Adhikarana hikkAnidAnam (1-2) · Śloka 2
അഥ ഹിക്കാ-ശ്വാസനിദാനമ് |
വിദാഹിഗുരുവിഷ്ടമ്ഭിരൂക്ഷാഭിഷ്യന്ദിഭോജനൈഃ |
ശീതപാനാശനസ്ഥാനരജോധൂമാതപാനിലൈഃ ||൧||
വ്യായാമകര്മഭാരാധ്വവേഗാഘാതാപതര്പണൈഃ |
ഹിക്കാ ശ്വാസശ്ച കാസശ്ച നൃണാം സമുപജായതേ ||൨||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൦) |
View original
अथ हिक्का-श्वासनिदानम् |
विदाहिगुरुविष्टम्भिरूक्षाभिष्यन्दिभोजनैः |
शीतपानाशनस्थानरजोधूमातपानिलैः ||१||
व्यायामकर्मभाराध्ववेगाघातापतर्पणैः |
हिक्का श्वासश्च कासश्च नृणां समुपजायते ||२||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
സമാനനിദാനത്വാത് കാസാനന്തരം ഹിക്കാശ്വാസൌ| നനു, ഏതേഷാം പ്രായസ്തുല്യനിദാനചികിത്സിതത്വേനൈകാധികാരേ കഥമനഭിധാനമ്? ഉച്യതേ– യദ്യപി കാസശ്വാസഹിക്കാനാം നിദാനം സമാനം, തഥാപി കാസസ്യ ദോഷഭേദാദ്ഭേദഃ; യഥാ– വാതികഃ, പൈത്തികഃ, ശ്ലൈഷ്മിക ഇത്യാദി; ഹിക്കാശ്വാസൌ തു കഫവാതാത്മകാവേവ; യദാഹ ദൃഢബലഃ– “കഫവാതാത്മകാവേതൌ പിത്തസ്ഥാനസമുദ്ഭവൌ|” (ച. ചി. അ. ൧൭) ഇതി| സുശ്രുതോऽപ്യാഹ– “വായുഃ കഫേനാനുഗതഃ പഞ്ച ഹിക്കാഃ കരോതി ഹി|” (സു. ഉ. തം. അ. ൫൧) ഇതി| ഭേദസ്ത്വനയോഃ സമ്പ്രാപ്തിഭേദാദ്വേഗക്രിയാദിനാ ച, നതു കാസവദ്ദോഷഭേദേന; ശ്വാസകാസാഭ്യാം ഹിക്കായാഃ സ്വനതോऽപി ഭേദഃ| പിത്തസ്ഥാനസമുദ്ഭവാവിതി വിശേഷണം സുശ്രുതമതേ ക്ഷുദ്രാം ന പ്രാപ്നോതി, സാ ഹി ‘ജത്രുമൂലാത് പ്രധാവിതാ’ ഇതി പഠ്യതേ; ചരകമതേ തു വ്യപേതാം ന പ്രാപ്നോതി, സാऽപി ‘ജത്രുമൂലാദസന്തതാ’ ഇതി പഠ്യതേ; തസ്മാത് പിത്തസ്ഥാനസമുദ്ഭവാവിതി വിശേഷണം ഛത്രിണോ ഗച്ഛന്തീതി ന്യായേന ബോധ്യമ്| ശീതശബ്ദഃ പാനാദിഭിസ്ത്രിഭിഃ സമ്ബധ്യതേ| രജോ ധൂലിഃ, സാ ച ധൂമവന്നാസാദിപ്രവേശാത് കാരണമ്| വ്യായാമകര്മ ധനുരാകര്ഷണാദിവ്യാപാരഃ, വേഗാഘാതോ മലാദിവേഗവിധാരണമ്, അപതര്പണമനശനാദി| കാസശ്ചോക്തോऽപ്യേകനിദാനത്വപ്രതിപാദനാര്ഥം പുനരഭിഹിത ഇതി||൧-൨||
Adhikarana hikkAnAM svarUpaM niruktishca (3) · Śloka 3
മുഹുര്മുഹുര്വായുരുദേതി സസ്വനോ യകൃത്പ്ലീഹാന്ത്രാണി മുഖാദിവാക്ഷിപന് |
സ ഘോഷവാനാശു ഹിനസ്ത്യസൂന് യതസ്തതസ്തു ഹിക്കേത്യഭിധീയതേ ബുധൈഃ ||൩||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൦) |
View original
मुहुर्मुहुर्वायुरुदेति सस्वनो यकृत्प्लीहान्त्राणि मुखादिवाक्षिपन् |
स घोषवानाशु हिनस्त्यसून् यतस्ततस्तु हिक्केत्यभिधीयते बुधैः ||३||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
ഹിക്കാനാം സ്വരൂപം നിരുക്തിം ചാഹ– മുഹുര്മുഹുരിത്യാദി| വായുരത്ര സോദാനഃ പ്രാണ ഇത്യാഹുഃ| ഉദേതി ഊര്ധ്വം ഗച്ഛതി| സസ്വന ഇതി ‘ഹിക്’ ഇതി ശബ്ദവാന്| ഊര്ധ്വഗമനമേവ വിശിനഷ്ടി– യകൃദിത്യാദി| അത്ര പ്ലിഹേതി ഹ്രസ്വേകാരശ്ഛന്ദോനുരോധാത്| മുഖാദിതി ല്യബ്ലോപേ കര്മണി പഞ്ചമീ, തേന യകൃത്പ്ലീഹാന്ത്രാണി മുഖമാനീയ, ആക്ഷിപന് നിഃസാരയന്നിവേത്യര്ഥഃ| സ ഇതി വായുഃ| ‘ഹിനസ്ത്യസൂന്’ ഇതി ഹിക്കേതി നിരുക്തിഃ പൃഷോദരാദിനാ രൂപസിദ്ധിഃ| ‘ഹിഗിതി കൃത്വാ കായതി ശബ്ദായതേ ഇതി ഹിക്കാ’ ശാബ്ദികാഃ||൩||
