12. hikkāśvāsanidānam

Adhikarana hikkAnidAnam (1-2) · Śloka 2

அத ஹிக்கா-ஶ்வாஸநிதாநம் | விதாஹிகுருவிஷ்டம்பிரூக்ஷாபிஷ்யந்திபோஜநைஃ | ஶீதபாநாஶநஸ்தாநரஜோதூமாதபாநிலைஃ ||௧|| வ்யாயாமகர்மபாராத்வவேகாகாதாபதர்பணைஃ | ஹிக்கா ஶ்வாஸஶ்ச காஸஶ்ச நணாஂ ஸமுபஜாயதே ||௨|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௫௦) |

ஸமாநநிதாநத்வாத் காஸாநந்தரஂ ஹிக்காஶ்வாஸௌ| நநு, ஏதேஷாஂ ப்ராயஸ்துல்யநிதாநசிகித்ஸிதத்வேநைகாதிகாரே கதமநபிதாநம்? உச்யதே– யத்யபி காஸஶ்வாஸஹிக்காநாஂ நிதாநஂ ஸமாநஂ, ததாபி காஸஸ்ய தோஷபேதாத்பேதஃ; யதா– வாதிகஃ, பைத்திகஃ, ஶ்லைஷ்மிக இத்யாதி; ஹிக்காஶ்வாஸௌ து கபவாதாத்மகாவேவ; யதாஹ தடபலஃ– “கபவாதாத்மகாவேதௌ பித்தஸ்தாநஸமுத்பவௌ|” (ச. சி. அ. ௧௭) இதி| ஸுஶ்ருதோऽப்யாஹ– “வாயுஃ கபேநாநுகதஃ பஞ்ச ஹிக்காஃ கரோதி ஹி|” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௫௧) இதி| பேதஸ்த்வநயோஃ ஸம்ப்ராப்திபேதாத்வேகக்ரியாதிநா ச, நது காஸவத்தோஷபேதேந; ஶ்வாஸகாஸாப்யாஂ ஹிக்காயாஃ ஸ்வநதோऽபி பேதஃ| பித்தஸ்தாநஸமுத்பவாவிதி விஶேஷணஂ ஸுஶ்ருதமதே க்ஷுத்ராஂ ந ப்ராப்நோதி, ஸா ஹி ‘ஜத்ருமூலாத் ப்ரதாவிதா’ இதி பட்யதே; சரகமதே து வ்யபேதாஂ ந ப்ராப்நோதி, ஸாऽபி ‘ஜத்ருமூலாதஸந்ததா’ இதி பட்யதே; தஸ்மாத் பித்தஸ்தாநஸமுத்பவாவிதி விஶேஷணஂ சத்ரிணோ கச்சந்தீதி ந்யாயேந போத்யம்| ஶீதஶப்தஃ பாநாதிபிஸ்த்ரிபிஃ ஸம்பத்யதே| ரஜோ தூலிஃ, ஸா ச தூமவந்நாஸாதிப்ரவேஶாத் காரணம்| வ்யாயாமகர்ம தநுராகர்ஷணாதிவ்யாபாரஃ, வேகாகாதோ மலாதிவேகவிதாரணம், அபதர்பணமநஶநாதி| காஸஶ்சோக்தோऽப்யேகநிதாநத்வப்ரதிபாதநார்தஂ புநரபிஹித இதி||௧-௨||

Adhikarana hikkAnAM svarUpaM niruktishca (3) · Śloka 3

முஹுர்முஹுர்வாயுருதேதி ஸஸ்வநோ யகத்ப்லீஹாந்த்ராணி முகாதிவாக்ஷிபந் | ஸ கோஷவாநாஶு ஹிநஸ்த்யஸூந் யதஸ்ததஸ்து ஹிக்கேத்யபிதீயதே புதைஃ ||௩|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௫௦) |

