૨૯. હૃદ્રોગનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ગુલ્મસ્ય હૃદયં સ્થાનમુક્તમ્, અતો હૃદયસઙ્કીર્તનાત્ હૃદ્રોગારમ્ભઃ| પ્રસઙ્ગઃ સાતત્યેન સેવા, અત્યુષ્ણાદયો યથાયોગ્યં વાતાદીનાં ક્રિમેશ્ચ નિદાનમિતિ બોધ્યમ્||૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ગુલ્મસ્ય હૃદયં સ્થાનમુક્તમતો ગુલ્માનન્તરં હૃદ્રોગારમ્ભઃ| તસ્ય હેતુમાહ– અતીત્યાદિ| ઉષ્ણાદિભિરતિશબ્દઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| ઉષ્ણાદયોઽતિસેવિતા વાતાદીનાં હૃદામયાનાં ક્રિમિજસ્ય ચ હેતવો ભવન્તિ, શ્રમો ધનુઃકર્ષણાદિઃ, અભિઘાતો હૃદ્યેવ, સઞ્ચિન્તનં નૃપતિભયાદિકં; સ ચ પઞ્ચપ્રકારઃ– વાતાદિભિસ્ત્રયઃ, સન્નિપાતેન, ક્રિમિભિશ્ચ||૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

તસ્ય સમ્પ્રાપ્તિં સામાન્યલક્ષણં ચાહ– દૂષયિત્વેત્યાદિ| દૂષયિત્વા રસમિતિ રસસ્ય હૃદયાશ્રયત્વાત્| વિગુણાઃ કુપિતાઃ| હૃદ્રોગમિતિ વાચ્યે યદ્બાધાગ્રહણં, તદ્દોષભેદેન બાધાવૈચિત્ર્યજ્ઞાપનાર્થં, બાધાશબ્દેન ચાત્ર નાનાવિધા પીડેતિ જેજ્જટઃ, ભઙ્ગવત્ પીડેતિ ગયદાસઃ| હૃદ્રોગમિતિ ‘વા શોકષ્યઞ્રોગેષુ’ ઇતિ રોગે પરે હૃદયસ્ય હૃદ્ભાવઃ, અથવા હૃદો રોગો હૃદ્રોગઃ||૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તસ્ય સમ્પ્રાપ્તિમાહ– દૂષયિત્વેત્યાદિ| વિગુણાઃ કુપિતા દોષા રસં દૂષયિત્વા હૃદયં ગતાઃ, હૃદ્રોગમિતિ વાચ્યે યદ્બાધાગ્રહણં તદ્દોષભેદેન બાધાવૈચિત્ર્યજ્ઞાપનાર્થં, બાધાશબ્દેનાત્ર નાનાવિધા પીડેતિ જેજ્જટઃ, ભઙ્ગવત્પીડેતિ ગયદાસઃ| હૃદિ રોગો હૃદ્રોગ ઇતિ નિરુક્તિઃ||૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વાતિકહૃદ્રોગલક્ષણમાહ– આયમ્યત ઇત્યાદિ| આયમ્યતે આકૃષ્યત ઇવ| તુદ્યતે સૂચ્યેવ| નિર્મથ્યતે દણ્ડેનેવ| દીર્યતે દ્વિધેવ ક્રિયતે| સ્ફોટ્યતે આરયેવ| પાટ્યતે કુઠારેણેવ||૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વાતિકમાહ– આયમ્યત ઇત્યાદિ| મારુતજે હૃદ્રોગે હૃદયમાયમ્યતે આકૃષ્યત ઇવ, તુદ્યતે સૂચ્યેવ, નિર્મથ્યતે દણ્ડેનેવ, સ્ફોટ્યતે આરયેવ, પાટ્યતે કુઠારેણેવ||૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પૈત્તિકલક્ષણમાહ– તૃષ્ણેત્યાદિ| ઊષ્મા કિઞ્ચિદ્દાહઃ| હૃદયક્લમઃ હૃદયાકુલત્વં, ગ્લાનિરિતિ યાવત્||૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પૈત્તિકમાહ– તૃષ્ણેત્યાદિ| ઊષ્મા