Adhikarana hikkAnidAnam (1-2) · Śloka 2
అథ హిక్కా-శ్వాసనిదానం |
విదాహిగురువిష్టంభిరూక్షాభిష్యందిభోజనైః |
శీతపానాశనస్థానరజోధూమాతపానిలైః ||1||
వ్యాయామకర్మభారాధ్వవేగాఘాతాపతర్పణైః |
హిక్కా శ్వాసశ్చ కాసశ్చ నృణాం సముపజాయతే ||2||
(సు. ఉ. తం. అ. 50) |
View original
अथ हिक्का-श्वासनिदानम् |
विदाहिगुरुविष्टम्भिरूक्षाभिष्यन्दिभोजनैः |
शीतपानाशनस्थानरजोधूमातपानिलैः ||१||
व्यायामकर्मभाराध्ववेगाघातापतर्पणैः |
हिक्का श्वासश्च कासश्च नृणां समुपजायते ||२||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
సమాననిదానత్వాత్ కాసానంతరం హిక్కాశ్వాసౌ| నను, ఏతేషాం ప్రాయస్తుల్యనిదానచికిత్సితత్వేనైకాధికారే కథమనభిధానం? ఉచ్యతే– యద్యపి కాసశ్వాసహిక్కానాం నిదానం సమానం, తథాపి కాసస్య దోషభేదాద్భేదః; యథా– వాతికః, పైత్తికః, శ్లైష్మిక ఇత్యాది; హిక్కాశ్వాసౌ తు కఫవాతాత్మకావేవ; యదాహ దృఢబలః– “కఫవాతాత్మకావేతౌ పిత్తస్థానసముద్భవౌ|” (చ. చి. అ. 17) ఇతి| సుశ్రుతోऽప్యాహ– “వాయుః కఫేనానుగతః పంచ హిక్కాః కరోతి హి|” (సు. ఉ. తం. అ. 51) ఇతి| భేదస్త్వనయోః సంప్రాప్తిభేదాద్వేగక్రియాదినా చ, నతు కాసవద్దోషభేదేన; శ్వాసకాసాభ్యాం హిక్కాయాః స్వనతోऽపి భేదః| పిత్తస్థానసముద్భవావితి విశేషణం సుశ్రుతమతే క్షుద్రాం న ప్రాప్నోతి, సా హి ‘జత్రుమూలాత్ ప్రధావితా’ ఇతి పఠ్యతే; చరకమతే తు వ్యపేతాం న ప్రాప్నోతి, సాऽపి ‘జత్రుమూలాదసంతతా’ ఇతి పఠ్యతే; తస్మాత్ పిత్తస్థానసముద్భవావితి విశేషణం ఛత్రిణో గచ్ఛంతీతి న్యాయేన బోధ్యం| శీతశబ్దః పానాదిభిస్త్రిభిః సంబధ్యతే| రజో ధూలిః, సా చ ధూమవన్నాసాదిప్రవేశాత్ కారణం| వ్యాయామకర్మ ధనురాకర్షణాదివ్యాపారః, వేగాఘాతో మలాదివేగవిధారణం, అపతర్పణమనశనాది| కాసశ్చోక్తోऽప్యేకనిదానత్వప్రతిపాదనార్థం పునరభిహిత ఇతి||1-2||
Adhikarana hikkAnAM svarUpaM niruktishca (3) · Śloka 3
ముహుర్ముహుర్వాయురుదేతి సస్వనో యకృత్ప్లీహాంత్రాణి ముఖాదివాక్షిపన్ |
స ఘోషవానాశు హినస్త్యసూన్ యతస్తతస్తు హిక్కేత్యభిధీయతే బుధైః ||3||
(సు. ఉ. తం. అ. 50) |
View original
मुहुर्मुहुर्वायुरुदेति सस्वनो यकृत्प्लीहान्त्राणि मुखादिवाक्षिपन् |
स घोषवानाशु हिनस्त्यसून् यतस्ततस्तु हिक्केत्यभिधीयते बुधैः ||३||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
హిక్కానాం స్వరూపం నిరుక్తిం చాహ– ముహుర్ముహురిత్యాది| వాయురత్ర సోదానః ప్రాణ ఇత్యాహుః| ఉదేతి ఊర్ధ్వం గచ్ఛతి| సస్వన ఇతి ‘హిక్’ ఇతి శబ్దవాన్| ఊర్ధ్వగమనమేవ విశినష్టి– యకృదిత్యాది| అత్ర ప్లిహేతి హ్రస్వేకారశ్ఛందోనురోధాత్| ముఖాదితి ల్యబ్లోపే కర్మణి పంచమీ, తేన యకృత్ప్లీహాంత్రాణి ముఖమానీయ, ఆక్షిపన్ నిఃసారయన్నివేత్యర్థః| స ఇతి వాయుః| ‘హినస్త్యసూన్’ ఇతి హిక్కేతి నిరుక్తిః పృషోదరాదినా రూపసిద్ధిః| ‘హిగితి కృత్వా కాయతి శబ్దాయతే ఇతి హిక్కా’ శాబ్దికాః||3||