ஹிக்காநாஂ ஸ்வரூபஂ நிருக்திஂ சாஹ– முஹுர்முஹுரித்யாதி| வாயுரத்ர ஸோதாநஃ ப்ராண இத்யாஹுஃ| உதேதி ஊர்த்வஂ கச்சதி| ஸஸ்வந இதி ‘ஹிக்’ இதி ஶப்தவாந்| ஊர்த்வகமநமேவ விஶிநஷ்டி– யகதித்யாதி| அத்ர ப்லிஹேதி ஹ்ரஸ்வேகாரஶ்சந்தோநுரோதாத்| முகாதிதி ல்யப்லோபே கர்மணி பஞ்சமீ, தேந யகத்ப்லீஹாந்த்ராணி முகமாநீய, ஆக்ஷிபந் நிஃஸாரயந்நிவேத்யர்தஃ| ஸ இதி வாயுஃ| ‘ஹிநஸ்த்யஸூந்’ இதி ஹிக்கேதி நிருக்திஃ பஷோதராதிநா ரூபஸித்திஃ| ‘ஹிகிதி கத்வா காயதி ஶப்தாயதே இதி ஹிக்கா’ ஶாப்திகாஃ||௩||

Adhikarana hikkAsamprAptiH bhedAshca (4) · Śloka 4

அந்நஜாஂ யமலாஂ க்ஷுத்ராஂ கம்பீராஂ மஹதீஂ ததா | வாயுஃ கபேநாநுகதஃ பஞ்ச ஹிக்காஃ கரோதி ஹி ||௪|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௫௦) |

தாஸாஂ பேதஂ ஸம்ப்ராப்திஂ சாஹ– அந்நஜாமித்யாதி| யமலைவ சரகே வ்யபேதேதி நாம்நா படிதா, அந்நபாநே வ்யபேதே பரிணதே ஜாயதே இத்யதோ ஹேதோஃ; அஸ்யாஂ சாநுக்தமபி யமலவேகத்வஂ ஸுஶ்ருததர்ஶநாத்விஜ்ஞேயம்| அந்நஜாயாஃ ஸாத்யத்வேந ப்ராஶஸ்த்யாத் பூர்வமபிதாநம்||௪||

Adhikarana hikkApUrvarUpam (5) · Śloka 5

கண்டோரஸோர்குருத்வஂ ச வதநஸ்ய கஷாயதா | ஹிக்காநாஂ பூர்வரூபாணி குக்ஷேராடோப ஏவ ச ||௫|| (ச. சி. அ. ௨௧) |

பூர்வரூபமாஹ– கண்டோரஸோரித்யாதி| வதநஸ்ய கஷாயதா வாதாத், நது கபாந்மாதுர்யஂ, வ்யாதிப்ரபாவாத்||௫||

Adhikarana annajAhikkAlakShaNam (6) · Śloka 6

பாநாந்நைரதிஸஂயுக்தைஃ ஸஹஸா பீடிதோऽநிலஃ | ஹிக்கயத்யூர்த்வகோ பூத்வா தாஂ வித்யாதந்நஜாஂ பிஷக் ||௬|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௫௦) |

அந்நஜாயா லக்ஷணமாஹ– பாநாந்நைரித்யாதி| ஹிக்கயதி ஹிக்காஂ கரோதி||௬||

Adhikarana yamalAhikkAlakShaNam (7) · Śloka 7

சிரேண யமலைர்வேகைர்யா ஹிக்கா ஸம்ப்ரவர்ததே | கம்பயந்தீ ஶிரோக்ரீவஂ யமலாஂ தாஂ விநிர்திஶேத் ||௭|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௫௦) |

யமலாமாஹ– சிரேணேத்யாதி| கம்பயந்தீ ஶிரோக்ரீவமித்யுபலக்ஷணஂ, தேந சரகக்தப்ரலாபமூர்சாவமிதஷ்ணாவைசித்த்யஜம்பாவிப்லுதாக்ஷத்வமுகஶோஷா போத்யா இதி கயதாஸஃ||௭||

Adhikarana kShudrAhikkAlakShaNam (8) · Śloka 8

ப்ரகஷ்டகாலைர்யா வேகைர்மந்தைஃ ஸமபிவர்ததே | க்ஷுத்ரிகா நாம ஸா ஹிக்கா ஜத்ருமூலாத் ப்ரதாவிதா ||௮|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௫௦) |

க்ஷுத்ராமாஹ– ப்ரகஷ்டேத்யாதி| ப்ரகஷ்டகாலைஶ்சிரேண| ஜத்ரு கண்டோரஸோஃ ஸந்திரிதி ஜேஜ்ஜடஃ; ஜத்ரு க்ரீவாமூலஂ, தத்க்ரஹணேநைவ ஹதயக்லோமகண்டக்ரஹணமிதி கயதாஸஃ||௮||

