Adhikarana hikkAnidAnam (1-2) · Śloka 2
അഥ ഹിക്കാ-ശ്വാസനിദാനമ് | വിദാഹിഗുരുവിഷ്ടമ്ഭിരൂക്ഷാഭിഷ്യന്ദിഭോജനൈഃ | ശീതപാനാശനസ്ഥാനരജോധൂമാതപാനിലൈഃ ||൧|| വ്യായാമകര്മഭാരാധ്വവേഗാഘാതാപതര്പണൈഃ | ഹിക്കാ ശ്വാസശ്ച കാസശ്ച നൃണാം സമുപജായതേ ||൨|| (സു. ഉ. തം. അ. ൫൦) |
अथ हिक्का-श्वासनिदानम् | विदाहिगुरुविष्टम्भिरूक्षाभिष्यन्दिभोजनैः | शीतपानाशनस्थानरजोधूमातपानिलैः ||१|| व्यायामकर्मभाराध्ववेगाघातापतर्पणैः | हिक्का श्वासश्च कासश्च नृणां समुपजायते ||२|| (सु. उ. तं. अ. ५०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hikkAnAM svarUpaM niruktishca (3) · Śloka 3
മുഹുര്മുഹുര്വായുരുദേതി സസ്വനോ യകൃത്പ്ലീഹാന്ത്രാണി മുഖാദിവാക്ഷിപന് | സ ഘോഷവാനാശു ഹിനസ്ത്യസൂന് യതസ്തതസ്തു ഹിക്കേത്യഭിധീയതേ ബുധൈഃ ||൩|| (സു. ഉ. തം. അ. ൫൦) |
मुहुर्मुहुर्वायुरुदेति सस्वनो यकृत्प्लीहान्त्राणि मुखादिवाक्षिपन् | स घोषवानाशु हिनस्त्यसून् यतस्ततस्तु हिक्केत्यभिधीयते बुधैः ||३|| (सु. उ. तं. अ. ५०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hikkAsamprAptiH bhedAshca (4) · Śloka 4
അന്നജാം യമലാം ക്ഷുദ്രാം ഗമ്ഭീരാം മഹതീം തഥാ | വായുഃ കഫേനാനുഗതഃ പഞ്ച ഹിക്കാഃ കരോതി ഹി ||൪|| (സു. ഉ. തം. അ. ൫൦) |
अन्नजां यमलां क्षुद्रां गम्भीरां महतीं तथा | वायुः कफेनानुगतः पञ्च हिक्काः करोति हि ||४|| (सु. उ. तं. अ. ५०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hikkApUrvarUpam (5) · Śloka 5
കണ്ഠോരസോര്ഗുരുത്വം ച വദനസ്യ കഷായതാ | ഹിക്കാനാം പൂര്വരൂപാണി കുക്ഷേരാടോപ ഏവ ച ||൫|| (ച. ചി. അ. ൨൧) |
कण्ठोरसोर्गुरुत्वं च वदनस्य कषायता | हिक्कानां पूर्वरूपाणि कुक्षेराटोप एव च ||५|| (च. चि. अ. २१) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana annajAhikkAlakShaNam (6) · Śloka 6
പാനാന്നൈരതിസംയുക്തൈഃ സഹസാ പീഡിതോऽനിലഃ | ഹിക്കയത്യൂര്ധ്വഗോ ഭൂത്വാ താം വിദ്യാദന്നജാം ഭിഷക് ||൬|| (സു. ഉ. തം. അ. ൫൦) |
पानान्नैरतिसंयुक्तैः सहसा पीडितोऽनिलः | हिक्कयत्यूर्ध्वगो भूत्वा तां विद्यादन्नजां भिषक् ||६|| (सु. उ. तं. अ. ५०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yamalAhikkAlakShaNam (7) · Śloka 7