Adhikarana hikkAsamprAptiH bhedAshca (4) · Śloka 4
అన్నజాం యమలాం క్షుద్రాం గంభీరాం మహతీం తథా |
వాయుః కఫేనానుగతః పంచ హిక్కాః కరోతి హి ||4||
(సు. ఉ. తం. అ. 50) |
View original
अन्नजां यमलां क्षुद्रां गम्भीरां महतीं तथा |
वायुः कफेनानुगतः पञ्च हिक्काः करोति हि ||४||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
తాసాం భేదం సంప్రాప్తిం చాహ– అన్నజామిత్యాది| యమలైవ చరకే వ్యపేతేతి నామ్నా పఠితా, అన్నపానే వ్యపేతే పరిణతే జాయతే ఇత్యతో హేతోః; అస్యాం చానుక్తమపి యమలవేగత్వం సుశ్రుతదర్శనాద్విజ్ఞేయం| అన్నజాయాః సాధ్యత్వేన ప్రాశస్త్యాత్ పూర్వమభిధానం||4||
Adhikarana hikkApUrvarUpam (5) · Śloka 5
కంఠోరసోర్గురుత్వం చ వదనస్య కషాయతా |
హిక్కానాం పూర్వరూపాణి కుక్షేరాటోప ఏవ చ ||5||
(చ. చి. అ. 21) |
View original
कण्ठोरसोर्गुरुत्वं च वदनस्य कषायता |
हिक्कानां पूर्वरूपाणि कुक्षेराटोप एव च ||५||
(च. चि. अ. २१) |
పూర్వరూపమాహ– కంఠోరసోరిత్యాది| వదనస్య కషాయతా వాతాత్, నతు కఫాన్మాధుర్యం, వ్యాధిప్రభావాత్||5||
Adhikarana annajAhikkAlakShaNam (6) · Śloka 6
పానాన్నైరతిసంయుక్తైః సహసా పీడితోऽనిలః |
హిక్కయత్యూర్ధ్వగో భూత్వా తాం విద్యాదన్నజాం భిషక్ ||6||
(సు. ఉ. తం. అ. 50) |
View original
पानान्नैरतिसंयुक्तैः सहसा पीडितोऽनिलः |
हिक्कयत्यूर्ध्वगो भूत्वा तां विद्यादन्नजां भिषक् ||६||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
అన్నజాయా లక్షణమాహ– పానాన్నైరిత్యాది| హిక్కయతి హిక్కాం కరోతి||6||
Adhikarana yamalAhikkAlakShaNam (7) · Śloka 7
చిరేణ యమలైర్వేగైర్యా హిక్కా సంప్రవర్తతే |
కంపయంతీ శిరోగ్రీవం యమలాం తాం వినిర్దిశేత్ ||7||
(సు. ఉ. తం. అ. 50) |
View original
चिरेण यमलैर्वेगैर्या हिक्का सम्प्रवर्तते |
कम्पयन्ती शिरोग्रीवं यमलां तां विनिर्दिशेत् ||७||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
యమలామాహ– చిరేణేత్యాది| కంపయంతీ శిరోగ్రీవమిత్యుపలక్షణం, తేన చరకక్తప్రలాపమూర్ఛావమితృష్ణావైచిత్త్యజృంభావిప్లుతాక్షత్వముఖశోషా బోధ్యా ఇతి గయదాసః||7||
Adhikarana kShudrAhikkAlakShaNam (8) · Śloka 8
ప్రకృష్టకాలైర్యా వేగైర్మందైః సమభివర్తతే |
క్షుద్రికా నామ సా హిక్కా జత్రుమూలాత్ ప్రధావితా ||8||
(సు. ఉ. తం. అ. 50) |
View original
प्रकृष्टकालैर्या वेगैर्मन्दैः समभिवर्तते |
क्षुद्रिका नाम सा हिक्का जत्रुमूलात् प्रधाविता ||८||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
