ ਪ੍ਰਧਾਵਿਤਾ ||੮|| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੦) |
प्रकृष्टकालैर्या वेगैर्मन्दैः समभिवर्तते | क्षुद्रिका नाम सा हिक्का जत्रुमूलात् प्रधाविता ||८|| (सु. उ. तं. अ. ५०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gambhIrAhikkAlakShaNam (9) · Śloka 9
ਨਾਭਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ ਯਾ ਹਿਕ੍ਕਾ ਘੋਰਾ ਗਮ੍ਭੀਰਨਾਦਿਨੀ | ਅਨੇਕੋਪਦ੍ਰਵਵਤੀ ਗਮ੍ਭੀਰਾ ਨਾਮ ਸਾ ਸ੍ਮਤਾ ||੯|| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੦) |
नाभिप्रवृत्ता या हिक्का घोरा गम्भीरनादिनी | अनेकोपद्रववती गम्भीरा नाम सा स्मृता ||९|| (सु. उ. तं. अ. ५०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mahatIhikkAlakShaNam (10) · Śloka 10
ਮਰ੍ਮਾਣ੍ਯੁਤ੍ਪੀਡਯਨ੍ਤੀਵ ਸਤਤਂ ਯਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ | ਮਹਾਹਿਕ੍ਕੇਤਿ ਸਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਸਰ੍ਵਗਾਤ੍ਰਵਿਕਮ੍ਪਿਨੀ ||੧੦|| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੦) |
मर्माण्युत्पीडयन्तीव सततं या प्रवर्तते | महाहिक्केति सा ज्ञेया सर्वगात्रविकम्पिनी ||१०|| (सु. उ. तं. अ. ५०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hikkAyA asAdhyalakShaNam (11-14) · Śloka 14
ਆਯਮ੍ਯਤੇ ਹਿਕ੍ਕਤੋ ਯਸ੍ਯ ਦੇਹੋ ਦਸ੍ਟਿਸ਼੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨਾਮ੍ਯਤੇ ਯਸ੍ਯ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ | ਕ੍ਸੀਣੋਨ੍ਨਦ੍ਵਿਟ੍ ਕ੍ਸੌਤਿ ਯਸ਼੍ਚਾਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਤੌ ਦ੍ਵੌ ਚਾਨ੍ਤ੍ਯੌ ਵਰ੍ਜਯੇਦ੍ਧਿਕ੍ਕਮਾਨੌ ||੧੧|| ਅਤਿਸਞ੍ਚਿਤਦੋਸਸ੍ਯ ਭਕ੍ਤਚ੍ਛੇਦਕਸ਼ਸ੍ਯ ਚ | ਵ੍ਯਾਧਿਭਿਃ ਕ੍ਸੀਣਦੇਹਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧਸ੍ਯਾਤਿਵ੍ਯਵਾਯਿਨਃ ||੧੨|| ਆਸਾਂ ਯਾ ਸਾ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਹਿਕ੍ਕਾ ਹਨ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਜੀਵਿਤਮ੍ | ਯਮਿਕਾ ਚ ਪ੍ਰਲਾਪਾਰ੍ਤਿਮੋਹਤਸ੍ਣਾਸਮਨ੍ਵਿਤਾ ||੧੩|| ਅਕ੍ਸੀਣਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਦੀਨਸ਼੍ਚ ਸ੍ਥਿਰਧਾਤ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ਼੍ਚ ਯਃ | ਤਸ੍ਯ ਸਾਧਯਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਾ ਯਮਿਕਾ ਹਨ੍ਤ੍ਯਤੋਨ੍ਯਥਾ ||੧੪|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੧) |
आयम्यते हिक्कतो यस्य देहो दृष्टिश्चोर्ध्वं नाम्यते यस्य नित्यम् | क्षीणोऽन्नद्विट् क्षौति यश्चातिमात्रं तौ द्वौ चान्त्यौ वर्जयेद्धिक्कमानौ ||११|| अतिसञ्चितदोषस्य भक्तच्छेदकृशस्य च | व्याधिभिः क्षीणदेहस्य वृद्धस्यातिव्यवायिनः ||१२|| आसां या सा समुत्पन्ना हिक्का हन्त्याशु जीवितम् | यमिका च प्रलापार्तिमोहतृष्णासमन्विता ||१३|| अक्षीणश्चाप्यदीनश्च स्थिरधात्विन्द्रियश्च यः | तस्य साधयितुं शक्या यमिका हन्त्यतोऽन्यथा ||१४|| (च. चि. अ. २१) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shvAsabhedAH (15) · Śloka 15