Adhikarana hikkAsamprAptiH bhedAshca (4) · Śloka 4
അന്നജാം യമലാം ക്ഷുദ്രാം ഗമ്ഭീരാം മഹതീം തഥാ |
വായുഃ കഫേനാനുഗതഃ പഞ്ച ഹിക്കാഃ കരോതി ഹി ||൪||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൦) |
View original
अन्नजां यमलां क्षुद्रां गम्भीरां महतीं तथा |
वायुः कफेनानुगतः पञ्च हिक्काः करोति हि ||४||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
താസാം ഭേദം സമ്പ്രാപ്തിം ചാഹ– അന്നജാമിത്യാദി| യമലൈവ ചരകേ വ്യപേതേതി നാമ്നാ പഠിതാ, അന്നപാനേ വ്യപേതേ പരിണതേ ജായതേ ഇത്യതോ ഹേതോഃ; അസ്യാം ചാനുക്തമപി യമലവേഗത്വം സുശ്രുതദര്ശനാദ്വിജ്ഞേയമ്| അന്നജായാഃ സാധ്യത്വേന പ്രാശസ്ത്യാത് പൂര്വമഭിധാനമ്||൪||
Adhikarana hikkApUrvarUpam (5) · Śloka 5
കണ്ഠോരസോര്ഗുരുത്വം ച വദനസ്യ കഷായതാ |
ഹിക്കാനാം പൂര്വരൂപാണി കുക്ഷേരാടോപ ഏവ ച ||൫||
(ച. ചി. അ. ൨൧) |
View original
कण्ठोरसोर्गुरुत्वं च वदनस्य कषायता |
हिक्कानां पूर्वरूपाणि कुक्षेराटोप एव च ||५||
(च. चि. अ. २१) |
പൂര്വരൂപമാഹ– കണ്ഠോരസോരിത്യാദി| വദനസ്യ കഷായതാ വാതാത്, നതു കഫാന്മാധുര്യം, വ്യാധിപ്രഭാവാത്||൫||
Adhikarana annajAhikkAlakShaNam (6) · Śloka 6
പാനാന്നൈരതിസംയുക്തൈഃ സഹസാ പീഡിതോऽനിലഃ |
ഹിക്കയത്യൂര്ധ്വഗോ ഭൂത്വാ താം വിദ്യാദന്നജാം ഭിഷക് ||൬||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൦) |
View original
पानान्नैरतिसंयुक्तैः सहसा पीडितोऽनिलः |
हिक्कयत्यूर्ध्वगो भूत्वा तां विद्यादन्नजां भिषक् ||६||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
അന്നജായാ ലക്ഷണമാഹ– പാനാന്നൈരിത്യാദി| ഹിക്കയതി ഹിക്കാം കരോതി||൬||
Adhikarana yamalAhikkAlakShaNam (7) · Śloka 7
ചിരേണ യമലൈര്വേഗൈര്യാ ഹിക്കാ സമ്പ്രവര്തതേ |
കമ്പയന്തീ ശിരോഗ്രീവം യമലാം താം വിനിര്ദിശേത് ||൭||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൦) |
View original
चिरेण यमलैर्वेगैर्या हिक्का सम्प्रवर्तते |
कम्पयन्ती शिरोग्रीवं यमलां तां विनिर्दिशेत् ||७||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
യമലാമാഹ– ചിരേണേത്യാദി| കമ്പയന്തീ ശിരോഗ്രീവമിത്യുപലക്ഷണം, തേന ചരകക്തപ്രലാപമൂര്ഛാവമിതൃഷ്ണാവൈചിത്ത്യജൃമ്ഭാവിപ്ലുതാക്ഷത്വമുഖശോഷാ ബോധ്യാ ഇതി ഗയദാസഃ||൭||
Adhikarana kShudrAhikkAlakShaNam (8) · Śloka 8
പ്രകൃഷ്ടകാലൈര്യാ വേഗൈര്മന്ദൈഃ സമഭിവര്തതേ |
ക്ഷുദ്രികാ നാമ സാ ഹിക്കാ ജത്രുമൂലാത് പ്രധാവിതാ ||൮||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൦) |
View original
प्रकृष्टकालैर्या वेगैर्मन्दैः समभिवर्तते |
क्षुद्रिका नाम सा हिक्का जत्रुमूलात् प्रधाविता ||८||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