Adhikarana gambhIrAhikkAlakShaNam (9) · Śloka 9

நாபிப்ரவத்தா யா ஹிக்கா கோரா கம்பீரநாதிநீ | அநேகோபத்ரவவதீ கம்பீரா நாம ஸா ஸ்மதா ||௯|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௫௦) |

கம்பீராமாஹ– நாபீத்யாதி| நாபிப்ரவத்தேதி நாபிதஃ ப்ரபதி ஸஞ்ஜாதா, அத ஏவாஸ்யா கம்பீரத்வம்| அநேகோபத்ரவவதீ தஷ்ணாஜ்வராதியுக்தா||௯||

Adhikarana mahatIhikkAlakShaNam (10) · Śloka 10

மர்மாண்யுத்பீடயந்தீவ ஸததஂ யா ப்ரவர்ததே | மஹாஹிக்கேதி ஸா ஜ்ஞேயா ஸர்வகாத்ரவிகம்பிநீ ||௧௦|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௫௦) |

மஹதீமாஹ– மர்மாணீத்யாதி| மர்மாணீதி ப்ரதாநாநி பஸ்திஹதயஶிராஂஸி, இயஂ நாமதோ மஹாஹிக்கா||௧௦||

Adhikarana hikkAyA asAdhyalakShaNam (11-14) · Śloka 14

ஆயம்யதே ஹிக்கதோ யஸ்ய தேஹோ தஷ்டிஶ்சோர்த்வஂ நாம்யதே யஸ்ய நித்யம் | க்ஷீணோऽந்நத்விட் க்ஷௌதி யஶ்சாதிமாத்ரஂ தௌ த்வௌ சாந்த்யௌ வர்ஜயேத்திக்கமாநௌ ||௧௧|| அதிஸஞ்சிததோஷஸ்ய பக்தச்சேதகஶஸ்ய ச | வ்யாதிபிஃ க்ஷீணதேஹஸ்ய வத்தஸ்யாதிவ்யவாயிநஃ ||௧௨|| ஆஸாஂ யா ஸா ஸமுத்பந்நா ஹிக்கா ஹந்த்யாஶு ஜீவிதம் | யமிகா ச ப்ரலாபார்திமோஹதஷ்ணாஸமந்விதா ||௧௩|| அக்ஷீணஶ்சாப்யதீநஶ்ச ஸ்திரதாத்விந்த்ரியஶ்ச யஃ | தஸ்ய ஸாதயிதுஂ ஶக்யா யமிகா ஹந்த்யதோऽந்யதா ||௧௪|| (ச. சி. அ. ௨௧) |