ਮਹੋਰ੍ਧ੍ਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਤਮਕਕ੍ਸੁਦ੍ਰਭੇਦੈਸ੍ਤੁ ਪਞ੍ਚਧਾ | ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਸ ਮਹਾਵ੍ਯਾਧਿਃ ਸ਼੍ਵਾਸ ਏਕੋ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ ||੧੫|| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੧) | (ਵਾਤਾਧਿਕੋ ਭਵੇਤ੍ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਸ੍ਤਮਕਸ੍ਤੁ ਕਫੋਦ੍ਭਵਃ | ਕਫਵਾਤਾਧਿਕਸ਼੍ਚੈਵ ਸਂਸਸ੍ਟਸ਼੍ਛਿਨ੍ਨਸਞ੍ਜ੍ਞਕਃ | ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਮਾਰੁਤਸਂਸਸ੍ਟੋ ਮਹਾਨੂਰ੍ਧ੍ਵਸ੍ਤਥਾ(ਤੋ) ਮਤਃ) | (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੧) |
महोर्ध्वच्छिन्नतमकक्षुद्रभेदैस्तु पञ्चधा | भिद्यते स महाव्याधिः श्वास एको विशेषतः ||१५|| (सु. उ. तं. अ. ५१) | (वाताधिको भवेत् क्षुद्रस्तमकस्तु कफोद्भवः | कफवाताधिकश्चैव संसृष्टश्छिन्नसञ्ज्ञकः | श्वासो मारुतसंसृष्टो महानूर्ध्वस्तथा(तो) मतः) | (सु. उ. तं. अ. ५१) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shvAsapUrvarUpaM, shvAsasamprAptishca (16-17) · Śloka 17
ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ ਤਸ੍ਯ ਹਤ੍ਪੀਡਾ ਸ਼ੂਲਮਾਧ੍ਮਾਨਮੇਵ ਚ | ਆਨਾਹੋ ਵਕ੍ਤ੍ਰਵੈਰਸ੍ਯਂ ਸ਼ਙ੍ਖਨਿਸ੍ਤੋਦ ਏਵ ਚ ||੧੬|| ਯਦਾ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਸਂਰੁਧ੍ਯ ਮਾਰੁਤਃ ਕਫਪੂਰ੍ਵਕਃ | ਵਿਸ੍ਵਗ੍ਵ੍ਰਜਤਿ ਸਂਰੁਦ੍ਧਸ੍ਤਦਾ ਸ਼੍ਵਾਸਾਨ੍ ਕਰੋਤਿ ਸਃ ||੧੭|| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੧) |
प्राग्रूपं तस्य हृत्पीडा शूलमाध्मानमेव च | आनाहो वक्त्रवैरस्यं शङ्खनिस्तोद एव च ||१६|| यदा स्रोतांसि संरुध्य मारुतः कफपूर्वकः | विष्वग्व्रजति संरुद्धस्तदा श्वासान् करोति सः ||१७|| (सु. उ. तं. अ. ५१) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mahAshvAsalakShaNam (18-20) · Śloka 20
ਉਦ੍ਧੂਯਮਾਨਵਤੋ ਯਃ ਸ਼ਬ੍ਦਵਦ੍ਦੁਃਖਿਤੋ ਨਰਃ | ਉਚ੍ਚੈਃ ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ ਸਂਰੁਦ੍ਵੋ ਮਤ੍ਤਰ੍ਸਭ ਇਵਾਨਿਸ਼ਮ੍ ||੧੮|| ਪ੍ਰਨਸ੍ਟਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨਸ੍ਤਥਾ ਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਲੋਚਨਃ | ਵਿਵਤਾਕ੍ਸ੍ਯਾਨਨੋ ਬਦ੍ਧਮੂਤ੍ਰਵਰ੍ਚਾ ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਵਾਕ੍ ||੧੯|| ਦੀਨਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਵਸਿਤਂ ਚਾਸ੍ਯ ਦੂਰਾਦ੍ਵਿਜ੍ਞਾਯਤੇ ਭਸ਼ਮ੍ | ਮਹਾਸ਼੍ਵਾਸੋਪਸਸ੍ਟਸ੍ਤੁ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਮੇਵ ਵਿਪਦ੍ਯਤੇ ||੨੦|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੧) |
