Adhikarana hRudroganidAnam (1) · Śloka 1
ਅਥ ਹਦ੍ਰੋਗਨਿਦਾਨਮ੍ | ਅਤ੍ਯੁਸ੍ਣਗੁਰ੍ਵਨ੍ਨਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤਸ਼੍ਰਮਾਭਿਘਾਤਾਧ੍ਯਸ਼ਨਪ੍ਰਸਙ੍ਗੈਃ | ਸਞ੍ਚਿਨ੍ਤਨੈਰ੍ਵੇਗਵਿਧਾਰਣੈਸ਼੍ਚ ਹਦਾਮਯਃ ਪਞ੍ਚਵਿਧਃ ਪ੍ਰਦਿਸ੍ਟਃ ||੧||
अथ हृद्रोगनिदानम् | अत्युष्णगुर्वन्नकषायतिक्तश्रमाभिघाताध्यशनप्रसङ्गैः | सञ्चिन्तनैर्वेगविधारणैश्च हृदामयः पञ्चविधः प्रदिष्टः ||१||
🔊 Audio coming soon
ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ ਹਦਯਂ ਸ੍ਥਾਨਮੁਕ੍ਤਮ੍, ਅਤੋ ਹਦਯਸਙ੍ਕੀਰ੍ਤਨਾਤ੍ ਹਦ੍ਰੋਗਾਰਮ੍ਭਃ| ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ ਸਾਤਤ੍ਯੇਨ ਸੇਵਾ, ਅਤ੍ਯੁਸ੍ਣਾਦਯੋ ਯਥਾਯੋਗ੍ਯਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਕ੍ਰਿਮੇਸ਼੍ਚ ਨਿਦਾਨਮਿਤਿ ਬੋਧ੍ਯਮ੍||੧||
Adhikarana hRudrogasya samprAptipUrvakaM lakShaNam (2) · Śloka 2
ਦੂਸਯਿਤ੍ਵਾ ਰਸਂ ਦੋਸਾ ਵਿਗੁਣਾ ਹਦਯਂ ਗਤਾਃ | ਹਦਿ ਬਾਧਾਂ ਪ੍ਰਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਹਦ੍ਰੋਗਂ ਤਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸਤੇ ||੨|| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੩) |
दूषयित्वा रसं दोषा विगुणा हृदयं गताः | हृदि बाधां प्रकुर्वन्ति हृद्रोगं तं प्रचक्षते ||२|| (सु. उ. तं. अ. ४३) |
🔊 Audio coming soon
ਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਂ ਚਾਹ– ਦੂਸਯਿਤ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੂਸਯਿਤ੍ਵਾ ਰਸਮਿਤਿ ਰਸਸ੍ਯ ਹਦਯਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਵਿਗੁਣਾਃ ਕੁਪਿਤਾਃ| ਹਦ੍ਰੋਗਮਿਤਿ ਵਾਚ੍ਯੇ ਯਦ੍ਬਾਧਾਗ੍ਰਹਣਂ, ਤਦ੍ਦੋਸਭੇਦੇਨ ਬਾਧਾਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਜ੍ਞਾਪਨਾਰ੍ਥਂ, ਬਾਧਾਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚਾਤ੍ਰ ਨਾਨਾਵਿਧਾ ਪੀਡੇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ, ਭਙ੍ਗਵਤ੍ ਪੀਡੇਤਿ ਗਯਦਾਸਃ| ਹਦ੍ਰੋਗਮਿਤਿ ‘ਵਾ ਸ਼ੋਕਸ੍ਯਞ੍ਰੋਗੇਸੁ’ ਇਤਿ ਰੋਗੇ ਪਰੇ ਹਦਯਸ੍ਯ ਹਦ੍ਭਾਵਃ, ਅਥਵਾ ਹਦੋ ਰੋਗੋ ਹਦ੍ਰੋਗਃ||੨||
Adhikarana vAtikahRudrogalakShaNam (3) · Śloka 3
ਆਯਮ੍ਯਤੇ ਮਾਰੁਤਜੇ ਹਦਯਂ ਤੁਦ੍ਯਤੇ ਤਥਾ | ਨਿਰ੍ਮਥ੍ਯਤੇ ਦੀਰ੍ਯਤੇ ਚ ਸ੍ਫੋਟ੍ਯਤੇ ਪਾਟ੍ਯਤੇਪਿ ਚ ||੩|| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੩) |
आयम्यते मारुतजे हृदयं तुद्यते तथा | निर्मथ्यते दीर्यते च स्फोट्यते पाट्यतेऽपि च ||३|| (सु. उ. तं. अ. ४३) |
🔊 Audio coming soon