క్షుద్రామాహ– ప్రకృష్టేత్యాది| ప్రకృష్టకాలైశ్చిరేణ| జత్రు కంఠోరసోః సంధిరితి జేజ్జటః; జత్రు గ్రీవామూలం, తద్గ్రహణేనైవ హృదయక్లోమకంఠగ్రహణమితి గయదాసః||8||
Adhikarana gambhIrAhikkAlakShaNam (9) · Śloka 9
నాభిప్రవృత్తా యా హిక్కా ఘోరా గంభీరనాదినీ |
అనేకోపద్రవవతీ గంభీరా నామ సా స్మృతా ||9||
(సు. ఉ. తం. అ. 50) |
View original
नाभिप्रवृत्ता या हिक्का घोरा गम्भीरनादिनी |
अनेकोपद्रववती गम्भीरा नाम सा स्मृता ||९||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
గంభీరామాహ– నాభీత్యాది| నాభిప్రవృత్తేతి నాభితః ప్రభృతి సంజాతా, అత ఏవాస్యా గంభీరత్వం| అనేకోపద్రవవతీ తృష్ణాజ్వరాదియుక్తా||9||
Adhikarana mahatIhikkAlakShaNam (10) · Śloka 10
మర్మాణ్యుత్పీడయంతీవ సతతం యా ప్రవర్తతే |
మహాహిక్కేతి సా జ్ఞేయా సర్వగాత్రవికంపినీ ||10||
(సు. ఉ. తం. అ. 50) |
View original
मर्माण्युत्पीडयन्तीव सततं या प्रवर्तते |
महाहिक्केति सा ज्ञेया सर्वगात्रविकम्पिनी ||१०||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
మహతీమాహ– మర్మాణీత్యాది| మర్మాణీతి ప్రధానాని బస్తిహృదయశిరాంసి, ఇయం నామతో మహాహిక్కా||10||
Adhikarana hikkAyA asAdhyalakShaNam (11-14) · Śloka 14
ఆయమ్యతే హిక్కతో యస్య దేహో దృష్టిశ్చోర్ధ్వం నామ్యతే యస్య నిత్యం |
క్షీణోऽన్నద్విట్ క్షౌతి యశ్చాతిమాత్రం తౌ ద్వౌ చాంత్యౌ వర్జయేద్ధిక్కమానౌ ||11||
అతిసంచితదోషస్య భక్తచ్ఛేదకృశస్య చ |
వ్యాధిభిః క్షీణదేహస్య వృద్ధస్యాతివ్యవాయినః ||12||
ఆసాం యా సా సముత్పన్నా హిక్కా హంత్యాశు జీవితం |
యమికా చ ప్రలాపార్తిమోహతృష్ణాసమన్వితా ||13||
అక్షీణశ్చాప్యదీనశ్చ స్థిరధాత్వింద్రియశ్చ యః |
తస్య సాధయితుం శక్యా యమికా హంత్యతోऽన్యథా ||14||
(చ. చి. అ. 21) |
View original
आयम्यते हिक्कतो यस्य देहो दृष्टिश्चोर्ध्वं नाम्यते यस्य नित्यम् |
क्षीणोऽन्नद्विट् क्षौति यश्चातिमात्रं तौ द्वौ चान्त्यौ वर्जयेद्धिक्कमानौ ||११||
अतिसञ्चितदोषस्य भक्तच्छेदकृशस्य च |
व्याधिभिः क्षीणदेहस्य वृद्धस्यातिव्यवायिनः ||१२||
आसां या सा समुत्पन्ना हिक्का हन्त्याशु जीवितम् |
यमिका च प्रलापार्तिमोहतृष्णासमन्विता ||१३||
अक्षीणश्चाप्यदीनश्च स्थिरधात्विन्द्रियश्च यः |
तस्य साधयितुं शक्या यमिका हन्त्यतोऽन्यथा ||१४||
(च. चि. अ. २१) |
అవస్థాయామసాధ్యత్వమాహ– ఆయమ్యత ఇత్యాది| ఆయమ్యతే విస్తార్యత ఇవ| దృష్టిశ్చోర్ధ్వం ‘భవతి’ ఇతి శేషః| నామ్యతే ఆకుంచ్యతే దేహ ఇతి సంబంధ ఇతి జేజ్జటగయదాసౌ| ‘తామ్యతి’ ఇతి పాఠాంతరే ముహ్యతి హిక్కీ| క్షౌతి ఛిక్కతి| తౌ ద్వావితి ఆయమ్యత ఇత్యాదినా నిత్యమిత్యంతేనైకావస్థో హిక్కీ, క్షీణేత్యాదినాऽతిమాత్రాంతేనాపరః; సాధ్యానామపి మధ్యే ఏవంవిధౌ వర్జయేదిత్యర్థః| గంభీరామహత్యోః స్వభావాదేవాసాధ్యత్వమితి