Adhikarana hRudroganidAnam (1) · Śloka 1
અથ હૃદ્રોગનિદાનમ્ | અત્યુષ્ણગુર્વન્નકષાયતિક્તશ્રમાભિઘાતાધ્યશનપ્રસઙ્ગૈઃ | સઞ્ચિન્તનૈર્વેગવિધારણૈશ્ચ હૃદામયઃ પઞ્ચવિધઃ પ્રદિષ્ટઃ ||૧||
अथ हृद्रोगनिदानम् | अत्युष्णगुर्वन्नकषायतिक्तश्रमाभिघाताध्यशनप्रसङ्गैः | सञ्चिन्तनैर्वेगविधारणैश्च हृदामयः पञ्चविधः प्रदिष्टः ||१||
🔊 Audio coming soon
ગુલ્મસ્ય હૃદયં સ્થાનમુક્તમ્, અતો હૃદયસઙ્કીર્તનાત્ હૃદ્રોગારમ્ભઃ| પ્રસઙ્ગઃ સાતત્યેન સેવા, અત્યુષ્ણાદયો યથાયોગ્યં વાતાદીનાં ક્રિમેશ્ચ નિદાનમિતિ બોધ્યમ્||૧||
Adhikarana hRudrogasya samprAptipUrvakaM lakShaNam (2) · Śloka 2
દૂષયિત્વા રસં દોષા વિગુણા હૃદયં ગતાઃ | હૃદિ બાધાં પ્રકુર્વન્તિ હૃદ્રોગં તં પ્રચક્ષતે ||૨|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૩) |
दूषयित्वा रसं दोषा विगुणा हृदयं गताः | हृदि बाधां प्रकुर्वन्ति हृद्रोगं तं प्रचक्षते ||२|| (सु. उ. तं. अ. ४३) |
🔊 Audio coming soon
તસ્ય સમ્પ્રાપ્તિં સામાન્યલક્ષણં ચાહ– દૂષયિત્વેત્યાદિ| દૂષયિત્વા રસમિતિ રસસ્ય હૃદયાશ્રયત્વાત્| વિગુણાઃ કુપિતાઃ| હૃદ્રોગમિતિ વાચ્યે યદ્બાધાગ્રહણં, તદ્દોષભેદેન બાધાવૈચિત્ર્યજ્ઞાપનાર્થં, બાધાશબ્દેન ચાત્ર નાનાવિધા પીડેતિ જેજ્જટઃ, ભઙ્ગવત્ પીડેતિ ગયદાસઃ| હૃદ્રોગમિતિ ‘વા શોકષ્યઞ્રોગેષુ’ ઇતિ રોગે પરે હૃદયસ્ય હૃદ્ભાવઃ, અથવા હૃદો રોગો હૃદ્રોગઃ||૨||
Adhikarana vAtikahRudrogalakShaNam (3) · Śloka 3
આયમ્યતે મારુતજે હૃદયં તુદ્યતે તથા | નિર્મથ્યતે દીર્યતે ચ સ્ફોટ્યતે પાટ્યતેઽપિ ચ ||૩|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૩) |
आयम्यते मारुतजे हृदयं तुद्यते तथा | निर्मथ्यते दीर्यते च स्फोट्यते पाट्यतेऽपि च ||३|| (सु. उ. तं. अ. ४३) |
🔊 Audio coming soon
વાતિકહૃદ્રોગલક્ષણમાહ– આયમ્યત ઇત્યાદિ| આયમ્યતે આકૃષ્યત ઇવ| તુદ્યતે સૂચ્યેવ| નિર્મથ્યતે દણ્ડેનેવ| દીર્યતે દ્વિધેવ ક્રિયતે| સ્ફોટ્યતે આરયેવ| પાટ્યતે કુઠારેણેવ||૩||
Adhikarana paittikahRudrogalakShaNam (4) · Śloka 4
તૃષ્ણોષ્માદાહચોષાઃ સ્યુઃ પૈત્તિકે હૃદયક્લમઃ | ધૂમાયનં ચ મૂર્છા ચ સ્વેદઃ શોષો મુખસ્ય ચ ||૪|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૩) |