उद्धूयमानवतो यः शब्दवद्दुःखितो नरः | उच्चैः श्वसिति संरुद्वो मत्तर्षभ इवानिशम् ||१८|| प्रनष्टज्ञानविज्ञानस्तथा विभ्रान्तलोचनः | विवृताक्ष्याननो बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक् ||१९|| दीनः प्रश्वसितं चास्य दूराद्विज्ञायते भृशम् | महाश्वासोपसृष्टस्तु क्षिप्रमेव विपद्यते ||२०|| (च. चि. अ. २१) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana UrdhvashvAsalakShaNam (21-23) · Śloka 23
ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ ਯੋ ਦੀਰ੍ਘਂ ਨ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਰਤ੍ਯਧਃ | ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਵਤਮੁਖਸ੍ਰੋਤਾਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਗਨ੍ਧਵਹਾਰ੍ਦਿਤਃ ||੨੧|| ਊਰ੍ਧ੍ਵਦਸ੍ਟਿਰ੍ਵਿਪਸ਼੍ਯਂਸ੍ਤੁ ਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਾਕ੍ਸ ਇਤਸ੍ਤਤਃ | ਪ੍ਰਮੁਹ੍ਯਨ੍ ਵੇਦਨਾਰ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਸ੍ਯੋਰਤਿਪੀਡਿਤਃ ||੨੨|| ਊਰ੍ਧ੍ਵਸ਼੍ਵਾਸੇ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੇ ਹ੍ਯਧਃਸ਼੍ਵਾਸੋ ਨਿਰੁਧ੍ਯਤੇ | ਮੁਹ੍ਯਤਸ੍ਤਾਮ੍ਯਤਸ਼੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸ਼੍ਵਾਸਸ੍ਤਸ੍ਯੈਵ ਹਨ੍ਤ੍ਯਸੂਨ੍ ||੨੩|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੧) |
ऊर्ध्वं श्वसिति यो दीर्घं न च प्रत्याहरत्यधः | श्लेष्मावृतमुखस्रोताः क्रुद्धगन्धवहार्दितः ||२१|| ऊर्ध्वदृष्टिर्विपश्यंस्तु विभ्रान्ताक्ष इतस्ततः | प्रमुह्यन् वेदनार्तश्च शुक्लास्योऽरतिपीडितः ||२२|| ऊर्ध्वश्वासे प्रकुपिते ह्यधःश्वासो निरुध्यते | मुह्यतस्ताम्यतश्चोर्ध्वं श्वासस्तस्यैव हन्त्यसून् ||२३|| (च. चि. अ. २१) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana chinnashvAsalakShaNam (24-26) · Śloka 26
ਯਸ੍ਤੁ ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣੇਨ ਪੀਡਿਤਃ | ਨ ਵਾ ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ ਦੁਃਖਾਰ੍ਤੋ ਮਰ੍ਮਚ੍ਛੇਦਰੁਗਰ੍ਦਿਤਃ ||੨੪|| ਆਨਾਹਸ੍ਵੇਦਮੂਰ੍ਛਾਰ੍ਤੋ ਦਹ੍ਯਮਾਨੇਨ ਬਸ੍ਤਿਨਾ | ਵਿਪ੍ਲੁਤਾਕ੍ਸਃ ਪਰਿਕ੍ਸੀਣਃ ਸ਼੍ਵਸਨ੍ ਰਕ੍ਤੈਕਲੋਚਨਃ ||੨੫|| ਵਿਚੇਤਾਃ ਪਰਿਸ਼ੁਸ੍ਕਾਸ੍ਯੋ ਵਿਵਰ੍ਣਃ ਪ੍ਰਲਪਨ੍ਨਰਃ | ਛਿਨ੍ਨਸ਼੍ਵਾਸੇਨ ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਃ ਸ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਵਿਜਹਾਤ੍ਯਸੂਨ੍ ||੨੬|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੯) |
यस्तु श्वसिति विच्छिन्नं सर्वप्राणेन पीडितः | न वा श्वसिति दुःखार्तो मर्मच्छेदरुगर्दितः ||२४|| आनाहस्वेदमूर्छार्तो दह्यमानेन बस्तिना | विप्लुताक्षः परिक्षीणः श्वसन् रक्तैकलोचनः ||२५|| विचेताः परिशुष्कास्यो विवर्णः प्रलपन्नरः | छिन्नश्वासेन विच्छिन्नः स शीघ्रं विजहात्यसून् ||२६|| (च. चि. अ. २९) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tamakashvAsalakShaNam (27-34) · Śloka 34
ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਂ ਯਦਾ ਵਾਯੁਃ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ | ਗ੍ਰੀਵਾਂ ਸ਼ਿਰਸ਼੍ਚ ਸਙ੍ਗਹ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਸਮੁਦੀਰ੍ਯ ਚ ||੨੭|| ਕਰੋਤਿ ਪੀਨਸਂ ਤੇਨ ਰੁਦ੍ਧੋ ਘੁਰ੍ਘੁਰਕਂ ਤਥਾ | ਅਤੀਵ ਤੀਵ੍ਰਵੇਗਂ ਚ ਸ਼੍ਵਾਸਂ ਪ੍ਰਾਣਪ੍ਰਪੀਡਕਮ੍ ||੨੮|| ਪ੍ਰਤਾਮ੍ਯਤਿ ਸ ਵੇਗੇਨ ਤਸ੍ਯਤੇ ਸਨ੍ਨਿਰੁਧ੍ਯਤੇ | ਪ੍ਰਮੋਹਂ ਕਾਸਮਾਨਸ਼੍ਚ ਸ ਗਚ੍ਛਤਿ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ ||੨੯|| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣ੍ਯਮੁਚ੍ਯਮਾਨੇ ਤੁ ਭਸ਼ਂ ਭਵਤਿ ਦੁਃਖਿਤਃ | ਤਸ੍ਯੈਵ ਚ ਵਿਮੋਕ੍ਸਾਨ੍ਤੇ ਮੁਹੂਰ੍ਤਂ ਲਭਤੇ ਸੁਖਮ੍ ||੩੦|| ਤਥਾਸ੍ਯੋਦ੍ਧ੍ਵਂਸਤੇ ਕਣ੍ਠਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਚ੍ਛਕ੍ਨੋਤਿ ਭਾਸਿਤੁਮ੍ | ਨ ਚਾਪਿ ਲਭਤੇ ਨਿਦ੍ਰਾਂ ਸ਼ਯਾਨਃ ਸ਼੍ਵਾਸਪੀਡਿਤਃ ||੩੧|| ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਤਸ੍ਯਾਵਗਹ੍ਣਾਤਿ ਸ਼ਯਾਨਸ੍ਯ ਸਮੀਰਣਃ | ਆਸੀਨੋ ਲਭਤੇ ਸੌਖ੍ਯਮੁਸ੍ਣਂ ਚੈਵਾਭਿਨਨ੍ਦਤਿ ||੩੨|| ਉਚ੍ਛ੍ਰਿਤਾਕ੍ਸੋ ਲਲਾਟੇਨ ਸ੍ਵਿਦ੍ਯਤਾ ਭਸ਼ਮਾਰ੍ਤਿਮਾਨ੍ | ਵਿਸ਼ੁਸ੍ਕਾਸ੍ਯੋ ਮੁਹੁਃ ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਮੁਹੁਸ਼੍ਚੈਵਾਵਧਮ੍ਯਤੇ ||੩੩|| ਮੇਘਾਮ੍ਬੁਸ਼ੀਤਪ੍ਰਾਗ੍ਵਾਤੈਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲੈਸ਼੍ਚ ਵਿਵਰ੍ਧਤੇ | ਸ ਯਾਪ੍ਯਸ੍ਤਮਕਃ ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਸਾਧ੍ਯੋ ਵਾ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਵੋਤ੍ਥਿਤਃ ||੩੪|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੧) |
प्रतिलोमं यदा वायुः स्रोतांसि प्रतिपद्यते | ग्रीवां शिरश्च सङ्गृह्य श्लेष्माणं समुदीर्य च ||२७|| करोति पीनसं तेन रुद्धो घुर्घुरकं तथा | अतीव तीव्रवेगं च श्वासं प्राणप्रपीडकम् ||२८|| प्रताम्यति स वेगेन तृष्यते सन्निरुध्यते | प्रमोहं कासमानश्च स गच्छति मुहुर्मुहुः ||२९|| श्लेष्मण्यमुच्यमाने तु भृशं भवति दुःखितः | तस्यैव च विमोक्षान्ते मुहूर्तं लभते सुखम् ||३०|| तथाऽस्योद्ध्वंसते कण्ठः कृच्छ्राच्छक्नोति भाषितुम् | न चापि लभते निद्रां शयानः श्वासपीडितः ||३१|| पार्श्वे तस्यावगृह्णाति शयानस्य समीरणः | आसीनो लभते सौख्यमुष्णं चैवाभिनन्दति ||३२|| उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमार्तिमान् | विशुष्कास्यो मुहुः श्वासो मुहुश्चैवावधम्यते ||३३|| मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः श्लेष्मलैश्च विवर्धते | स याप्यस्तमकः श्वासः साध्यो वा स्यान्नवोत्थितः ||३४|| (च. चि. अ. २१) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pratamakashvAsalakShaNaM, tasyaivAparakAraNaM lakShaNaM ca (35-36) · Śloka 36
ਜ੍ਵਰਮੂਰ੍ਛਾਪਰੀਤਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਤਮਕਂ ਤੁ ਤਮ੍ | ਉਦਾਵਰ੍ਤਰਜੋਜੀਰ੍ਣਕ੍ਲਿਨ੍ਨਕਾਯਨਿਰੋਧਜਃ ||੩੫|| ਤਮਸਾ ਵਰ੍ਧਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸ਼ੀਤੈਸ਼੍ਚਾਸ਼ੁ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ | ਮਜ੍ਜਤਸ੍ਤਮਸੀਵਾਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਸਨ੍ਤਮਕਂ ਤੁ ਤਮ੍ ||੩੬|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੧) |