తద్యుక్తౌ హిక్కమానావంత్యౌ శేషపఠితావసాధ్యౌ; పాఠాంతరాణి వ్యాఖ్యావిశేషాశ్చ విస్తరభయాన్న లిఖితాః| ఆసాం యా సేతి ఆసాం సాధ్యహిక్కానాం మధ్యే యాऽతిసంచితదోషాదేర్భవతి సా హంతీతి యోజ్యం; అథవా ఆసామితి పంచవిధానామేవ| తేన మహతీప్రభృతీనాం స్వరూపేణ యదసాధ్యత్వముక్తం తత్ ప్రాయికం| యదాహ జతూకర్ణః– “ ఆద్యా దుఃసాధ్యా యమికా మోహతృష్ణావతః సద్యఃప్రాణహృత్|” ఇతి| యమికేత్యాది| యమికా చేత్యనేన చకారాత్ క్షుద్రా అన్నజా వా యా సాధ్యత్వేనోక్తా సా యమలైర్వేగైర్జాయమానా హంతీతి యోజ్యం| సైవాక్షీణాదేః సాధ్యా భవతీత్యాహ– అక్షీణ ఇత్యాది| అక్షీణో బలవాన్| అదీనః ప్రసన్నమనాః| అన్యే తు అన్నజాం యమలామిత్యాదిసుశ్రుతగ్రంథపఠితాం యమలాం యమికాశబ్దేన వ్యాచక్షతే| తన్న, యమికా చ ప్రలాపార్తీత్యాదిశ్లోకశ్చరకే పఠితః, అత్ర యమలా యమికానామ్నా న పఠితైవ హిక్కేతి| యమికాశబ్దేనైవార్థగత్యా వ్యపేతోచ్యతేతి చేత్, న, తర్హి వ్యపేతా చ ప్రలాపార్తీత్యేవమభిదధ్యాత్||11-14||
Adhikarana shvAsabhedAH (15) · Śloka 15
మహోర్ధ్వచ్ఛిన్నతమకక్షుద్రభేదైస్తు పంచధా |
భిద్యతే స మహావ్యాధిః శ్వాస ఏకో విశేషతః ||15||
(సు. ఉ. తం. అ. 51) |
(వాతాధికో భవేత్ క్షుద్రస్తమకస్తు కఫోద్భవః |
కఫవాతాధికశ్చైవ సంసృష్టశ్ఛిన్నసంజ్ఞకః |
శ్వాసో మారుతసంసృష్టో మహానూర్ధ్వస్తథా(తో) మతః) |
(సు. ఉ. తం. అ. 51) |
View original
महोर्ध्वच्छिन्नतमकक्षुद्रभेदैस्तु पञ्चधा |
भिद्यते स महाव्याधिः श्वास एको विशेषतः ||१५||
(सु. उ. तं. अ. ५१) |
(वाताधिको भवेत् क्षुद्रस्तमकस्तु कफोद्भवः |
कफवाताधिकश्चैव संसृष्टश्छिन्नसञ्ज्ञकः |
श्वासो मारुतसंसृष्टो महानूर्ध्वस्तथा(तो) मतः) |
(सु. उ. तं. अ. ५१) |
శ్వాసానాహ– మహోర్ధ్వేత్యాది| ఏకో విశేషత ఇతి శ్వాసత్వేనైక ఏవ సన్ విశేషం హేతులింగభేదం ప్రాప్య పంచధా భిద్యతే, పంచసు శ్వాసత్వం వేగవదూర్ధ్వవాతత్వం; యదుక్తమన్యైః– “శ్వాసస్తు భస్త్రికాధ్మానసమవాతోర్ధ్వగామితా|” ఇతి| సంఖ్యేయనిర్దేశాదేవ పంచప్రకారత్వే సిద్ధే పంచవచనం తమకభేదస్య ప్రతమకస్య పృథక్త్వసంఖ్యానిరాసార్థం||15||
Adhikarana shvAsapUrvarUpaM, shvAsasamprAptishca (16-17) · Śloka 17
ప్రాగ్రూపం తస్య హృత్పీడా శూలమాధ్మానమేవ చ |
ఆనాహో వక్త్రవైరస్యం శంఖనిస్తోద ఏవ చ ||16||
యదా స్రోతాంసి సంరుధ్య మారుతః కఫపూర్వకః |
విష్వగ్వ్రజతి సంరుద్ధస్తదా శ్వాసాన్ కరోతి సః ||17||
(సు. ఉ. తం. అ. 51) |
View original
प्राग्रूपं तस्य हृत्पीडा शूलमाध्मानमेव च |
आनाहो वक्त्रवैरस्यं शङ्खनिस्तोद एव च ||१६||
यदा स्रोतांसि संरुध्य मारुतः कफपूर्वकः |
विष्वग्व्रजति संरुद्धस्तदा श्वासान् करोति सः ||१७||
(सु. उ. तं. अ. ५१) |