ചിരേണ യമലൈര്വേഗൈര്യാ ഹിക്കാ സമ്പ്രവര്തതേ | കമ്പയന്തീ ശിരോഗ്രീവം യമലാം താം വിനിര്ദിശേത് ||൭|| (സു. ഉ. തം. അ. ൫൦) |
चिरेण यमलैर्वेगैर्या हिक्का सम्प्रवर्तते | कम्पयन्ती शिरोग्रीवं यमलां तां विनिर्दिशेत् ||७|| (सु. उ. तं. अ. ५०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShudrAhikkAlakShaNam (8) · Śloka 8
പ്രകൃഷ്ടകാലൈര്യാ വേഗൈര്മന്ദൈഃ സമഭിവര്തതേ | ക്ഷുദ്രികാ നാമ സാ ഹിക്കാ ജത്രുമൂലാത് പ്രധാവിതാ ||൮|| (സു. ഉ. തം. അ. ൫൦) |
प्रकृष्टकालैर्या वेगैर्मन्दैः समभिवर्तते | क्षुद्रिका नाम सा हिक्का जत्रुमूलात् प्रधाविता ||८|| (सु. उ. तं. अ. ५०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gambhIrAhikkAlakShaNam (9) · Śloka 9
നാഭിപ്രവൃത്താ യാ ഹിക്കാ ഘോരാ ഗമ്ഭീരനാദിനീ | അനേകോപദ്രവവതീ ഗമ്ഭീരാ നാമ സാ സ്മൃതാ ||൯|| (സു. ഉ. തം. അ. ൫൦) |
नाभिप्रवृत्ता या हिक्का घोरा गम्भीरनादिनी | अनेकोपद्रववती गम्भीरा नाम सा स्मृता ||९|| (सु. उ. तं. अ. ५०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mahatIhikkAlakShaNam (10) · Śloka 10
മര്മാണ്യുത്പീഡയന്തീവ സതതം യാ പ്രവര്തതേ | മഹാഹിക്കേതി സാ ജ്ഞേയാ സര്വഗാത്രവികമ്പിനീ ||൧൦|| (സു. ഉ. തം. അ. ൫൦) |
मर्माण्युत्पीडयन्तीव सततं या प्रवर्तते | महाहिक्केति सा ज्ञेया सर्वगात्रविकम्पिनी ||१०|| (सु. उ. तं. अ. ५०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hikkAyA asAdhyalakShaNam (11-14) · Śloka 14
ആയമ്യതേ ഹിക്കതോ യസ്യ ദേഹോ ദൃഷ്ടിശ്ചോര്ധ്വം നാമ്യതേ യസ്യ നിത്യമ് | ക്ഷീണോऽന്നദ്വിട് ക്ഷൌതി യശ്ചാതിമാത്രം തൌ ദ്വൌ ചാന്ത്യൌ വര്ജയേദ്ധിക്കമാനൌ ||൧൧|| അതിസഞ്ചിതദോഷസ്യ ഭക്തച്ഛേദകൃശസ്യ ച | വ്യാധിഭിഃ ക്ഷീണദേഹസ്യ വൃദ്ധസ്യാതിവ്യവായിനഃ ||൧൨|| ആസാം യാ സാ സമുത്പന്നാ ഹിക്കാ ഹന്ത്യാശു ജീവിതമ് | യമികാ ച പ്രലാപാര്തിമോഹതൃഷ്ണാസമന്വിതാ ||൧൩|| അക്ഷീണശ്ചാപ്യദീനശ്ച സ്ഥിരധാത്വിന്ദ്രിയശ്ച യഃ | തസ്യ സാധയിതും ശക്യാ യമികാ ഹന്ത്യതോऽന്യഥാ ||൧൪|| (ച. ചി. അ. ൨൧) |