அவஸ்தாயாமஸாத்யத்வமாஹ– ஆயம்யத இத்யாதி| ஆயம்யதே விஸ்தார்யத இவ| தஷ்டிஶ்சோர்த்வஂ ‘பவதி’ இதி ஶேஷஃ| நாம்யதே ஆகுஞ்ச்யதே தேஹ இதி ஸம்பந்த இதி ஜேஜ்ஜடகயதாஸௌ| ‘தாம்யதி’ இதி பாடாந்தரே முஹ்யதி ஹிக்கீ| க்ஷௌதி சிக்கதி| தௌ த்வாவிதி ஆயம்யத இத்யாதிநா நித்யமித்யந்தேநைகாவஸ்தோ ஹிக்கீ, க்ஷீணேத்யாதிநாऽதிமாத்ராந்தேநாபரஃ; ஸாத்யாநாமபி மத்யே ஏவஂவிதௌ வர்ஜயேதித்யர்தஃ| கம்பீராமஹத்யோஃ ஸ்வபாவாதேவாஸாத்யத்வமிதி தத்யுக்தௌ ஹிக்கமாநாவந்த்யௌ ஶேஷபடிதாவஸாத்யௌ; பாடாந்தராணி வ்யாக்யாவிஶேஷாஶ்ச விஸ்தரபயாந்ந லிகிதாஃ| ஆஸாஂ யா ஸேதி ஆஸாஂ ஸாத்யஹிக்காநாஂ மத்யே யாऽதிஸஞ்சிததோஷாதேர்பவதி ஸா ஹந்தீதி யோஜ்யம்; அதவா ஆஸாமிதி பஞ்சவிதாநாமேவ| தேந மஹதீப்ரபதீநாஂ ஸ்வரூபேண யதஸாத்யத்வமுக்தஂ தத் ப்ராயிகம்| யதாஹ ஜதூகர்ணஃ– “ ஆத்யா துஃஸாத்யா யமிகா மோஹதஷ்ணாவதஃ ஸத்யஃப்ராணஹத்|” இதி| யமிகேத்யாதி| யமிகா சேத்யநேந சகாராத் க்ஷுத்ரா அந்நஜா வா யா ஸாத்யத்வேநோக்தா ஸா யமலைர்வேகைர்ஜாயமாநா ஹந்தீதி யோஜ்யம்| ஸைவாக்ஷீணாதேஃ ஸாத்யா பவதீத்யாஹ– அக்ஷீண இத்யாதி| அக்ஷீணோ பலவாந்| அதீநஃ ப்ரஸந்நமநாஃ| அந்யே து அந்நஜாஂ யமலாமித்யாதிஸுஶ்ருதக்ரந்தபடிதாஂ யமலாஂ யமிகாஶப்தேந வ்யாசக்ஷதே| தந்ந, யமிகா ச ப்ரலாபார்தீத்யாதிஶ்லோகஶ்சரகே படிதஃ, அத்ர யமலா யமிகாநாம்நா ந படிதைவ ஹிக்கேதி| யமிகாஶப்தேநைவார்தகத்யா வ்யபேதோச்யதேதி சேத், ந, தர்ஹி வ்யபேதா ச ப்ரலாபார்தீத்யேவமபிதத்யாத்||௧௧-௧௪||

Adhikarana shvAsabhedAH (15) · Śloka 15

மஹோர்த்வச்சிந்நதமகக்ஷுத்ரபேதைஸ்து பஞ்சதா | பித்யதே ஸ மஹாவ்யாதிஃ ஶ்வாஸ ஏகோ விஶேஷதஃ ||௧௫|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௫௧) | (வாதாதிகோ பவேத் க்ஷுத்ரஸ்தமகஸ்து கபோத்பவஃ | கபவாதாதிகஶ்சைவ ஸஂஸஷ்டஶ்சிந்நஸஞ்ஜ்ஞகஃ | ஶ்வாஸோ மாருதஸஂஸஷ்டோ மஹாநூர்த்வஸ்ததா(தோ) மதஃ) | (ஸு. உ. தஂ. அ. ௫௧) |

ஶ்வாஸாநாஹ– மஹோர்த்வேத்யாதி| ஏகோ விஶேஷத இதி ஶ்வாஸத்வேநைக ஏவ ஸந் விஶேஷஂ ஹேதுலிங்கபேதஂ ப்ராப்ய பஞ்சதா பித்யதே, பஞ்சஸு ஶ்வாஸத்வஂ வேகவதூர்த்வவாதத்வஂ; யதுக்தமந்யைஃ– “ஶ்வாஸஸ்து பஸ்த்ரிகாத்மாநஸமவாதோர்த்வகாமிதா|” இதி| ஸங்க்யேயநிர்தேஶாதேவ பஞ்சப்ரகாரத்வே ஸித்தே பஞ்சவசநஂ தமகபேதஸ்ய ப்ரதமகஸ்ய பதக்த்வஸங்க்யாநிராஸார்தம்||௧௫||

Adhikarana shvAsapUrvarUpaM, shvAsasamprAptishca (16-17) · Śloka 17

ப்ராக்ரூபஂ தஸ்ய ஹத்பீடா ஶூலமாத்மாநமேவ ச | ஆநாஹோ வக்த்ரவைரஸ்யஂ ஶங்கநிஸ்தோத ஏவ ச ||௧௬|| யதா ஸ்ரோதாஂஸி ஸஂருத்ய மாருதஃ கபபூர்வகஃ | விஷ்வக்வ்ரஜதி ஸஂருத்தஸ்ததா ஶ்வாஸாந் கரோதி ஸஃ ||௧௭|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௫௧) |