ക്ഷുദ്രാമാഹ– പ്രകൃഷ്ടേത്യാദി| പ്രകൃഷ്ടകാലൈശ്ചിരേണ| ജത്രു കണ്ഠോരസോഃ സന്ധിരിതി ജേജ്ജടഃ; ജത്രു ഗ്രീവാമൂലം, തദ്ഗ്രഹണേനൈവ ഹൃദയക്ലോമകണ്ഠഗ്രഹണമിതി ഗയദാസഃ||൮||
Adhikarana gambhIrAhikkAlakShaNam (9) · Śloka 9
നാഭിപ്രവൃത്താ യാ ഹിക്കാ ഘോരാ ഗമ്ഭീരനാദിനീ |
അനേകോപദ്രവവതീ ഗമ്ഭീരാ നാമ സാ സ്മൃതാ ||൯||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൦) |
View original
नाभिप्रवृत्ता या हिक्का घोरा गम्भीरनादिनी |
अनेकोपद्रववती गम्भीरा नाम सा स्मृता ||९||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
ഗമ്ഭീരാമാഹ– നാഭീത്യാദി| നാഭിപ്രവൃത്തേതി നാഭിതഃ പ്രഭൃതി സഞ്ജാതാ, അത ഏവാസ്യാ ഗമ്ഭീരത്വമ്| അനേകോപദ്രവവതീ തൃഷ്ണാജ്വരാദിയുക്താ||൯||
Adhikarana mahatIhikkAlakShaNam (10) · Śloka 10
മര്മാണ്യുത്പീഡയന്തീവ സതതം യാ പ്രവര്തതേ |
മഹാഹിക്കേതി സാ ജ്ഞേയാ സര്വഗാത്രവികമ്പിനീ ||൧൦||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൦) |
View original
मर्माण्युत्पीडयन्तीव सततं या प्रवर्तते |
महाहिक्केति सा ज्ञेया सर्वगात्रविकम्पिनी ||१०||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
മഹതീമാഹ– മര്മാണീത്യാദി| മര്മാണീതി പ്രധാനാനി ബസ്തിഹൃദയശിരാംസി, ഇയം നാമതോ മഹാഹിക്കാ||൧൦||
Adhikarana hikkAyA asAdhyalakShaNam (11-14) · Śloka 14
ആയമ്യതേ ഹിക്കതോ യസ്യ ദേഹോ ദൃഷ്ടിശ്ചോര്ധ്വം നാമ്യതേ യസ്യ നിത്യമ് |
ക്ഷീണോऽന്നദ്വിട് ക്ഷൌതി യശ്ചാതിമാത്രം തൌ ദ്വൌ ചാന്ത്യൌ വര്ജയേദ്ധിക്കമാനൌ ||൧൧||
അതിസഞ്ചിതദോഷസ്യ ഭക്തച്ഛേദകൃശസ്യ ച |
വ്യാധിഭിഃ ക്ഷീണദേഹസ്യ വൃദ്ധസ്യാതിവ്യവായിനഃ ||൧൨||
ആസാം യാ സാ സമുത്പന്നാ ഹിക്കാ ഹന്ത്യാശു ജീവിതമ് |
യമികാ ച പ്രലാപാര്തിമോഹതൃഷ്ണാസമന്വിതാ ||൧൩||
അക്ഷീണശ്ചാപ്യദീനശ്ച സ്ഥിരധാത്വിന്ദ്രിയശ്ച യഃ |
തസ്യ സാധയിതും ശക്യാ യമികാ ഹന്ത്യതോऽന്യഥാ ||൧൪||
(ച. ചി. അ. ൨൧) |
View original
आयम्यते हिक्कतो यस्य देहो दृष्टिश्चोर्ध्वं नाम्यते यस्य नित्यम् |
क्षीणोऽन्नद्विट् क्षौति यश्चातिमात्रं तौ द्वौ चान्त्यौ वर्जयेद्धिक्कमानौ ||११||
अतिसञ्चितदोषस्य भक्तच्छेदकृशस्य च |
व्याधिभिः क्षीणदेहस्य वृद्धस्यातिव्यवायिनः ||१२||
आसां या सा समुत्पन्ना हिक्का हन्त्याशु जीवितम् |
यमिका च प्रलापार्तिमोहतृष्णासमन्विता ||१३||
अक्षीणश्चाप्यदीनश्च स्थिरधात्विन्द्रियश्च यः |
तस्य साधयितुं शक्या यमिका हन्त्यतोऽन्यथा ||१४||
(च. चि. अ. २१) |