आयम्यते हिक्कतो यस्य देहो दृष्टिश्चोर्ध्वं नाम्यते यस्य नित्यम् | क्षीणोऽन्नद्विट् क्षौति यश्चातिमात्रं तौ द्वौ चान्त्यौ वर्जयेद्धिक्कमानौ ||११|| अतिसञ्चितदोषस्य भक्तच्छेदकृशस्य च | व्याधिभिः क्षीणदेहस्य वृद्धस्यातिव्यवायिनः ||१२|| आसां या सा समुत्पन्ना हिक्का हन्त्याशु जीवितम् | यमिका च प्रलापार्तिमोहतृष्णासमन्विता ||१३|| अक्षीणश्चाप्यदीनश्च स्थिरधात्विन्द्रियश्च यः | तस्य साधयितुं शक्या यमिका हन्त्यतोऽन्यथा ||१४|| (च. चि. अ. २१) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shvAsabhedAH (15) · Śloka 15
മഹോര്ധ്വച്ഛിന്നതമകക്ഷുദ്രഭേദൈസ്തു പഞ്ചധാ | ഭിദ്യതേ സ മഹാവ്യാധിഃ ശ്വാസ ഏകോ വിശേഷതഃ ||൧൫|| (സു. ഉ. തം. അ. ൫൧) | (വാതാധികോ ഭവേത് ക്ഷുദ്രസ്തമകസ്തു കഫോദ്ഭവഃ | കഫവാതാധികശ്ചൈവ സംസൃഷ്ടശ്ഛിന്നസഞ്ജ്ഞകഃ | ശ്വാസോ മാരുതസംസൃഷ്ടോ മഹാനൂര്ധ്വസ്തഥാ(തോ) മതഃ) | (സു. ഉ. തം. അ. ൫൧) |
महोर्ध्वच्छिन्नतमकक्षुद्रभेदैस्तु पञ्चधा | भिद्यते स महाव्याधिः श्वास एको विशेषतः ||१५|| (सु. उ. तं. अ. ५१) | (वाताधिको भवेत् क्षुद्रस्तमकस्तु कफोद्भवः | कफवाताधिकश्चैव संसृष्टश्छिन्नसञ्ज्ञकः | श्वासो मारुतसंसृष्टो महानूर्ध्वस्तथा(तो) मतः) | (सु. उ. तं. अ. ५१) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shvAsapUrvarUpaM, shvAsasamprAptishca (16-17) · Śloka 17
പ്രാഗ്രൂപം തസ്യ ഹൃത്പീഡാ ശൂലമാധ്മാനമേവ ച | ആനാഹോ വക്ത്രവൈരസ്യം ശങ്ഖനിസ്തോദ ഏവ ച ||൧൬|| യദാ സ്രോതാംസി സംരുധ്യ മാരുതഃ കഫപൂര്വകഃ | വിഷ്വഗ്വ്രജതി സംരുദ്ധസ്തദാ ശ്വാസാന് കരോതി സഃ ||൧൭|| (സു. ഉ. തം. അ. ൫൧) |
प्राग्रूपं तस्य हृत्पीडा शूलमाध्मानमेव च | आनाहो वक्त्रवैरस्यं शङ्खनिस्तोद एव च ||१६|| यदा स्रोतांसि संरुध्य मारुतः कफपूर्वकः | विष्वग्व्रजति संरुद्धस्तदा श्वासान् करोति सः ||१७|| (सु. उ. तं. अ. ५१) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mahAshvAsalakShaNam (18-20) · Śloka 20
ഉദ്ധൂയമാനവതോ യഃ ശബ്ദവദ്ദുഃഖിതോ നരഃ | ഉച്ചൈഃ ശ്വസിതി സംരുദ്വോ മത്തര്ഷഭ ഇവാനിശമ് ||൧൮|| പ്രനഷ്ടജ്ഞാനവിജ്ഞാനസ്തഥാ വിഭ്രാന്തലോചനഃ | വിവൃതാക്ഷ്യാനനോ ബദ്ധമൂത്രവര്ചാ വിശീര്ണവാക് ||൧൯|| ദീനഃ പ്രശ്വസിതം ചാസ്യ ദൂരാദ്വിജ്ഞായതേ ഭൃശമ് | മഹാശ്വാസോപസൃഷ്ടസ്തു ക്ഷിപ്രമേവ വിപദ്യതേ ||൨൦|| (ച. ചി. അ. ൨൧) |