तृष्णोष्मादाहचोषाः स्युः पैत्तिके हृदयक्लमः | धूमायनं च मूर्छा च स्वेदः शोषो मुखस्य च ||४|| (सु. उ. तं. अ. ४३) |
🔊 Audio coming soon
પૈત્તિકલક્ષણમાહ– તૃષ્ણેત્યાદિ| ઊષ્મા કિઞ્ચિદ્દાહઃ| હૃદયક્લમઃ હૃદયાકુલત્વં, ગ્લાનિરિતિ યાવત્||૪||
Adhikarana shlaiShmikahRudrogalakShaNam (5) · Śloka 5
ગૌરવં કફસંસ્રાવોઽરુચિઃ સ્તમ્ભોઽગ્નિમાર્દવમ્ | માધુર્યમપિ ચાસ્યસ્ય બલાસાવતતે હૃદિ ||૫|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૩) |
गौरवं कफसंस्रावोऽरुचिः स्तम्भोऽग्निमार्दवम् | माधुर्यमपि चास्यस्य बलासावतते हृदि ||५|| (सु. उ. तं. अ. ४३) |
🔊 Audio coming soon
શ્લૈષ્મિકમાહ– ગૌરવમિત્યાદિ| બલાસાવતતે કુપિતકફવ્યાપ્તે, “દોષા દુષ્ટા દૂષયિતારો ભવન્તિ” ઇત્યાગમાત્||૫||
Adhikarana sAnnipAtikahRudrogalakShaNaM, krimijahRudrogalakShaNaM ca (6) · Śloka 6
વિદ્યાત્ત્રિદોષં ત્વપિ સર્વલિઙ્ગં તીવ્રાર્તિતોદં ક્રિમિજં સકણ્ડૂમ્ | (ચ. ચિ. અ. ૨૬) | ઉત્ક્લેદઃ ષ્ઠીવનં તોદઃ શૂલં હૃલ્લાસકસ્તમઃ | અરુચિઃ શ્યાવનેત્રત્વં શોથશ્ચ ક્રિમિજે ભવેત્ ||૬|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૩) |
विद्यात्त्रिदोषं त्वपि सर्वलिङ्गं तीव्रार्तितोदं क्रिमिजं सकण्डूम् | (च. चि. अ. २६) | उत्क्लेदः ष्ठीवनं तोदः शूलं हृल्लासकस्तमः | अरुचिः श्यावनेत्रत्वं शोथश्च क्रिमिजे भवेत् ||६|| (सु. उ. तं. अ. ४३) |
🔊 Audio coming soon
સાન્નિપાતિકમાહ– વિદ્યાદિત્યાદિ| સર્વલિઙ્ગમિત્યનેન પ્રકૃતિસમસમવાયારબ્ધત્વમુક્તં, તેન ચિકિત્સાઽપ્યસ્ય પ્રત્યેકં વાતાદિજસ્ય યા સા મિલિતૈવ કાર્યા| અપચારાચ્ચેહ ગ્રન્થિરુત્પદ્યતે તતઃ ક્રિમિસમ્ભવઃ| ઉક્તં હિ ચરકેણ– “ત્રિદોષજે તુ હૃદ્રોગે યો દુરાત્મા નિષેવતે| તિલક્ષીરગુડાદીનિ ગ્રન્થિસ્તસ્યોપજાયતે|| મર્મૈકદેશે સઙ્ક્લેદં રસશ્ચાસ્યોપગચ્છતિ| સઙ્ક્લેદાત્ ક્રિમયશ્ચાસ્ય ભવન્ત્યુપહતાત્મનઃ||” (ચ. સૂ. અ. ૧૭) ઇતિ| તસ્યૈવેદં લક્ષણમાહ– તીવ્રાર્તિતોદં ક્રિમિજં સકણ્ડૂમિતિ| ઉત્ક્લેદ ઇત્યાદિના તમોઽન્તં ત્રિદોષજહૃદ્રોગલક્ષણં; તત્ર તોદશૂલે વાતાત્, ઉત્ક્લેદહૃલ્લાસૌ કફાત્, તમઃ પિત્તાત્, ષ્ઠીવનં કફપિત્તાત્| અરુચિરિત્યાદિના ક્રિમિજસ્યેતિ જેજ્જટઃ; ગયદાસસ્ત્વાહ– શ્યાવનેત્રત્વપર્યન્તેન ત્રિદોષજલક્ષણમિતિ| સ્યાદેતત્, ત્રિદોષજપદં