సంప్రాప్తిమాహ– యదేత్యాది| స్రోతాంసీతి హిక్కానిర్దిష్టప్రాణోదానవహాని | కఫః పూర్వం ప్రధానం యస్య స తథా| తేనైవ కఫేన రుద్ధః విమార్గగతిర్విమార్గగత్వేన విష్వగ్వ్రజతి విష్వగంచతీతి విష్వక్ సర్వత ఇత్యర్థః||16-17||
Adhikarana mahAshvAsalakShaNam (18-20) · Śloka 20
ఉద్ధూయమానవతో యః శబ్దవద్దుఃఖితో నరః |
ఉచ్చైః శ్వసితి సంరుద్వో మత్తర్షభ ఇవానిశం ||18||
ప్రనష్టజ్ఞానవిజ్ఞానస్తథా విభ్రాంతలోచనః |
వివృతాక్ష్యాననో బద్ధమూత్రవర్చా విశీర్ణవాక్ ||19||
దీనః ప్రశ్వసితం చాస్య దూరాద్విజ్ఞాయతే భృశం |
మహాశ్వాసోపసృష్టస్తు క్షిప్రమేవ విపద్యతే ||20||
(చ. చి. అ. 21) |
View original
उद्धूयमानवतो यः शब्दवद्दुःखितो नरः |
उच्चैः श्वसिति संरुद्वो मत्तर्षभ इवानिशम् ||१८||
प्रनष्टज्ञानविज्ञानस्तथा विभ्रान्तलोचनः |
विवृताक्ष्याननो बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक् ||१९||
दीनः प्रश्वसितं चास्य दूराद्विज्ञायते भृशम् |
महाश्वासोपसृष्टस्तु क्षिप्रमेव विपद्यते ||२०||
(च. चि. अ. २१) |
మహాశ్వాసలక్షణమాహ– ఉద్ధూయమానేత్యాది| ఉద్ధూయమానవాత ఇతి ఉత్ ఊర్ధ్వం ధూయమానో నీయమానో వాతో యస్య స తథా| శబ్దవత్ సశబ్దం యథా భవతి| ఉచ్చైర్దీర్ఘం| సంరుద్ధో మత్తర్షభ ఇవేతి స్వరవిశేషజ్ఞాపనార్థమయం దృష్టాంతః| జ్ఞానం శాస్త్రం, విజ్ఞానం తదర్థనిశ్చయః| విభ్రాంతలోచనః చంచలనేత్రః| వివృతే స్తబ్ధే అక్ష్యాననే యస్య స తథా; నేత్రస్య విభ్రాంతస్తబ్ధత్వే కాలభేదాదితి జేజ్జటః| విశీర్ణవాక్ వక్తుమక్షమః, మందవచనో వా| దీనః క్లాంతమనాః; హీనమితి పాఠాంతరమయుక్తం, దూరాద్విజ్ఞాయతే భృశమిత్యనుపపత్తేరిత్యాహుః||18-20||
Adhikarana UrdhvashvAsalakShaNam (21-23) · Śloka 23
ఊర్ధ్వం శ్వసితి యో దీర్ఘం న చ ప్రత్యాహరత్యధః |
శ్లేష్మావృతముఖస్రోతాః క్రుద్ధగంధవహార్దితః ||21||
ఊర్ధ్వదృష్టిర్విపశ్యంస్తు విభ్రాంతాక్ష ఇతస్తతః |
ప్రముహ్యన్ వేదనార్తశ్చ శుక్లాస్యోऽరతిపీడితః ||22||
ఊర్ధ్వశ్వాసే ప్రకుపితే హ్యధఃశ్వాసో నిరుధ్యతే |
ముహ్యతస్తామ్యతశ్చోర్ధ్వం శ్వాసస్తస్యైవ హంత్యసూన్ ||23||
(చ. చి. అ. 21) |
View original
ऊर्ध्वं श्वसिति यो दीर्घं न च प्रत्याहरत्यधः |
श्लेष्मावृतमुखस्रोताः क्रुद्धगन्धवहार्दितः ||२१||
ऊर्ध्वदृष्टिर्विपश्यंस्तु विभ्रान्ताक्ष इतस्ततः |
प्रमुह्यन् वेदनार्तश्च शुक्लास्योऽरतिपीडितः ||२२||
ऊर्ध्वश्वासे प्रकुपिते ह्यधःश्वासो निरुध्यते |
मुह्यतस्ताम्यतश्चोर्ध्वं श्वासस्तस्यैव हन्त्यसून् ||२३||
(च. चि. अ. २१) |