उद्धूयमानवतो यः शब्दवद्दुःखितो नरः | उच्चैः श्वसिति संरुद्वो मत्तर्षभ इवानिशम् ||१८|| प्रनष्टज्ञानविज्ञानस्तथा विभ्रान्तलोचनः | विवृताक्ष्याननो बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक् ||१९|| दीनः प्रश्वसितं चास्य दूराद्विज्ञायते भृशम् | महाश्वासोपसृष्टस्तु क्षिप्रमेव विपद्यते ||२०|| (च. चि. अ. २१) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana UrdhvashvAsalakShaNam (21-23) · Śloka 23
ഊര്ധ്വം ശ്വസിതി യോ ദീര്ഘം ന ച പ്രത്യാഹരത്യധഃ | ശ്ലേഷ്മാവൃതമുഖസ്രോതാഃ ക്രുദ്ധഗന്ധവഹാര്ദിതഃ ||൨൧|| ഊര്ധ്വദൃഷ്ടിര്വിപശ്യംസ്തു വിഭ്രാന്താക്ഷ ഇതസ്തതഃ | പ്രമുഹ്യന് വേദനാര്തശ്ച ശുക്ലാസ്യോऽരതിപീഡിതഃ ||൨൨|| ഊര്ധ്വശ്വാസേ പ്രകുപിതേ ഹ്യധഃശ്വാസോ നിരുധ്യതേ | മുഹ്യതസ്താമ്യതശ്ചോര്ധ്വം ശ്വാസസ്തസ്യൈവ ഹന്ത്യസൂന് ||൨൩|| (ച. ചി. അ. ൨൧) |
ऊर्ध्वं श्वसिति यो दीर्घं न च प्रत्याहरत्यधः | श्लेष्मावृतमुखस्रोताः क्रुद्धगन्धवहार्दितः ||२१|| ऊर्ध्वदृष्टिर्विपश्यंस्तु विभ्रान्ताक्ष इतस्ततः | प्रमुह्यन् वेदनार्तश्च शुक्लास्योऽरतिपीडितः ||२२|| ऊर्ध्वश्वासे प्रकुपिते ह्यधःश्वासो निरुध्यते | मुह्यतस्ताम्यतश्चोर्ध्वं श्वासस्तस्यैव हन्त्यसून् ||२३|| (च. चि. अ. २१) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana chinnashvAsalakShaNam (24-26) · Śloka 26
യസ്തു ശ്വസിതി വിച്ഛിന്നം സര്വപ്രാണേന പീഡിതഃ | ന വാ ശ്വസിതി ദുഃഖാര്തോ മര്മച്ഛേദരുഗര്ദിതഃ ||൨൪|| ആനാഹസ്വേദമൂര്ഛാര്തോ ദഹ്യമാനേന ബസ്തിനാ | വിപ്ലുതാക്ഷഃ പരിക്ഷീണഃ ശ്വസന് രക്തൈകലോചനഃ ||൨൫|| വിചേതാഃ പരിശുഷ്കാസ്യോ വിവര്ണഃ പ്രലപന്നരഃ | ഛിന്നശ്വാസേന വിച്ഛിന്നഃ സ ശീഘ്രം വിജഹാത്യസൂന് ||൨൬|| (ച. ചി. അ. ൨൯) |
यस्तु श्वसिति विच्छिन्नं सर्वप्राणेन पीडितः | न वा श्वसिति दुःखार्तो मर्मच्छेदरुगर्दितः ||२४|| आनाहस्वेदमूर्छार्तो दह्यमानेन बस्तिना | विप्लुताक्षः परिक्षीणः श्वसन् रक्तैकलोचनः ||२५|| विचेताः परिशुष्कास्यो विवर्णः प्रलपन्नरः | छिन्नश्वासेन विच्छिन्नः स शीघ्रं विजहात्यसून् ||२६|| (च. चि. अ. २९) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tamakashvAsalakShaNam (27-34) · Śloka 34