ஸம்ப்ராப்திமாஹ– யதேத்யாதி| ஸ்ரோதாஂஸீதி ஹிக்காநிர்திஷ்டப்ராணோதாநவஹாநி | கபஃ பூர்வஂ ப்ரதாநஂ யஸ்ய ஸ ததா| தேநைவ கபேந ருத்தஃ விமார்ககதிர்விமார்ககத்வேந விஷ்வக்வ்ரஜதி விஷ்வகஞ்சதீதி விஷ்வக் ஸர்வத இத்யர்தஃ||௧௬-௧௭||

Adhikarana mahAshvAsalakShaNam (18-20) · Śloka 20

உத்தூயமாநவதோ யஃ ஶப்தவத்துஃகிதோ நரஃ | உச்சைஃ ஶ்வஸிதி ஸஂருத்வோ மத்தர்ஷப இவாநிஶம் ||௧௮|| ப்ரநஷ்டஜ்ஞாநவிஜ்ஞாநஸ்ததா விப்ராந்தலோசநஃ | விவதாக்ஷ்யாநநோ பத்தமூத்ரவர்சா விஶீர்ணவாக் ||௧௯|| தீநஃ ப்ரஶ்வஸிதஂ சாஸ்ய தூராத்விஜ்ஞாயதே பஶம் | மஹாஶ்வாஸோபஸஷ்டஸ்து க்ஷிப்ரமேவ விபத்யதே ||௨௦|| (ச. சி. அ. ௨௧) |

மஹாஶ்வாஸலக்ஷணமாஹ– உத்தூயமாநேத்யாதி| உத்தூயமாநவாத இதி உத் ஊர்த்வஂ தூயமாநோ நீயமாநோ வாதோ யஸ்ய ஸ ததா| ஶப்தவத் ஸஶப்தஂ யதா பவதி| உச்சைர்தீர்கம்| ஸஂருத்தோ மத்தர்ஷப இவேதி ஸ்வரவிஶேஷஜ்ஞாபநார்தமயஂ தஷ்டாந்தஃ| ஜ்ஞாநஂ ஶாஸ்த்ரஂ, விஜ்ஞாநஂ ததர்தநிஶ்சயஃ| விப்ராந்தலோசநஃ சஞ்சலநேத்ரஃ| விவதே ஸ்தப்தே அக்ஷ்யாநநே யஸ்ய ஸ ததா; நேத்ரஸ்ய விப்ராந்தஸ்தப்தத்வே காலபேதாதிதி ஜேஜ்ஜடஃ| விஶீர்ணவாக் வக்துமக்ஷமஃ, மந்தவசநோ வா| தீநஃ க்லாந்தமநாஃ; ஹீநமிதி பாடாந்தரமயுக்தஂ, தூராத்விஜ்ஞாயதே பஶமித்யநுபபத்தேரித்யாஹுஃ||௧௮-௨௦||

Adhikarana UrdhvashvAsalakShaNam (21-23) · Śloka 23

ஊர்த்வஂ ஶ்வஸிதி யோ தீர்கஂ ந ச ப்ரத்யாஹரத்யதஃ | ஶ்லேஷ்மாவதமுகஸ்ரோதாஃ க்ருத்தகந்தவஹார்திதஃ ||௨௧|| ஊர்த்வதஷ்டிர்விபஶ்யஂஸ்து விப்ராந்தாக்ஷ இதஸ்ததஃ | ப்ரமுஹ்யந் வேதநார்தஶ்ச ஶுக்லாஸ்யோऽரதிபீடிதஃ ||௨௨|| ஊர்த்வஶ்வாஸே ப்ரகுபிதே ஹ்யதஃஶ்வாஸோ நிருத்யதே | முஹ்யதஸ்தாம்யதஶ்சோர்த்வஂ ஶ்வாஸஸ்தஸ்யைவ ஹந்த்யஸூந் ||௨௩|| (ச. சி. அ. ௨௧) |