അവസ്ഥായാമസാധ്യത്വമാഹ– ആയമ്യത ഇത്യാദി| ആയമ്യതേ വിസ്താര്യത ഇവ| ദൃഷ്ടിശ്ചോര്ധ്വം ‘ഭവതി’ ഇതി ശേഷഃ| നാമ്യതേ ആകുഞ്ച്യതേ ദേഹ ഇതി സമ്ബന്ധ ഇതി ജേജ്ജടഗയദാസൌ| ‘താമ്യതി’ ഇതി പാഠാന്തരേ മുഹ്യതി ഹിക്കീ| ക്ഷൌതി ഛിക്കതി| തൌ ദ്വാവിതി ആയമ്യത ഇത്യാദിനാ നിത്യമിത്യന്തേനൈകാവസ്ഥോ ഹിക്കീ, ക്ഷീണേത്യാദിനാऽതിമാത്രാന്തേനാപരഃ; സാധ്യാനാമപി മധ്യേ ഏവംവിധൌ വര്ജയേദിത്യര്ഥഃ| ഗമ്ഭീരാമഹത്യോഃ സ്വഭാവാദേവാസാധ്യത്വമിതി തദ്യുക്തൌ ഹിക്കമാനാവന്ത്യൌ ശേഷപഠിതാവസാധ്യൌ; പാഠാന്തരാണി വ്യാഖ്യാവിശേഷാശ്ച വിസ്തരഭയാന്ന ലിഖിതാഃ| ആസാം യാ സേതി ആസാം സാധ്യഹിക്കാനാം മധ്യേ യാऽതിസഞ്ചിതദോഷാദേര്ഭവതി സാ ഹന്തീതി യോജ്യമ്; അഥവാ ആസാമിതി പഞ്ചവിധാനാമേവ| തേന മഹതീപ്രഭൃതീനാം സ്വരൂപേണ യദസാധ്യത്വമുക്തം തത് പ്രായികമ്| യദാഹ ജതൂകര്ണഃ– “ ആദ്യാ ദുഃസാധ്യാ യമികാ മോഹതൃഷ്ണാവതഃ സദ്യഃപ്രാണഹൃത്|” ഇതി| യമികേത്യാദി| യമികാ ചേത്യനേന ചകാരാത് ക്ഷുദ്രാ അന്നജാ വാ യാ സാധ്യത്വേനോക്താ സാ യമലൈര്വേഗൈര്ജായമാനാ ഹന്തീതി യോജ്യമ്| സൈവാക്ഷീണാദേഃ സാധ്യാ ഭവതീത്യാഹ– അക്ഷീണ ഇത്യാദി| അക്ഷീണോ ബലവാന്| അദീനഃ പ്രസന്നമനാഃ| അന്യേ തു അന്നജാം യമലാമിത്യാദിസുശ്രുതഗ്രന്ഥപഠിതാം യമലാം യമികാശബ്ദേന വ്യാചക്ഷതേ| തന്ന, യമികാ ച പ്രലാപാര്തീത്യാദിശ്ലോകശ്ചരകേ പഠിതഃ, അത്ര യമലാ യമികാനാമ്നാ ന പഠിതൈവ ഹിക്കേതി| യമികാശബ്ദേനൈവാര്ഥഗത്യാ വ്യപേതോച്യതേതി ചേത്, ന, തര്ഹി വ്യപേതാ ച പ്രലാപാര്തീത്യേവമഭിദധ്യാത്||൧൧-൧൪||
Adhikarana shvAsabhedAH (15) · Śloka 15
മഹോര്ധ്വച്ഛിന്നതമകക്ഷുദ്രഭേദൈസ്തു പഞ്ചധാ |
ഭിദ്യതേ സ മഹാവ്യാധിഃ ശ്വാസ ഏകോ വിശേഷതഃ ||൧൫||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൧) |
(വാതാധികോ ഭവേത് ക്ഷുദ്രസ്തമകസ്തു കഫോദ്ഭവഃ |
കഫവാതാധികശ്ചൈവ സംസൃഷ്ടശ്ഛിന്നസഞ്ജ്ഞകഃ |
ശ്വാസോ മാരുതസംസൃഷ്ടോ മഹാനൂര്ധ്വസ്തഥാ(തോ) മതഃ) |
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൧) |
View original
महोर्ध्वच्छिन्नतमकक्षुद्रभेदैस्तु पञ्चधा |
भिद्यते स महाव्याधिः श्वास एको विशेषतः ||१५||
(सु. उ. तं. अ. ५१) |
(वाताधिको भवेत् क्षुद्रस्तमकस्तु कफोद्भवः |
कफवाताधिकश्चैव संसृष्टश्छिन्नसञ्ज्ञकः |
श्वासो मारुतसंसृष्टो महानूर्ध्वस्तथा(तो) मतः) |
(सु. उ. तं. अ. ५१) |
ശ്വാസാനാഹ– മഹോര്ധ്വേത്യാദി| ഏകോ വിശേഷത ഇതി ശ്വാസത്വേനൈക ഏവ സന് വിശേഷം ഹേതുലിങ്ഗഭേദം പ്രാപ്യ പഞ്ചധാ ഭിദ്യതേ, പഞ്ചസു ശ്വാസത്വം വേഗവദൂര്ധ്വവാതത്വം; യദുക്തമന്യൈഃ– “ശ്വാസസ്തു ഭസ്ത്രികാധ്മാനസമവാതോര്ധ്വഗാമിതാ|” ഇതി| സങ്ഖ്യേയനിര്ദേശാദേവ പഞ്ചപ്രകാരത്വേ സിദ്ധേ പഞ്ചവചനം തമകഭേദസ്യ പ്രതമകസ്യ പൃഥക്ത്വസങ്ഖ്യാനിരാസാര്ഥമ്||൧൫||
Adhikarana shvAsapUrvarUpaM, shvAsasamprAptishca (16-17) · Śloka 17
പ്രാഗ്രൂപം തസ്യ ഹൃത്പീഡാ ശൂലമാധ്മാനമേവ ച |
ആനാഹോ വക്ത്രവൈരസ്യം ശങ്ഖനിസ്തോദ ഏവ ച ||൧൬||
യദാ സ്രോതാംസി സംരുധ്യ മാരുതഃ കഫപൂര്വകഃ |
വിഷ്വഗ്വ്രജതി സംരുദ്ധസ്തദാ ശ്വാസാന് കരോതി സഃ ||൧൭||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൧) |
View original
प्राग्रूपं तस्य हृत्पीडा शूलमाध्मानमेव च |
आनाहो वक्त्रवैरस्यं शङ्खनिस्तोद एव च ||१६||