പ്രതിലോമം യദാ വായുഃ സ്രോതാംസി പ്രതിപദ്യതേ | ഗ്രീവാം ശിരശ്ച സങ്ഗൃഹ്യ ശ്ലേഷ്മാണം സമുദീര്യ ച ||൨൭|| കരോതി പീനസം തേന രുദ്ധോ ഘുര്ഘുരകം തഥാ | അതീവ തീവ്രവേഗം ച ശ്വാസം പ്രാണപ്രപീഡകമ് ||൨൮|| പ്രതാമ്യതി സ വേഗേന തൃഷ്യതേ സന്നിരുധ്യതേ | പ്രമോഹം കാസമാനശ്ച സ ഗച്ഛതി മുഹുര്മുഹുഃ ||൨൯|| ശ്ലേഷ്മണ്യമുച്യമാനേ തു ഭൃശം ഭവതി ദുഃഖിതഃ | തസ്യൈവ ച വിമോക്ഷാന്തേ മുഹൂര്തം ലഭതേ സുഖമ് ||൩൦|| തഥാऽസ്യോദ്ധ്വംസതേ കണ്ഠഃ കൃച്ഛ്രാച്ഛക്നോതി ഭാഷിതുമ് | ന ചാപി ലഭതേ നിദ്രാം ശയാനഃ ശ്വാസപീഡിതഃ ||൩൧|| പാര്ശ്വേ തസ്യാവഗൃഹ്ണാതി ശയാനസ്യ സമീരണഃ | ആസീനോ ലഭതേ സൌഖ്യമുഷ്ണം ചൈവാഭിനന്ദതി ||൩൨|| ഉച്ഛ്രിതാക്ഷോ ലലാടേന സ്വിദ്യതാ ഭൃശമാര്തിമാന് | വിശുഷ്കാസ്യോ മുഹുഃ ശ്വാസോ മുഹുശ്ചൈവാവധമ്യതേ ||൩൩|| മേഘാമ്ബുശീതപ്രാഗ്വാതൈഃ ശ്ലേഷ്മലൈശ്ച വിവര്ധതേ | സ യാപ്യസ്തമകഃ ശ്വാസഃ സാധ്യോ വാ സ്യാന്നവോത്ഥിതഃ ||൩൪|| (ച. ചി. അ. ൨൧) |
प्रतिलोमं यदा वायुः स्रोतांसि प्रतिपद्यते | ग्रीवां शिरश्च सङ्गृह्य श्लेष्माणं समुदीर्य च ||२७|| करोति पीनसं तेन रुद्धो घुर्घुरकं तथा | अतीव तीव्रवेगं च श्वासं प्राणप्रपीडकम् ||२८|| प्रताम्यति स वेगेन तृष्यते सन्निरुध्यते | प्रमोहं कासमानश्च स गच्छति मुहुर्मुहुः ||२९|| श्लेष्मण्यमुच्यमाने तु भृशं भवति दुःखितः | तस्यैव च विमोक्षान्ते मुहूर्तं लभते सुखम् ||३०|| तथाऽस्योद्ध्वंसते कण्ठः कृच्छ्राच्छक्नोति भाषितुम् | न चापि लभते निद्रां शयानः श्वासपीडितः ||३१|| पार्श्वे तस्यावगृह्णाति शयानस्य समीरणः | आसीनो लभते सौख्यमुष्णं चैवाभिनन्दति ||३२|| उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमार्तिमान् | विशुष्कास्यो मुहुः श्वासो मुहुश्चैवावधम्यते ||३३|| मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः श्लेष्मलैश्च विवर्धते | स याप्यस्तमकः श्वासः साध्यो वा स्यान्नवोत्थितः ||३४|| (च. चि. अ. २१) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pratamakashvAsalakShaNaM, tasyaivAparakAraNaM lakShaNaM ca (35-36) · Śloka 36
ജ്വരമൂര്ഛാപരീതസ്യ വിദ്യാത് പ്രതമകം തു തമ് | ഉദാവര്തരജോऽജീര്ണക്ലിന്നകായനിരോധജഃ ||൩൫|| തമസാ വര്ധതേऽത്യര്ഥം ശീതൈശ്ചാശു പ്രശാമ്യതി | മജ്ജതസ്തമസീവാസ്യ വിദ്യാത് സന്തമകം തു തമ് ||൩൬|| (ച. ചി. അ. ൨൧) |