ஊர்த்வஶ்வாஸலக்ஷணமாஹ– ஊர்த்வமித்யாதிநா| ஊர்த்வமிதி விஶேஷபரஂ, ஸர்வஶ்வாஸாநாஂ ததாவிதத்வாத்| தீர்கமிதி தீர்ககாலம்| நச ப்ரத்யாஹரத்யத இதி ந ஶ்வாஸமதஃ கரோதி தீர்ககாலமித்யர்தஃ| ஶ்லேஷ்மாவதமுகஸ்ரோதா இதி ஶ்லேஷ்மணா ஆவதாநி முகஂ ஸ்ரோதாஂஸி ச யஸ்ய ஸ ததா| க்ருத்தகந்தவஹார்திதஃ குபிதவாதபீடிதஃ; ஸமஸ்தபாடே து ஶ்லேஷ்மாவதமுகஸ்ரோதஸ்த்வேந க்ருத்தோ யோ கந்தவஹஸ்தேநார்திதஃ| விபஶ்யஂஸ்து இதஸ்தத இதி இதஸ்ததோ விகதிஂ பஶ்யந்| ‘ஊர்த்வஂ ஶ்வஸிதி யோ தீர்கஂ ந ச ப்ரத்யாஹரத்யதஃ’ இதி யதுக்தஂ தத்ர ஹேதுமாஹ– ஊர்த்வஶ்வாஸ இத்யாதி| நிருத்யத இதி ஹதய ஏவாதிஸ்தம்பிதஃ| அதவா ஶ்வாஸோ வாதஃ ஸோऽதோ ந வர்ததே| ஊர்த்வஂ ஶ்வாஸ ஊர்த்வஶ்வாஸஃ| தாம்யதோ க்லாயதோ முஹ்யதஶ்சாஸூந் ப்ராணாந் ஹந்தி, நாந்யதேதி||௨௧-௨௩||

Adhikarana chinnashvAsalakShaNam (24-26) · Śloka 26

யஸ்து ஶ்வஸிதி விச்சிந்நஂ ஸர்வப்ராணேந பீடிதஃ | ந வா ஶ்வஸிதி துஃகார்தோ மர்மச்சேதருகர்திதஃ ||௨௪|| ஆநாஹஸ்வேதமூர்சார்தோ தஹ்யமாநேந பஸ்திநா | விப்லுதாக்ஷஃ பரிக்ஷீணஃ ஶ்வஸந் ரக்தைகலோசநஃ ||௨௫|| விசேதாஃ பரிஶுஷ்காஸ்யோ விவர்ணஃ ப்ரலபந்நரஃ | சிந்நஶ்வாஸேந விச்சிந்நஃ ஸ ஶீக்ரஂ விஜஹாத்யஸூந் ||௨௬|| (ச. சி. அ. ௨௯) |

சிந்நஶ்வாஸலக்ஷணமாஹ– யஸ்த்வித்யாதி| விச்சிந்நஂ ஸவிச்சேதம்| ஸர்வப்ராணேந ந வா ஶ்வஸிதி ஶ்வாஸஂ ந லபதே| மர்மச்சேதருகர்தித இதி ஹதயச்சேதவேதநயா பீடிதஃ| தஹ்யமாநேந பஸ்திநோபலக்ஷிதஃ, ஏதேந வாதஸ்ய பித்தாநுபந்தோ தர்ஶிதஃ| விப்லுதாக்ஷஃ சஞ்சலநேத்ரோऽஶ்ருபூர்ணசக்ஷுர்வா| ரக்தைகலோசநத்வஂ வ்யாதிப்ரபாவாத், தோஷாத்து த்வயோரபி ஸ்யாத்| விசேதா உத்விக்நசித்தஃ| விச்சிந்நோ விமோக்ஷிதஸந்திஃ, ‘பீடித’ இத்யந்யே; ‘விஹதஃ’ இதி பாடாந்தரம்||௨௪-௨௬||