यदा स्रोतांसि संरुध्य मारुतः कफपूर्वकः |
विष्वग्व्रजति संरुद्धस्तदा श्वासान् करोति सः ||१७||
(सु. उ. तं. अ. ५१) |
സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– യദേത്യാദി| സ്രോതാംസീതി ഹിക്കാനിര്ദിഷ്ടപ്രാണോദാനവഹാനി | കഫഃ പൂര്വം പ്രധാനം യസ്യ സ തഥാ| തേനൈവ കഫേന രുദ്ധഃ വിമാര്ഗഗതിര്വിമാര്ഗഗത്വേന വിഷ്വഗ്വ്രജതി വിഷ്വഗഞ്ചതീതി വിഷ്വക് സര്വത ഇത്യര്ഥഃ||൧൬-൧൭||
Adhikarana mahAshvAsalakShaNam (18-20) · Śloka 20
ഉദ്ധൂയമാനവതോ യഃ ശബ്ദവദ്ദുഃഖിതോ നരഃ |
ഉച്ചൈഃ ശ്വസിതി സംരുദ്വോ മത്തര്ഷഭ ഇവാനിശമ് ||൧൮||
പ്രനഷ്ടജ്ഞാനവിജ്ഞാനസ്തഥാ വിഭ്രാന്തലോചനഃ |
വിവൃതാക്ഷ്യാനനോ ബദ്ധമൂത്രവര്ചാ വിശീര്ണവാക് ||൧൯||
ദീനഃ പ്രശ്വസിതം ചാസ്യ ദൂരാദ്വിജ്ഞായതേ ഭൃശമ് |
മഹാശ്വാസോപസൃഷ്ടസ്തു ക്ഷിപ്രമേവ വിപദ്യതേ ||൨൦||
(ച. ചി. അ. ൨൧) |
View original
उद्धूयमानवतो यः शब्दवद्दुःखितो नरः |
उच्चैः श्वसिति संरुद्वो मत्तर्षभ इवानिशम् ||१८||
प्रनष्टज्ञानविज्ञानस्तथा विभ्रान्तलोचनः |
विवृताक्ष्याननो बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक् ||१९||
दीनः प्रश्वसितं चास्य दूराद्विज्ञायते भृशम् |
महाश्वासोपसृष्टस्तु क्षिप्रमेव विपद्यते ||२०||
(च. चि. अ. २१) |
മഹാശ്വാസലക്ഷണമാഹ– ഉദ്ധൂയമാനേത്യാദി| ഉദ്ധൂയമാനവാത ഇതി ഉത് ഊര്ധ്വം ധൂയമാനോ നീയമാനോ വാതോ യസ്യ സ തഥാ| ശബ്ദവത് സശബ്ദം യഥാ ഭവതി| ഉച്ചൈര്ദീര്ഘമ്| സംരുദ്ധോ മത്തര്ഷഭ ഇവേതി സ്വരവിശേഷജ്ഞാപനാര്ഥമയം ദൃഷ്ടാന്തഃ| ജ്ഞാനം ശാസ്ത്രം, വിജ്ഞാനം തദര്ഥനിശ്ചയഃ| വിഭ്രാന്തലോചനഃ ചഞ്ചലനേത്രഃ| വിവൃതേ സ്തബ്ധേ അക്ഷ്യാനനേ യസ്യ സ തഥാ; നേത്രസ്യ വിഭ്രാന്തസ്തബ്ധത്വേ കാലഭേദാദിതി ജേജ്ജടഃ| വിശീര്ണവാക് വക്തുമക്ഷമഃ, മന്ദവചനോ വാ| ദീനഃ ക്ലാന്തമനാഃ; ഹീനമിതി പാഠാന്തരമയുക്തം, ദൂരാദ്വിജ്ഞായതേ ഭൃശമിത്യനുപപത്തേരിത്യാഹുഃ||൧൮-൨൦||
Adhikarana UrdhvashvAsalakShaNam (21-23) · Śloka 23
ഊര്ധ്വം ശ്വസിതി യോ ദീര്ഘം ന ച പ്രത്യാഹരത്യധഃ |
ശ്ലേഷ്മാവൃതമുഖസ്രോതാഃ ക്രുദ്ധഗന്ധവഹാര്ദിതഃ ||൨൧||
ഊര്ധ്വദൃഷ്ടിര്വിപശ്യംസ്തു വിഭ്രാന്താക്ഷ ഇതസ്തതഃ |
പ്രമുഹ്യന് വേദനാര്തശ്ച ശുക്ലാസ്യോऽരതിപീഡിതഃ ||൨൨||
ഊര്ധ്വശ്വാസേ പ്രകുപിതേ ഹ്യധഃശ്വാസോ നിരുധ്യതേ |
മുഹ്യതസ്താമ്യതശ്ചോര്ധ്വം ശ്വാസസ്തസ്യൈവ ഹന്ത്യസൂന് ||൨൩||
(ച. ചി. അ. ൨൧) |
View original
ऊर्ध्वं श्वसिति यो दीर्घं न च प्रत्याहरत्यधः |
श्लेष्मावृतमुखस्रोताः क्रुद्धगन्धवहार्दितः ||२१||
ऊर्ध्वदृष्टिर्विपश्यंस्तु विभ्रान्ताक्ष इतस्ततः |
प्रमुह्यन् वेदनार्तश्च शुक्लास्योऽरतिपीडितः ||२२||
ऊर्ध्वश्वासे प्रकुपिते ह्यधःश्वासो निरुध्यते |
मुह्यतस्ताम्यतश्चोर्ध्वं श्वासस्तस्यैव हन्त्यसून् ||२३||
(च. चि. अ. २१) |