ज्वरमूर्छापरीतस्य विद्यात् प्रतमकं तु तम् | उदावर्तरजोऽजीर्णक्लिन्नकायनिरोधजः ||३५|| तमसा वर्धतेऽत्यर्थं शीतैश्चाशु प्रशाम्यति | मज्जतस्तमसीवास्य विद्यात् सन्तमकं तु तम् ||३६|| (च. चि. अ. २१) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShudrashvAsalakShaNaM, shvAsAnAM sAdhyAsAdhyavicArashca (37-40) · Śloka 40
രൂക്ഷായാസോദ്ഭവഃ കോഷ്ഠേ ക്ഷുദ്രോ വാത ഉദീരയന് | ക്ഷുദ്രശ്വാസോ ന സോऽത്യര്ഥം ദുഃഖേനാങ്ഗപ്രബാധകഃ ||൩൭|| ഹിനസ്തി ന സ ഗാത്രാണി ന ച ദുഃഖോ യഥേതരേ | ന ച ഭോജനപാനാനാം നിരുണദ്ധ്യുചിതാം ഗതിമ് ||൩൮|| നേന്ദ്രിയാണാം വ്യഥാം നാപി കാഞ്ചിദാപാദയേദ്രുജമ് | സ സാധ്യ ഉക്തോ, ബലിനഃ സര്വേ ചാവ്യക്തലക്ഷണാഃ ||൩൯|| (ച. ചി. അ. ൨൧) | ക്ഷുദ്രഃ സാധ്യോ മതസ്തേഷാം തമകഃ കൃച്ഛ്ര ഉച്യതേ | ത്രയഃ ശ്വാസാ ന സിധ്യന്തി തമകോ ദുര്ബലസ്യ ച ||൪൦|| (സു. ഉ. തം. അ. ൫൧) |
रूक्षायासोद्भवः कोष्ठे क्षुद्रो वात उदीरयन् | क्षुद्रश्वासो न सोऽत्यर्थं दुःखेनाङ्गप्रबाधकः ||३७|| हिनस्ति न स गात्राणि न च दुःखो यथेतरे | न च भोजनपानानां निरुणद्ध्युचितां गतिम् ||३८|| नेन्द्रियाणां व्यथां नापि काञ्चिदापादयेद्रुजम् | स साध्य उक्तो, बलिनः सर्वे चाव्यक्तलक्षणाः ||३९|| (च. चि. अ. २१) | क्षुद्रः साध्यो मतस्तेषां तमकः कृच्छ्र उच्यते | त्रयः श्वासा न सिध्यन्ति तमको दुर्बलस्य च ||४०|| (सु. उ. तं. अ. ५१) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upekShaNAsamyagupakramAbhyAM hikkAshvAsayoH shIghrAvashyamArakatvam (41) · Śloka 41
കാമം പ്രാണഹരാ രോഗാ ബഹവോ ന തു തേ തഥാ | യഥാ ശ്വാസശ്ച ഹിക്കാ ച ഹരതഃ പ്രാണമാശു ച ||൪൧|| (ച. ചി. അ. ൨൧) |
कामं प्राणहरा रोगा बहवो न तु ते तथा | यथा श्वासश्च हिक्का च हरतः प्राणमाशु च ||४१|| (च. चि. अ. २१) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 12
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ ഹിക്കാശ്വാസനിദാനം സമാപ്തമ് ||൧൨||
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने हिक्काश्वासनिदानं समाप्तम् ||१२||
🔊 Audio coming soon