Adhikarana tamakashvAsalakShaNam (27-34) · Śloka 34

ப்ரதிலோமஂ யதா வாயுஃ ஸ்ரோதாஂஸி ப்ரதிபத்யதே | க்ரீவாஂ ஶிரஶ்ச ஸங்கஹ்ய ஶ்லேஷ்மாணஂ ஸமுதீர்ய ச ||௨௭|| கரோதி பீநஸஂ தேந ருத்தோ குர்குரகஂ ததா | அதீவ தீவ்ரவேகஂ ச ஶ்வாஸஂ ப்ராணப்ரபீடகம் ||௨௮|| ப்ரதாம்யதி ஸ வேகேந தஷ்யதே ஸந்நிருத்யதே | ப்ரமோஹஂ காஸமாநஶ்ச ஸ கச்சதி முஹுர்முஹுஃ ||௨௯|| ஶ்லேஷ்மண்யமுச்யமாநே து பஶஂ பவதி துஃகிதஃ | தஸ்யைவ ச விமோக்ஷாந்தே முஹூர்தஂ லபதே ஸுகம் ||௩௦|| ததாऽஸ்யோத்த்வஂஸதே கண்டஃ கச்ச்ராச்சக்நோதி பாஷிதும் | ந சாபி லபதே நித்ராஂ ஶயாநஃ ஶ்வாஸபீடிதஃ ||௩௧|| பார்ஶ்வே தஸ்யாவகஹ்ணாதி ஶயாநஸ்ய ஸமீரணஃ | ஆஸீநோ லபதே ஸௌக்யமுஷ்ணஂ சைவாபிநந்ததி ||௩௨|| உச்ச்ரிதாக்ஷோ லலாடேந ஸ்வித்யதா பஶமார்திமாந் | விஶுஷ்காஸ்யோ முஹுஃ ஶ்வாஸோ முஹுஶ்சைவாவதம்யதே ||௩௩|| மேகாம்புஶீதப்ராக்வாதைஃ ஶ்லேஷ்மலைஶ்ச விவர்ததே | ஸ யாப்யஸ்தமகஃ ஶ்வாஸஃ ஸாத்யோ வா ஸ்யாந்நவோத்திதஃ ||௩௪|| (ச. சி. அ. ௨௧) |

தமகஶ்வாஸலக்ஷணமாஹ– ப்ரதிலோமமித்யாதி| ஶ்லேஷ்மாணஂ ஸமுதீர்ய சேத்யநேந ஸாமாந்யஸம்ப்ராப்திலப்தஸ்யாபி ஶ்லேஷ்மணஃ புநரபிதாநாதிஹ விஶேஷேண காரணத்வஂ போதயதி| தேந ருத்தஃ கபேநாவதஃ| குர்குரகஂ கண்டே குர்குரஶப்தம்| ப்ராணப்ரபீடகஂ ப்ராணாதிஷ்டாநஹதயஸ்ய பீடகம்| ப்ரதாம்யதி தமஸி ப்ரவிஶதீவ| ஸந்நிருத்யதே ‘நிஶ்சேஷ்டோ பவதி’ இதி சக்ரஃ, ஜேஜ்ஜடஸ்து ஸந்நிருத்யதே ‘ஶ்வாஸஃ’ இதி | தஸ்யைவேதி ஶ்லேஷ்மணஃ| ஸுகஂ ஸுகமிவ| உத்த்வஂஸதே கண்டூயதே| பார்ஶ்வே இதி கர்மபதம், அவகஹ்ணாதி பீடயதி| உஷ்ணமபிநந்ததி வாதகபாரப்தத்வாத்| உச்ச்ரிதாக்ஷ உச்சூநநேத்ரஃ| லலாடேநேத்யுபலக்ஷணே ததீயா| அவதம்யதே கஜாரூடஸ்யேவ ஸர்வகாத்ரஂ சால்யதே||௨௭– ௩௪||

Adhikarana pratamakashvAsalakShaNaM, tasyaivAparakAraNaM lakShaNaM ca (35-36) · Śloka 36

ஜ்வரமூர்சாபரீதஸ்ய வித்யாத் ப்ரதமகஂ து தம் | உதாவர்தரஜோऽஜீர்ணக்லிந்நகாயநிரோதஜஃ ||௩௫|| தமஸா வர்ததேऽத்யர்தஂ ஶீதைஶ்சாஶு ப்ரஶாம்யதி | மஜ்ஜதஸ்தமஸீவாஸ்ய வித்யாத் ஸந்தமகஂ து தம் ||௩௬|| (ச. சி. அ. ௨௧) |