ഊര്ധ്വശ്വാസലക്ഷണമാഹ– ഊര്ധ്വമിത്യാദിനാ| ഊര്ധ്വമിതി വിശേഷപരം, സര്വശ്വാസാനാം തഥാവിധത്വാത്| ദീര്ഘമിതി ദീര്ഘകാലമ്| നച പ്രത്യാഹരത്യധ ഇതി ന ശ്വാസമധഃ കരോതി ദീര്ഘകാലമിത്യര്ഥഃ| ശ്ലേഷ്മാവൃതമുഖസ്രോതാ ഇതി ശ്ലേഷ്മണാ ആവൃതാനി മുഖം സ്രോതാംസി ച യസ്യ സ തഥാ| ക്രുദ്ധഗന്ധവഹാര്ദിതഃ കുപിതവാതപീഡിതഃ; സമസ്തപാഠേ തു ശ്ലേഷ്മാവൃതമുഖസ്രോതസ്ത്വേന ക്രുദ്ധോ യോ ഗന്ധവഹസ്തേനാര്ദിതഃ| വിപശ്യംസ്തു ഇതസ്തത ഇതി ഇതസ്തതോ വികൃതിം പശ്യന്| ‘ഊര്ധ്വം ശ്വസിതി യോ ദീര്ഘം ന ച പ്രത്യാഹരത്യധഃ’ ഇതി യദുക്തം തത്ര ഹേതുമാഹ– ഊര്ധ്വശ്വാസ ഇത്യാദി| നിരുധ്യത ഇതി ഹൃദയ ഏവാതിസ്തമ്ഭിതഃ| അഥവാ ശ്വാസോ വാതഃ സോऽധോ ന വര്തതേ| ഊര്ധ്വം ശ്വാസ ഊര്ധ്വശ്വാസഃ| താമ്യതോ ഗ്ലായതോ മുഹ്യതശ്ചാസൂന് പ്രാണാന് ഹന്തി, നാന്യഥേതി||൨൧-൨൩||
Adhikarana chinnashvAsalakShaNam (24-26) · Śloka 26
യസ്തു ശ്വസിതി വിച്ഛിന്നം സര്വപ്രാണേന പീഡിതഃ |
ന വാ ശ്വസിതി ദുഃഖാര്തോ മര്മച്ഛേദരുഗര്ദിതഃ ||൨൪||
ആനാഹസ്വേദമൂര്ഛാര്തോ ദഹ്യമാനേന ബസ്തിനാ |
വിപ്ലുതാക്ഷഃ പരിക്ഷീണഃ ശ്വസന് രക്തൈകലോചനഃ ||൨൫||
വിചേതാഃ പരിശുഷ്കാസ്യോ വിവര്ണഃ പ്രലപന്നരഃ |
ഛിന്നശ്വാസേന വിച്ഛിന്നഃ സ ശീഘ്രം വിജഹാത്യസൂന് ||൨൬||
(ച. ചി. അ. ൨൯) |
View original
यस्तु श्वसिति विच्छिन्नं सर्वप्राणेन पीडितः |
न वा श्वसिति दुःखार्तो मर्मच्छेदरुगर्दितः ||२४||
आनाहस्वेदमूर्छार्तो दह्यमानेन बस्तिना |
विप्लुताक्षः परिक्षीणः श्वसन् रक्तैकलोचनः ||२५||
विचेताः परिशुष्कास्यो विवर्णः प्रलपन्नरः |
छिन्नश्वासेन विच्छिन्नः स शीघ्रं विजहात्यसून् ||२६||
(च. चि. अ. २९) |
ഛിന്നശ്വാസലക്ഷണമാഹ– യസ്ത്വിത്യാദി| വിച്ഛിന്നം സവിച്ഛേദമ്| സര്വപ്രാണേന ന വാ ശ്വസിതി ശ്വാസം ന ലഭതേ| മര്മച്ഛേദരുഗര്ദിത ഇതി ഹൃദയച്ഛേദവേദനയാ പീഡിതഃ| ദഹ്യമാനേന ബസ്തിനോപലക്ഷിതഃ, ഏതേന വാതസ്യ പിത്താനുബന്ധോ ദര്ശിതഃ| വിപ്ലുതാക്ഷഃ ചഞ്ചലനേത്രോऽശ്രുപൂര്ണചക്ഷുര്വാ| രക്തൈകലോചനത്വം വ്യാധിപ്രഭാവാത്, ദോഷാത്തു ദ്വയോരപി സ്യാത്| വിചേതാ ഉദ്വിഗ്നചിത്തഃ| വിച്ഛിന്നോ വിമോക്ഷിതസന്ധിഃ, ‘പീഡിത’ ഇത്യന്യേ; ‘വിഹതഃ’ ഇതി പാഠാന്തരമ്||൨൪-൨൬||
Adhikarana tamakashvAsalakShaNam (27-34) · Śloka 34
പ്രതിലോമം യദാ വായുഃ സ്രോതാംസി പ്രതിപദ്യതേ |
ഗ്രീവാം ശിരശ്ച സങ്ഗൃഹ്യ ശ്ലേഷ്മാണം സമുദീര്യ ച ||൨൭||
കരോതി പീനസം തേന രുദ്ധോ ഘുര്ഘുരകം തഥാ |
അതീവ തീവ്രവേഗം ച ശ്വാസം പ്രാണപ്രപീഡകമ് ||൨൮||
പ്രതാമ്യതി സ വേഗേന തൃഷ്യതേ സന്നിരുധ്യതേ |
പ്രമോഹം കാസമാനശ്ച സ ഗച്ഛതി മുഹുര്മുഹുഃ ||൨൯||
ശ്ലേഷ്മണ്യമുച്യമാനേ തു ഭൃശം ഭവതി ദുഃഖിതഃ |
തസ്യൈവ ച വിമോക്ഷാന്തേ മുഹൂര്തം ലഭതേ സുഖമ് ||൩൦||
തഥാऽസ്യോദ്ധ്വംസതേ കണ്ഠഃ കൃച്ഛ്രാച്ഛക്നോതി ഭാഷിതുമ് |
ന ചാപി ലഭതേ നിദ്രാം ശയാനഃ ശ്വാസപീഡിതഃ ||൩൧||
പാര്ശ്വേ തസ്യാവഗൃഹ്ണാതി ശയാനസ്യ സമീരണഃ |
ആസീനോ ലഭതേ സൌഖ്യമുഷ്ണം ചൈവാഭിനന്ദതി ||൩൨||
ഉച്ഛ്രിതാക്ഷോ ലലാടേന സ്വിദ്യതാ ഭൃശമാര്തിമാന് |
വിശുഷ്കാസ്യോ മുഹുഃ ശ്വാസോ മുഹുശ്ചൈവാവധമ്യതേ ||൩൩||