ఊర్ధ్వశ్వాసలక్షణమాహ– ఊర్ధ్వమిత్యాదినా| ఊర్ధ్వమితి విశేషపరం, సర్వశ్వాసానాం తథావిధత్వాత్| దీర్ఘమితి దీర్ఘకాలం| నచ ప్రత్యాహరత్యధ ఇతి న శ్వాసమధః కరోతి దీర్ఘకాలమిత్యర్థః| శ్లేష్మావృతముఖస్రోతా ఇతి శ్లేష్మణా ఆవృతాని ముఖం స్రోతాంసి చ యస్య స తథా| క్రుద్ధగంధవహార్దితః కుపితవాతపీడితః; సమస్తపాఠే తు శ్లేష్మావృతముఖస్రోతస్త్వేన క్రుద్ధో యో గంధవహస్తేనార్దితః| విపశ్యంస్తు ఇతస్తత ఇతి ఇతస్తతో వికృతిం పశ్యన్| ‘ఊర్ధ్వం శ్వసితి యో దీర్ఘం న చ ప్రత్యాహరత్యధః’ ఇతి యదుక్తం తత్ర హేతుమాహ– ఊర్ధ్వశ్వాస ఇత్యాది| నిరుధ్యత ఇతి హృదయ ఏవాతిస్తంభితః| అథవా శ్వాసో వాతః సోऽధో న వర్తతే| ఊర్ధ్వం శ్వాస ఊర్ధ్వశ్వాసః| తామ్యతో గ్లాయతో ముహ్యతశ్చాసూన్ ప్రాణాన్ హంతి, నాన్యథేతి||21-23||
Adhikarana chinnashvAsalakShaNam (24-26) · Śloka 26
యస్తు శ్వసితి విచ్ఛిన్నం సర్వప్రాణేన పీడితః |
న వా శ్వసితి దుఃఖార్తో మర్మచ్ఛేదరుగర్దితః ||24||
ఆనాహస్వేదమూర్ఛార్తో దహ్యమానేన బస్తినా |
విప్లుతాక్షః పరిక్షీణః శ్వసన్ రక్తైకలోచనః ||25||
విచేతాః పరిశుష్కాస్యో వివర్ణః ప్రలపన్నరః |
ఛిన్నశ్వాసేన విచ్ఛిన్నః స శీఘ్రం విజహాత్యసూన్ ||26||
(చ. చి. అ. 29) |
View original
यस्तु श्वसिति विच्छिन्नं सर्वप्राणेन पीडितः |
न वा श्वसिति दुःखार्तो मर्मच्छेदरुगर्दितः ||२४||
आनाहस्वेदमूर्छार्तो दह्यमानेन बस्तिना |
विप्लुताक्षः परिक्षीणः श्वसन् रक्तैकलोचनः ||२५||
विचेताः परिशुष्कास्यो विवर्णः प्रलपन्नरः |
छिन्नश्वासेन विच्छिन्नः स शीघ्रं विजहात्यसून् ||२६||
(च. चि. अ. २९) |
ఛిన్నశ్వాసలక్షణమాహ– యస్త్విత్యాది| విచ్ఛిన్నం సవిచ్ఛేదం| సర్వప్రాణేన న వా శ్వసితి శ్వాసం న లభతే| మర్మచ్ఛేదరుగర్దిత ఇతి హృదయచ్ఛేదవేదనయా పీడితః| దహ్యమానేన బస్తినోపలక్షితః, ఏతేన వాతస్య పిత్తానుబంధో దర్శితః| విప్లుతాక్షః చంచలనేత్రోऽశ్రుపూర్ణచక్షుర్వా| రక్తైకలోచనత్వం వ్యాధిప్రభావాత్, దోషాత్తు ద్వయోరపి స్యాత్| విచేతా ఉద్విగ్నచిత్తః| విచ్ఛిన్నో విమోక్షితసంధిః, ‘పీడిత’ ఇత్యన్యే; ‘విహతః’ ఇతి పాఠాంతరం||24-26||
Adhikarana tamakashvAsalakShaNam (27-34) · Śloka 34
ప్రతిలోమం యదా వాయుః స్రోతాంసి ప్రతిపద్యతే |
గ్రీవాం శిరశ్చ సంగృహ్య శ్లేష్మాణం సముదీర్య చ ||27||
కరోతి పీనసం తేన రుద్ధో ఘుర్ఘురకం తథా |
అతీవ తీవ్రవేగం చ శ్వాసం ప్రాణప్రపీడకం ||28||
ప్రతామ్యతి స వేగేన తృష్యతే సన్నిరుధ్యతే |
ప్రమోహం కాసమానశ్చ స గచ్ఛతి ముహుర్ముహుః ||29||
శ్లేష్మణ్యముచ్యమానే తు భృశం భవతి దుఃఖితః |
తస్యైవ చ విమోక్షాంతే ముహూర్తం లభతే సుఖం ||30||
తథాऽస్యోద్ధ్వంసతే కంఠః కృచ్ఛ్రాచ్ఛక్నోతి భాషితుం |
న చాపి లభతే నిద్రాం శయానః శ్వాసపీడితః ||31||
పార్శ్వే తస్యావగృహ్ణాతి శయానస్య సమీరణః |
ఆసీనో లభతే సౌఖ్యముష్ణం చైవాభినందతి ||32||
ఉచ్ఛ్రితాక్షో లలాటేన స్విద్యతా భృశమార్తిమాన్ |
విశుష్కాస్యో ముహుః శ్వాసో ముహుశ్చైవావధమ్యతే ||33||
మేఘాంబుశీతప్రాగ్వాతైః శ్లేష్మలైశ్చ వివర్ధతే |
స యాప్యస్తమకః శ్వాసః సాధ్యో వా స్యాన్నవోత్థితః ||34||