પ્રાદેશિકો દાહઃ, હૃદિ કિઞ્ચિદ્દાહ ઇત્યર્થઃ| દાહઃ સાર્વાઙ્ગિકઃ; ચોષઃ ચૂષ્યતે ઇવ, હૃદયે ક્લમો હૃદયાકુલત્વં ગ્લાનિરિત્યર્થઃ| ધૂમાયનં ધૂમોદ્ગિરણમિવ, ક્લેદઃ કિઞ્ચિત્ દુર્ગન્ધઃ સટિત ઇવ, મુખસ્યૈવ શોષશ્ચ||૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

શ્લૈષ્મિકમાહ– ગૌરવમિત્યાદિ| બલાસાવતતે કુપિતકફવ્યાપ્તે, “દોષા દુષ્ટા દૂષયિતારો ભવન્તિ” ઇત્યાગમાત્||૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

શ્લૈષ્મિકમાહ– ગૌરવમિત્યાદિ| બલાસાવતતે હૃદિ કુપિતકફવ્યાપ્તે, દુષ્ટા દોષા દૂષયિતારો ભવન્તીત્યુક્તત્વાત્| ગૌરવં હૃદયસ્ય; સ્તમ્ભો જડતા, માર્દવં જલપ્લુતમિવ, માધુર્યં મુખે||૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સાન્નિપાતિકમાહ– વિદ્યાદિત્યાદિ| સર્વલિઙ્ગમિત્યનેન પ્રકૃતિસમસમવાયારબ્ધત્વમુક્તં, તેન ચિકિત્સાઽપ્યસ્ય પ્રત્યેકં વાતાદિજસ્ય યા સા મિલિતૈવ કાર્યા| અપચારાચ્ચેહ ગ્રન્થિરુત્પદ્યતે તતઃ ક્રિમિસમ્ભવઃ| ઉક્તં હિ ચરકેણ– “ત્રિદોષજે તુ હૃદ્રોગે યો દુરાત્મા નિષેવતે| તિલક્ષીરગુડાદીનિ ગ્રન્થિસ્તસ્યોપજાયતે|| મર્મૈકદેશે સઙ્ક્લેદં રસશ્ચાસ્યોપગચ્છતિ| સઙ્ક્લેદાત્ ક્રિમયશ્ચાસ્ય ભવન્ત્યુપહતાત્મનઃ||” (ચ. સૂ. અ. ૧૭) ઇતિ| તસ્યૈવેદં લક્ષણમાહ– તીવ્રાર્તિતોદં ક્રિમિજં સકણ્ડૂમિતિ| ઉત્ક્લેદ ઇત્યાદિના તમોઽન્તં ત્રિદોષજહૃદ્રોગલક્ષણં; તત્ર તોદશૂલે વાતાત્, ઉત્ક્લેદહૃલ્લાસૌ કફાત્, તમઃ પિત્તાત્, ષ્ઠીવનં કફપિત્તાત્| અરુચિરિત્યાદિના ક્રિમિજસ્યેતિ જેજ્જટઃ; ગયદાસસ્ત્વાહ– શ્યાવનેત્રત્વપર્યન્તેન ત્રિદોષજલક્ષણમિતિ| સ્યાદેતત્, ત્રિદોષજપદં ન તાવદત્ર સુશ્રુતેન પઠિતમ્; અતઃ સર્વમેવ ઉત્ક્લેદાદિ શોથાન્તં ક્રિમિજલક્ષણં ભવિષ્યતિ| નૈવં, “વિદ્યાત્ત્રિદોષં ત્વપિ સર્વલિઙ્ગં તીવ્રાર્તિતોદં ક્રિમિજં સકણ્ડૂમ્|” (ચ. ચિ. અ. ૨૬) ઇતિ દૃઢબલસ્ય વાક્યાત્| ઉત્ક્લેદ ઇત્યાદિસ્તુ એક એવ શ્લોકઃ સુશ્રુતેન પઠિતઃ, નતુ પૃથક્ સન્નિપાતલક્ષણં, તતસ્ત્રિદોષજસ્યાનભિધાને સુશ્રુતે ન્યૂનત્વં સ્યાત્| ત્રિદોષાશ્મરીવત્તસ્યાસમ્ભવ એવેતિ ચેત્? નૈવં, તન્ત્રાન્તરેષુ પઠિતત્વાત્| તથાચ હારીતઃ– “સર્વાણિ રૂપાણિ ચ સન્નિપાતાચ્ચિરોત્થિતં ચાપિ વદન્ત્યસાધ્યમ્|” ઇતિ| ચરકેઽપ્યુક્તમ્– “હેતુલક્ષણસંસર્ગાદુચ્યતે