മേഘാമ്ബുശീതപ്രാഗ്വാതൈഃ ശ്ലേഷ്മലൈശ്ച വിവര്ധതേ |
സ യാപ്യസ്തമകഃ ശ്വാസഃ സാധ്യോ വാ സ്യാന്നവോത്ഥിതഃ ||൩൪||
(ച. ചി. അ. ൨൧) |
View original
प्रतिलोमं यदा वायुः स्रोतांसि प्रतिपद्यते |
ग्रीवां शिरश्च सङ्गृह्य श्लेष्माणं समुदीर्य च ||२७||
करोति पीनसं तेन रुद्धो घुर्घुरकं तथा |
अतीव तीव्रवेगं च श्वासं प्राणप्रपीडकम् ||२८||
प्रताम्यति स वेगेन तृष्यते सन्निरुध्यते |
प्रमोहं कासमानश्च स गच्छति मुहुर्मुहुः ||२९||
श्लेष्मण्यमुच्यमाने तु भृशं भवति दुःखितः |
तस्यैव च विमोक्षान्ते मुहूर्तं लभते सुखम् ||३०||
तथाऽस्योद्ध्वंसते कण्ठः कृच्छ्राच्छक्नोति भाषितुम् |
न चापि लभते निद्रां शयानः श्वासपीडितः ||३१||
पार्श्वे तस्यावगृह्णाति शयानस्य समीरणः |
आसीनो लभते सौख्यमुष्णं चैवाभिनन्दति ||३२||
उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमार्तिमान् |
विशुष्कास्यो मुहुः श्वासो मुहुश्चैवावधम्यते ||३३||
मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः श्लेष्मलैश्च विवर्धते |
स याप्यस्तमकः श्वासः साध्यो वा स्यान्नवोत्थितः ||३४||
(च. चि. अ. २१) |
തമകശ്വാസലക്ഷണമാഹ– പ്രതിലോമമിത്യാദി| ശ്ലേഷ്മാണം സമുദീര്യ ചേത്യനേന സാമാന്യസമ്പ്രാപ്തിലബ്ധസ്യാപി ശ്ലേഷ്മണഃ പുനരഭിധാനാദിഹ വിശേഷേണ കാരണത്വം ബോധയതി| തേന രുദ്ധഃ കഫേനാവൃതഃ| ഘുര്ഘുരകം കണ്ഠേ ഘുര്ഘുരശബ്ദമ്| പ്രാണപ്രപീഡകം പ്രാണാധിഷ്ഠാനഹൃദയസ്യ പീഡകമ്| പ്രതാമ്യതി തമസി പ്രവിശതീവ| സന്നിരുധ്യതേ ‘നിശ്ചേഷ്ടോ ഭവതി’ ഇതി ചക്രഃ, ജേജ്ജടസ്തു സന്നിരുധ്യതേ ‘ശ്വാസഃ’ ഇതി | തസ്യൈവേതി ശ്ലേഷ്മണഃ| സുഖം സുഖമിവ| ഉദ്ധ്വംസതേ കണ്ഡൂയതേ| പാര്ശ്വേ ഇതി കര്മപദമ്, അവഗൃഹ്ണാതി പീഡയതി| ഉഷ്ണമഭിനന്ദതി വാതകഫാരബ്ധത്വാത്| ഉച്ഛ്രിതാക്ഷ ഉച്ഛൂനനേത്രഃ| ലലാടേനേത്യുപലക്ഷണേ തൃതീയാ| അവധമ്യതേ ഗജാരൂഢസ്യേവ സര്വഗാത്രം ചാല്യതേ||൨൭– ൩൪||
Adhikarana pratamakashvAsalakShaNaM, tasyaivAparakAraNaM lakShaNaM ca (35-36) · Śloka 36
ജ്വരമൂര്ഛാപരീതസ്യ വിദ്യാത് പ്രതമകം തു തമ് |
ഉദാവര്തരജോऽജീര്ണക്ലിന്നകായനിരോധജഃ ||൩൫||
തമസാ വര്ധതേऽത്യര്ഥം ശീതൈശ്ചാശു പ്രശാമ്യതി |
മജ്ജതസ്തമസീവാസ്യ വിദ്യാത് സന്തമകം തു തമ് ||൩൬||
(ച. ചി. അ. ൨൧) |
View original
ज्वरमूर्छापरीतस्य विद्यात् प्रतमकं तु तम् |
उदावर्तरजोऽजीर्णक्लिन्नकायनिरोधजः ||३५||
तमसा वर्धतेऽत्यर्थं शीतैश्चाशु प्रशाम्यति |
मज्जतस्तमसीवास्य विद्यात् सन्तमकं तु तम् ||३६||
(च. चि. अ. २१) |