(చ. చి. అ. 21) |
View original
प्रतिलोमं यदा वायुः स्रोतांसि प्रतिपद्यते |
ग्रीवां शिरश्च सङ्गृह्य श्लेष्माणं समुदीर्य च ||२७||
करोति पीनसं तेन रुद्धो घुर्घुरकं तथा |
अतीव तीव्रवेगं च श्वासं प्राणप्रपीडकम् ||२८||
प्रताम्यति स वेगेन तृष्यते सन्निरुध्यते |
प्रमोहं कासमानश्च स गच्छति मुहुर्मुहुः ||२९||
श्लेष्मण्यमुच्यमाने तु भृशं भवति दुःखितः |
तस्यैव च विमोक्षान्ते मुहूर्तं लभते सुखम् ||३०||
तथाऽस्योद्ध्वंसते कण्ठः कृच्छ्राच्छक्नोति भाषितुम् |
न चापि लभते निद्रां शयानः श्वासपीडितः ||३१||
पार्श्वे तस्यावगृह्णाति शयानस्य समीरणः |
आसीनो लभते सौख्यमुष्णं चैवाभिनन्दति ||३२||
उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमार्तिमान् |
विशुष्कास्यो मुहुः श्वासो मुहुश्चैवावधम्यते ||३३||
मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः श्लेष्मलैश्च विवर्धते |
स याप्यस्तमकः श्वासः साध्यो वा स्यान्नवोत्थितः ||३४||
(च. चि. अ. २१) |
తమకశ్వాసలక్షణమాహ– ప్రతిలోమమిత్యాది| శ్లేష్మాణం సముదీర్య చేత్యనేన సామాన్యసంప్రాప్తిలబ్ధస్యాపి శ్లేష్మణః పునరభిధానాదిహ విశేషేణ కారణత్వం బోధయతి| తేన రుద్ధః కఫేనావృతః| ఘుర్ఘురకం కంఠే ఘుర్ఘురశబ్దం| ప్రాణప్రపీడకం ప్రాణాధిష్ఠానహృదయస్య పీడకం| ప్రతామ్యతి తమసి ప్రవిశతీవ| సన్నిరుధ్యతే ‘నిశ్చేష్టో భవతి’ ఇతి చక్రః, జేజ్జటస్తు సన్నిరుధ్యతే ‘శ్వాసః’ ఇతి | తస్యైవేతి శ్లేష్మణః| సుఖం సుఖమివ| ఉద్ధ్వంసతే కండూయతే| పార్శ్వే ఇతి కర్మపదం, అవగృహ్ణాతి పీడయతి| ఉష్ణమభినందతి వాతకఫారబ్ధత్వాత్| ఉచ్ఛ్రితాక్ష ఉచ్ఛూననేత్రః| లలాటేనేత్యుపలక్షణే తృతీయా| అవధమ్యతే గజారూఢస్యేవ సర్వగాత్రం చాల్యతే||27– 34||
Adhikarana pratamakashvAsalakShaNaM, tasyaivAparakAraNaM lakShaNaM ca (35-36) · Śloka 36
జ్వరమూర్ఛాపరీతస్య విద్యాత్ ప్రతమకం తు తం |
ఉదావర్తరజోऽజీర్ణక్లిన్నకాయనిరోధజః ||35||
తమసా వర్ధతేऽత్యర్థం శీతైశ్చాశు ప్రశామ్యతి |
మజ్జతస్తమసీవాస్య విద్యాత్ సంతమకం తు తం ||36||
(చ. చి. అ. 21) |
View original
ज्वरमूर्छापरीतस्य विद्यात् प्रतमकं तु तम् |
उदावर्तरजोऽजीर्णक्लिन्नकायनिरोधजः ||३५||
तमसा वर्धतेऽत्यर्थं शीतैश्चाशु प्रशाम्यति |
मज्जतस्तमसीवास्य विद्यात् सन्तमकं तु तम् ||३६||
(च. चि. अ. २१) |
తమకస్యైవ పిత్తానుబంధత్వాజ్జ్వరాదియోగేన ప్రతమకసంజ్ఞామాహ– జ్వరేత్యాది| జ్వరమూర్ఛాభ్యాం పరీతో జ్వరమూర్ఛాపరీతః; జ్వరేణ మూర్ఛా జ్వరమూర్ఛేతి జేజ్జటః| ఏతస్యైవాపరకారణం లక్షణం చాహ– ఉదావర్తేత్యాది| ఉదావర్తో రోగః, రజో ధూలిః, అజీర్ణమామాది, క్లిన్నం విదగ్ధం, కాయే వేగానాం నిరోధః కాయనిరోధః; అథవా క్లిన్నకాయో వృద్ధనర ఇత్యాహుః, నిరోధః వేగనిరోధః, అథవా కుయోగినాం కుంభకాదిరూపవాతనిరోధ ఇతి జేజ్జటః| తమసా అంధకారేణ, మానసదోషేణ వా; అత్యర్థమితి ఇతరకారణాపేక్షయా విశేషేణ; వాతకఫారబ్ధోऽపి పిత్తసంబంధాత్ శీతైరుపశామ్యతీత్యాహుః| సంతమకః ప్రతమక ఏవేతి| అన్యే తు ఉదావర్తేత్యాదినా ప్రతమకస్యోపసర్గమాహురితి జేజ్జటః||35-36||