ન તાવદત્ર સુશ્રુતેન પઠિતમ્; અતઃ સર્વમેવ ઉત્ક્લેદાદિ શોથાન્તં ક્રિમિજલક્ષણં ભવિષ્યતિ| નૈવં, “વિદ્યાત્ત્રિદોષં ત્વપિ સર્વલિઙ્ગં તીવ્રાર્તિતોદં ક્રિમિજં સકણ્ડૂમ્|” (ચ. ચિ. અ. ૨૬) ઇતિ દૃઢબલસ્ય વાક્યાત્| ઉત્ક્લેદ ઇત્યાદિસ્તુ એક એવ શ્લોકઃ સુશ્રુતેન પઠિતઃ, નતુ પૃથક્ સન્નિપાતલક્ષણં, તતસ્ત્રિદોષજસ્યાનભિધાને સુશ્રુતે ન્યૂનત્વં સ્યાત્| ત્રિદોષાશ્મરીવત્તસ્યાસમ્ભવ એવેતિ ચેત્? નૈવં, તન્ત્રાન્તરેષુ પઠિતત્વાત્| તથાચ હારીતઃ– “સર્વાણિ રૂપાણિ ચ સન્નિપાતાચ્ચિરોત્થિતં ચાપિ વદન્ત્યસાધ્યમ્|” ઇતિ| ચરકેઽપ્યુક્તમ્– “હેતુલક્ષણસંસર્ગાદુચ્યતે સાન્નિપાતિકઃ|” (ચ. સૂ. અ. ૧૭) ઇતિ; તથા ‘ત્રિદોષજે તુ હૃદ્રોગે યો દુરાત્મા નિષેવતે|’ (ચ. સૂ. અ. ૧૭) ઇત્યાદિ| કણ્ઠરવેણ તુ ત્રિદોષજપદં યન્ન પઠિતં સુશ્રુતેન, તત્ ક્રિમિજસ્યાપિ ત્રિદોષજત્વખ્યાપનાર્થમિત્યાચક્ષતે| નનુ, દોષજાવાન્તરાવસ્થાવિશેષત્વાત્ ક્રિમિજોઽપિ દોષજ એવ, તત્ કથં હૃદામયઃ પઞ્ચવિધ ઇતિ? નૈવં, રોગજસ્યાપિ રોગસ્ય પૃથક્ત્વદર્શનાત્| યદુક્તમ્– ‘નિદાનાર્થકર’ (ચ. ચિ. અ. ૮) ઇત્યાદિ| દ્વિદોષજસ્ત્વનુક્તોઽપિ પ્રકૃતિસમસમવાયત્વાદ્બોધ્યઃ||૬||
Adhikarana hRudrogopadravAH (7-8) · Śloka 8
મર્મૈકદેશં સઙ્ક્લેદં રસશ્ચાપ્યુપગચ્છતિ | સઙ્ક્લેદાત્કૃમયશ્ચાસ્ય ભવન્ત્યુપહતાત્મનઃ ||૭|| ક્લમઃ સાદો ભ્રમઃ શોષો જ્ઞેયાસ્તેષામુપદ્રવાઃ | ક્રિમિજે ક્રિમિજાતીનાં શ્લૈષ્મિકાણાં ચ યે મતાઃ ||૮||
मर्मैकदेशं सङ्क्लेदं रसश्चाप्युपगच्छति | सङ्क्लेदात्कृमयश्चास्य भवन्त्युपहतात्मनः ||७|| क्लमः सादो भ्रमः शोषो ज्ञेयास्तेषामुपद्रवाः | क्रिमिजे क्रिमिजातीनां श्लैष्मिकाणां च ये मताः ||८||
🔊 Audio coming soon
સર્વેષામુપદ્રવાનાહ– ક્લમ ઇત્યાદિ| શ્લૈષ્મિકાણાં કૃમીણાં યે ઉપદ્રવાસ્તે ક્રિમિજહૃદ્રોગેઽપિ સ્યુઃ| તે ચ હૃલ્લાસાસ્યસ્રવણાવિપાકાદયઃ||૭-૮||
Adhikarana puShpikA · Śloka 29
ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને હૃદ્રોગનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૨૯||
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने हृद्रोगनिदानं समाप्तम् ||२९||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં હૃદ્રોગનિદાનં સમાપ્તમ્||૨૯||