ज्वरमूर्छापरीतस्य विद्यात् प्रतमकं तु तम् | उदावर्तरजोऽजीर्णक्लिन्नकायनिरोधजः ||३५|| तमसा वर्धतेऽत्यर्थं शीतैश्चाशु प्रशाम्यति | मज्जतस्तमसीवास्य विद्यात् सन्तमकं तु तम् ||३६|| (च. चि. अ. २१) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShudrashvAsalakShaNaM, shvAsAnAM sAdhyAsAdhyavicArashca (37-40) · Śloka 40
ਰੂਕ੍ਸਾਯਾਸੋਦ੍ਭਵਃ ਕੋਸ੍ਠੇ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰੋ ਵਾਤ ਉਦੀਰਯਨ੍ | ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਸ਼੍ਵਾਸੋ ਨ ਸੋਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਦੁਃਖੇਨਾਙ੍ਗਪ੍ਰਬਾਧਕਃ ||੩੭|| ਹਿਨਸ੍ਤਿ ਨ ਸ ਗਾਤ੍ਰਾਣਿ ਨ ਚ ਦੁਃਖੋ ਯਥੇਤਰੇ | ਨ ਚ ਭੋਜਨਪਾਨਾਨਾਂ ਨਿਰੁਣਦ੍ਧ੍ਯੁਚਿਤਾਂ ਗਤਿਮ੍ ||੩੮|| ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਵ੍ਯਥਾਂ ਨਾਪਿ ਕਾਞ੍ਚਿਦਾਪਾਦਯੇਦ੍ਰੁਜਮ੍ | ਸ ਸਾਧ੍ਯ ਉਕ੍ਤੋ, ਬਲਿਨਃ ਸਰ੍ਵੇ ਚਾਵ੍ਯਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਾਃ ||੩੯|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੧) | ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਃ ਸਾਧ੍ਯੋ ਮਤਸ੍ਤੇਸਾਂ ਤਮਕਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰ ਉਚ੍ਯਤੇ | ਤ੍ਰਯਃ ਸ਼੍ਵਾਸਾ ਨ ਸਿਧ੍ਯਨ੍ਤਿ ਤਮਕੋ ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯ ਚ ||੪੦|| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੧) |
रूक्षायासोद्भवः कोष्ठे क्षुद्रो वात उदीरयन् | क्षुद्रश्वासो न सोऽत्यर्थं दुःखेनाङ्गप्रबाधकः ||३७|| हिनस्ति न स गात्राणि न च दुःखो यथेतरे | न च भोजनपानानां निरुणद्ध्युचितां गतिम् ||३८|| नेन्द्रियाणां व्यथां नापि काञ्चिदापादयेद्रुजम् | स साध्य उक्तो, बलिनः सर्वे चाव्यक्तलक्षणाः ||३९|| (च. चि. अ. २१) | क्षुद्रः साध्यो मतस्तेषां तमकः कृच्छ्र उच्यते | त्रयः श्वासा न सिध्यन्ति तमको दुर्बलस्य च ||४०|| (सु. उ. तं. अ. ५१) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upekShaNAsamyagupakramAbhyAM hikkAshvAsayoH shIghrAvashyamArakatvam (41) · Śloka 41
ਕਾਮਂ ਪ੍ਰਾਣਹਰਾ ਰੋਗਾ ਬਹਵੋ ਨ ਤੁ ਤੇ ਤਥਾ | ਯਥਾ ਸ਼੍ਵਾਸਸ਼੍ਚ ਹਿਕ੍ਕਾ ਚ ਹਰਤਃ ਪ੍ਰਾਣਮਾਸ਼ੁ ਚ ||੪੧|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੧) |
कामं प्राणहरा रोगा बहवो न तु ते तथा | यथा श्वासश्च हिक्का च हरतः प्राणमाशु च ||४१|| (च. चि. अ. २१) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 12
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੧੨||
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने हिक्काश्वासनिदानं समाप्तम् ||१२||
🔊 Audio coming soon