Adhikarana kShudrashvAsalakShaNaM, shvAsAnAM sAdhyAsAdhyavicArashca (37-40) · Śloka 40
రూక్షాయాసోద్భవః కోష్ఠే క్షుద్రో వాత ఉదీరయన్ |
క్షుద్రశ్వాసో న సోऽత్యర్థం దుఃఖేనాంగప్రబాధకః ||37||
హినస్తి న స గాత్రాణి న చ దుఃఖో యథేతరే |
న చ భోజనపానానాం నిరుణద్ధ్యుచితాం గతిం ||38||
నేంద్రియాణాం వ్యథాం నాపి కాంచిదాపాదయేద్రుజం |
స సాధ్య ఉక్తో, బలినః సర్వే చావ్యక్తలక్షణాః ||39||
(చ. చి. అ. 21) |
క్షుద్రః సాధ్యో మతస్తేషాం తమకః కృచ్ఛ్ర ఉచ్యతే |
త్రయః శ్వాసా న సిధ్యంతి తమకో దుర్బలస్య చ ||40||
(సు. ఉ. తం. అ. 51) |
View original
रूक्षायासोद्भवः कोष्ठे क्षुद्रो वात उदीरयन् |
क्षुद्रश्वासो न सोऽत्यर्थं दुःखेनाङ्गप्रबाधकः ||३७||
हिनस्ति न स गात्राणि न च दुःखो यथेतरे |
न च भोजनपानानां निरुणद्ध्युचितां गतिम् ||३८||
नेन्द्रियाणां व्यथां नापि काञ्चिदापादयेद्रुजम् |
स साध्य उक्तो, बलिनः सर्वे चाव्यक्तलक्षणाः ||३९||
(च. चि. अ. २१) |
क्षुद्रः साध्यो मतस्तेषां तमकः कृच्छ्र उच्यते |
त्रयः श्वासा न सिध्यन्ति तमको दुर्बलस्य च ||४०||
(सु. उ. तं. अ. ५१) |
క్షుద్రశ్వాసమాహ– రూక్షేత్యాది| రూక్షమన్నపానం| క్షుద్రోऽల్పనిదానలింగః| ఉదీరయన్ ఊర్ధ్వం గచ్ఛన్| ఇతరే ఉర్ధ్వశ్వాసాదయః| స సాధ్య ఉక్త ఇతి ఛేదః| సర్వే మహాశ్వాసాదయోऽవ్యక్తలక్షణాః సంతః సాధ్యా ఇతి యోజ్యం| త్రయః శ్వాసా న సిధ్యంతి మహోర్ధ్వచ్ఛిన్నాః సంపూర్ణలక్షణాః ||37-40||
Adhikarana upekShaNAsamyagupakramAbhyAM hikkAshvAsayoH shIghrAvashyamArakatvam (41) · Śloka 41
కామం ప్రాణహరా రోగా బహవో న తు తే తథా |
యథా శ్వాసశ్చ హిక్కా చ హరతః ప్రాణమాశు చ ||41||
(చ. చి. అ. 21) |
View original
कामं प्राणहरा रोगा बहवो न तु ते तथा |
यथा श्वासश्च हिक्का च हरतः प्राणमाशु च ||४१||
(च. चि. अ. २१) |
ఉపేక్షణాసమ్యగుపక్రమాభ్యాం హిక్కాశ్వాసయోః శీఘ్రావశ్యమారకత్వమాహ– కామమిత్యాది| కామమనుమతౌ, ప్రాణహరాః సన్నిపాతజ్వరాదయః| శేషం సుబోధమితి||41||
Adhikarana puShpikA · Śloka 12
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే హిక్కాశ్వాసనిదానం సమాప్తం ||12||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने हिक्काश्वासनिदानं समाप्तम् ||१२||
ఇతి శ్రీవిజయరక్షితకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం హిక్కాశ్వాసనిదానం సమాప్తం||12||