સાન્નિપાતિકઃ|” (ચ. સૂ. અ. ૧૭) ઇતિ; તથા ‘ત્રિદોષજે તુ હૃદ્રોગે યો દુરાત્મા નિષેવતે|’ (ચ. સૂ. અ. ૧૭) ઇત્યાદિ| કણ્ઠરવેણ તુ ત્રિદોષજપદં યન્ન પઠિતં સુશ્રુતેન, તત્ ક્રિમિજસ્યાપિ ત્રિદોષજત્વખ્યાપનાર્થમિત્યાચક્ષતે| નનુ, દોષજાવાન્તરાવસ્થાવિશેષત્વાત્ ક્રિમિજોઽપિ દોષજ એવ, તત્ કથં હૃદામયઃ પઞ્ચવિધ ઇતિ? નૈવં, રોગજસ્યાપિ રોગસ્ય પૃથક્ત્વદર્શનાત્| યદુક્તમ્– ‘નિદાનાર્થકર’ (ચ. ચિ. અ. ૮) ઇત્યાદિ| દ્વિદોષજસ્ત્વનુક્તોઽપિ પ્રકૃતિસમસમવાયત્વાદ્બોધ્યઃ||૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ત્રિદોષજકૃમિજયોર્મિલિતમેવ લક્ષણમાહ– વિદ્યાદિત્યાદિ| વિદ્યાત્ત્રિદોષમિત્યાદિ દૃઢબલોક્તલક્ષણમ્, ઉત્ક્લેદ ઇત્યાદિકમેકપદ્યં સુશ્રુતોક્તં; તીવ્રાર્તિતોદમિતિ ભિન્નતન્ત્રીયત્વાત્પૌનરુક્ત્યં ન વાચ્યમ્| ત્રિદોષજે સર્વદોષાણાં લિઙ્ગાનિ ભવન્તિ| સર્વલિઙ્ગમિત્યનેન પ્રકૃતિસમવાયારબ્ધત્વમુક્તં, તેન ચિકિત્સાઽપ્યસ્ય પ્રત્યેકં વાતાદિજસ્ય યા સા મિલિતૈવ કાર્યા| અપચારાત્ કૃમિજે ગ્રન્થિર્ભવતિ, તતશ્ચ કૃમિસમ્ભવઃ, કૃમયો જાયન્તેઽસ્મિન્નિતિ ક્રિમિજ ઇતિ નિરુક્તિઃ| ઉક્તં હિ ચરકે– “ત્રિદોષજે તુ હૃદ્રોગે યો દુરાત્મા નિષેવતે| તિલક્ષીરગુડાદીનિ ગ્રન્થિસ્તસ્યોપજાયતે||” ઇતિ| ઉત્ક્લેદ ઇત્યાદિકમેવ ત્રિદોષહૃદ્રોગલક્ષણમ્| તત્ર તોદશૂલે વાતાત્, તોદો વ્યથાવિશેષઃ; ઉત્ક્લેદહૃલ્લાસૌ કફાત્, ઉત્ક્લેદઃ અપક્વદોષાણાં સ્વાંશોદયાચ્ચ્યુતિઃ, હૃલ્લાસઃ હૃદયાદીપદમ્બુનિર્ગમઃ; તમઃ પિત્તાત્ તમોઽન્ધકારપ્રવિષ્ટસ્યેવ; ષ્ઠીવનં કફપિત્તાત્; એતત્ત્રિદોષલક્ષણમ્| અરુચીત્યાદિના કૃમિજસ્યેતિ | એતત્સુગમમ્||૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સર્વેષામુપદ્રવાનાહ– ક્લમ ઇત્યાદિ| શ્લૈષ્મિકાણાં કૃમીણાં યે ઉપદ્રવાસ્તે ક્રિમિજહૃદ્રોગેઽપિ સ્યુઃ| તે ચ હૃલ્લાસાસ્યસ્રવણાવિપાકાદયઃ||૭-૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સર્વેષામેવોપદ્રવાનાહ– ક્લમ ઇત્યાદિ| શ્લૈષ્મિકાણાં કૃમીણાં યે ઉપદ્રવાઃ તે કૃમિજે હૃદ્રોગેઽપિ મતાઃ| તે ચ હૃલ્લાસાસ્યસ્રવણાવિપાકાદય ઇતિ||૭-૮||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં હૃદ્રોગનિદાનં સમાપ્તમ્||૨૯||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિવૈદ્યવિરચિતાયાં માધવનિદાનવ્યાખ્યાયામાતઙ્કદર્પણાખ્યાયાં હૃદ્રોગનિદાનમ્||૨૯||