തമകസ്യൈവ പിത്താനുബന്ധത്വാജ്ജ്വരാദിയോഗേന പ്രതമകസഞ്ജ്ഞാമാഹ– ജ്വരേത്യാദി| ജ്വരമൂര്ഛാഭ്യാം പരീതോ ജ്വരമൂര്ഛാപരീതഃ; ജ്വരേണ മൂര്ഛാ ജ്വരമൂര്ഛേതി ജേജ്ജടഃ| ഏതസ്യൈവാപരകാരണം ലക്ഷണം ചാഹ– ഉദാവര്തേത്യാദി| ഉദാവര്തോ രോഗഃ, രജോ ധൂലിഃ, അജീര്ണമാമാദി, ക്ലിന്നം വിദഗ്ധം, കായേ വേഗാനാം നിരോധഃ കായനിരോധഃ; അഥവാ ക്ലിന്നകായോ വൃദ്ധനര ഇത്യാഹുഃ, നിരോധഃ വേഗനിരോധഃ, അഥവാ കുയോഗിനാം കുമ്ഭകാദിരൂപവാതനിരോധ ഇതി ജേജ്ജടഃ| തമസാ അന്ധകാരേണ, മാനസദോഷേണ വാ; അത്യര്ഥമിതി ഇതരകാരണാപേക്ഷയാ വിശേഷേണ; വാതകഫാരബ്ധോऽപി പിത്തസമ്ബന്ധാത് ശീതൈരുപശാമ്യതീത്യാഹുഃ| സന്തമകഃ പ്രതമക ഏവേതി| അന്യേ തു ഉദാവര്തേത്യാദിനാ പ്രതമകസ്യോപസര്ഗമാഹുരിതി ജേജ്ജടഃ||൩൫-൩൬||
Adhikarana kShudrashvAsalakShaNaM, shvAsAnAM sAdhyAsAdhyavicArashca (37-40) · Śloka 40
രൂക്ഷായാസോദ്ഭവഃ കോഷ്ഠേ ക്ഷുദ്രോ വാത ഉദീരയന് |
ക്ഷുദ്രശ്വാസോ ന സോऽത്യര്ഥം ദുഃഖേനാങ്ഗപ്രബാധകഃ ||൩൭||
ഹിനസ്തി ന സ ഗാത്രാണി ന ച ദുഃഖോ യഥേതരേ |
ന ച ഭോജനപാനാനാം നിരുണദ്ധ്യുചിതാം ഗതിമ് ||൩൮||
നേന്ദ്രിയാണാം വ്യഥാം നാപി കാഞ്ചിദാപാദയേദ്രുജമ് |
സ സാധ്യ ഉക്തോ, ബലിനഃ സര്വേ ചാവ്യക്തലക്ഷണാഃ ||൩൯||
(ച. ചി. അ. ൨൧) |
ക്ഷുദ്രഃ സാധ്യോ മതസ്തേഷാം തമകഃ കൃച്ഛ്ര ഉച്യതേ |
ത്രയഃ ശ്വാസാ ന സിധ്യന്തി തമകോ ദുര്ബലസ്യ ച ||൪൦||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൧) |
View original
रूक्षायासोद्भवः कोष्ठे क्षुद्रो वात उदीरयन् |
क्षुद्रश्वासो न सोऽत्यर्थं दुःखेनाङ्गप्रबाधकः ||३७||
हिनस्ति न स गात्राणि न च दुःखो यथेतरे |
न च भोजनपानानां निरुणद्ध्युचितां गतिम् ||३८||
नेन्द्रियाणां व्यथां नापि काञ्चिदापादयेद्रुजम् |
स साध्य उक्तो, बलिनः सर्वे चाव्यक्तलक्षणाः ||३९||
(च. चि. अ. २१) |
क्षुद्रः साध्यो मतस्तेषां तमकः कृच्छ्र उच्यते |
त्रयः श्वासा न सिध्यन्ति तमको दुर्बलस्य च ||४०||
(सु. उ. तं. अ. ५१) |
ക്ഷുദ്രശ്വാസമാഹ– രൂക്ഷേത്യാദി| രൂക്ഷമന്നപാനമ്| ക്ഷുദ്രോऽല്പനിദാനലിങ്ഗഃ| ഉദീരയന് ഊര്ധ്വം ഗച്ഛന്| ഇതരേ ഉര്ധ്വശ്വാസാദയഃ| സ സാധ്യ ഉക്ത ഇതി ഛേദഃ| സര്വേ മഹാശ്വാസാദയോऽവ്യക്തലക്ഷണാഃ സന്തഃ സാധ്യാ ഇതി യോജ്യമ്| ത്രയഃ ശ്വാസാ ന സിധ്യന്തി മഹോര്ധ്വച്ഛിന്നാഃ സമ്പൂര്ണലക്ഷണാഃ ||൩൭-൪൦||
Adhikarana upekShaNAsamyagupakramAbhyAM hikkAshvAsayoH shIghrAvashyamArakatvam (41) · Śloka 41
കാമം പ്രാണഹരാ രോഗാ ബഹവോ ന തു തേ തഥാ |
യഥാ ശ്വാസശ്ച ഹിക്കാ ച ഹരതഃ പ്രാണമാശു ച ||൪൧||
(ച. ചി. അ. ൨൧) |
View original
कामं प्राणहरा रोगा बहवो न तु ते तथा |
यथा श्वासश्च हिक्का च हरतः प्राणमाशु च ||४१||
(च. चि. अ. २१) |
ഉപേക്ഷണാസമ്യഗുപക്രമാഭ്യാം ഹിക്കാശ്വാസയോഃ ശീഘ്രാവശ്യമാരകത്വമാഹ– കാമമിത്യാദി| കാമമനുമതൌ, പ്രാണഹരാഃ സന്നിപാതജ്വരാദയഃ| ശേഷം സുബോധമിതി||൪൧||
Adhikarana puShpikA · Śloka 12
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ ഹിക്കാശ്വാസനിദാനം സമാപ്തമ് ||൧൨||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने हिक्काश्वासनिदानं समाप्तम् ||१२||
ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം ഹിക്കാശ്വാസനിദാനം സമാപ്തമ്||൧൨||