தமகஸ்யைவ பித்தாநுபந்தத்வாஜ்ஜ்வராதியோகேந ப்ரதமகஸஞ்ஜ்ஞாமாஹ– ஜ்வரேத்யாதி| ஜ்வரமூர்சாப்யாஂ பரீதோ ஜ்வரமூர்சாபரீதஃ; ஜ்வரேண மூர்சா ஜ்வரமூர்சேதி ஜேஜ்ஜடஃ| ஏதஸ்யைவாபரகாரணஂ லக்ஷணஂ சாஹ– உதாவர்தேத்யாதி| உதாவர்தோ ரோகஃ, ரஜோ தூலிஃ, அஜீர்ணமாமாதி, க்லிந்நஂ விதக்தஂ, காயே வேகாநாஂ நிரோதஃ காயநிரோதஃ; அதவா க்லிந்நகாயோ வத்தநர இத்யாஹுஃ, நிரோதஃ வேகநிரோதஃ, அதவா குயோகிநாஂ கும்பகாதிரூபவாதநிரோத இதி ஜேஜ்ஜடஃ| தமஸா அந்தகாரேண, மாநஸதோஷேண வா; அத்யர்தமிதி இதரகாரணாபேக்ஷயா விஶேஷேண; வாதகபாரப்தோऽபி பித்தஸம்பந்தாத் ஶீதைருபஶாம்யதீத்யாஹுஃ| ஸந்தமகஃ ப்ரதமக ஏவேதி| அந்யே து உதாவர்தேத்யாதிநா ப்ரதமகஸ்யோபஸர்கமாஹுரிதி ஜேஜ்ஜடஃ||௩௫-௩௬||

Adhikarana kShudrashvAsalakShaNaM, shvAsAnAM sAdhyAsAdhyavicArashca (37-40) · Śloka 40

ரூக்ஷாயாஸோத்பவஃ கோஷ்டே க்ஷுத்ரோ வாத உதீரயந் | க்ஷுத்ரஶ்வாஸோ ந ஸோऽத்யர்தஂ துஃகேநாங்கப்ரபாதகஃ ||௩௭|| ஹிநஸ்தி ந ஸ காத்ராணி ந ச துஃகோ யதேதரே | ந ச போஜநபாநாநாஂ நிருணத்த்யுசிதாஂ கதிம் ||௩௮|| நேந்த்ரியாணாஂ வ்யதாஂ நாபி காஞ்சிதாபாதயேத்ருஜம் | ஸ ஸாத்ய உக்தோ, பலிநஃ ஸர்வே சாவ்யக்தலக்ஷணாஃ ||௩௯|| (ச. சி. அ. ௨௧) | க்ஷுத்ரஃ ஸாத்யோ மதஸ்தேஷாஂ தமகஃ கச்ச்ர உச்யதே | த்ரயஃ ஶ்வாஸா ந ஸித்யந்தி தமகோ துர்பலஸ்ய ச ||௪௦|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௫௧) |

க்ஷுத்ரஶ்வாஸமாஹ– ரூக்ஷேத்யாதி| ரூக்ஷமந்நபாநம்| க்ஷுத்ரோऽல்பநிதாநலிங்கஃ| உதீரயந் ஊர்த்வஂ கச்சந்| இதரே உர்த்வஶ்வாஸாதயஃ| ஸ ஸாத்ய உக்த இதி சேதஃ| ஸர்வே மஹாஶ்வாஸாதயோऽவ்யக்தலக்ஷணாஃ ஸந்தஃ ஸாத்யா இதி யோஜ்யம்| த்ரயஃ ஶ்வாஸா ந ஸித்யந்தி மஹோர்த்வச்சிந்நாஃ ஸம்பூர்ணலக்ஷணாஃ ||௩௭-௪௦||

Adhikarana upekShaNAsamyagupakramAbhyAM hikkAshvAsayoH shIghrAvashyamArakatvam (41) · Śloka 41

காமஂ ப்ராணஹரா ரோகா பஹவோ ந து தே ததா | யதா ஶ்வாஸஶ்ச ஹிக்கா ச ஹரதஃ ப்ராணமாஶு ச ||௪௧|| (ச. சி. அ. ௨௧) |

உபேக்ஷணாஸம்யகுபக்ரமாப்யாஂ ஹிக்காஶ்வாஸயோஃ ஶீக்ராவஶ்யமாரகத்வமாஹ– காமமித்யாதி| காமமநுமதௌ, ப்ராணஹராஃ ஸந்நிபாதஜ்வராதயஃ| ஶேஷஂ ஸுபோதமிதி||௪௧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 12

இதி ஶ்ரீமாதவகரவிரசிதே மாதவநிதாநே ஹிக்காஶ்வாஸநிதாநஂ ஸமாப்தம் ||௧௨||

இதி ஶ்ரீவிஜயரக்ஷிதகதாயாஂ மதுகோஶவ்யாக்யாயாஂ ஹிக்காஶ்வாஸநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௧௨||