ਵਾਤਿਕਹਦ੍ਰੋਗਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਆਯਮ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਯਮ੍ਯਤੇ ਆਕਸ੍ਯਤ ਇਵ| ਤੁਦ੍ਯਤੇ ਸੂਚ੍ਯੇਵ| ਨਿਰ੍ਮਥ੍ਯਤੇ ਦਣ੍ਡੇਨੇਵ| ਦੀਰ੍ਯਤੇ ਦ੍ਵਿਧੇਵ ਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਸ੍ਫੋਟ੍ਯਤੇ ਆਰਯੇਵ| ਪਾਟ੍ਯਤੇ ਕੁਠਾਰੇਣੇਵ||੩||
Adhikarana paittikahRudrogalakShaNam (4) · Śloka 4
ਤਸ੍ਣੋਸ੍ਮਾਦਾਹਚੋਸਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ ਹਦਯਕ੍ਲਮਃ | ਧੂਮਾਯਨਂ ਚ ਮੂਰ੍ਛਾ ਚ ਸ੍ਵੇਦਃ ਸ਼ੋਸੋ ਮੁਖਸ੍ਯ ਚ ||੪|| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੩) |
तृष्णोष्मादाहचोषाः स्युः पैत्तिके हृदयक्लमः | धूमायनं च मूर्छा च स्वेदः शोषो मुखस्य च ||४|| (सु. उ. तं. अ. ४३) |
🔊 Audio coming soon
ਪੈਤ੍ਤਿਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਤਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਊਸ੍ਮਾ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਦਾਹਃ| ਹਦਯਕ੍ਲਮਃ ਹਦਯਾਕੁਲਤ੍ਵਂ, ਗ੍ਲਾਨਿਰਿਤਿ ਯਾਵਤ੍||੪||
Adhikarana shlaiShmikahRudrogalakShaNam (5) · Śloka 5
ਗੌਰਵਂ ਕਫਸਂਸ੍ਰਾਵੋਰੁਚਿਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭੋਗ੍ਨਿਮਾਰ੍ਦਵਮ੍ | ਮਾਧੁਰ੍ਯਮਪਿ ਚਾਸ੍ਯਸ੍ਯ ਬਲਾਸਾਵਤਤੇ ਹਦਿ ||੫|| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੩) |
गौरवं कफसंस्रावोऽरुचिः स्तम्भोऽग्निमार्दवम् | माधुर्यमपि चास्यस्य बलासावतते हृदि ||५|| (सु. उ. तं. अ. ४३) |
🔊 Audio coming soon
ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਮਾਹ– ਗੌਰਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਲਾਸਾਵਤਤੇ ਕੁਪਿਤਕਫਵ੍ਯਾਪ੍ਤੇ, “ਦੋਸਾ ਦੁਸ੍ਟਾ ਦੂਸਯਿਤਾਰੋ ਭਵਨ੍ਤਿ” ਇਤ੍ਯਾਗਮਾਤ੍||੫||
Adhikarana sAnnipAtikahRudrogalakShaNaM, krimijahRudrogalakShaNaM ca (6) · Śloka 6
ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਂ ਤ੍ਵਪਿ ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਂ ਤੀਵ੍ਰਾਰ੍ਤਿਤੋਦਂ ਕ੍ਰਿਮਿਜਂ ਸਕਣ੍ਡੂਮ੍ | (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੬) | ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਦਃ ਸ੍ਠੀਵਨਂ ਤੋਦਃ ਸ਼ੂਲਂ ਹਲ੍ਲਾਸਕਸ੍ਤਮਃ | ਅਰੁਚਿਃ ਸ਼੍ਯਾਵਨੇਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਸ਼ੋਥਸ਼੍ਚ ਕ੍ਰਿਮਿਜੇ ਭਵੇਤ੍ ||੬|| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੩) |
विद्यात्त्रिदोषं त्वपि सर्वलिङ्गं तीव्रार्तितोदं क्रिमिजं सकण्डूम् | (च. चि. अ. २६) | उत्क्लेदः ष्ठीवनं तोदः शूलं हृल्लासकस्तमः | अरुचिः श्यावनेत्रत्वं शोथश्च क्रिमिजे भवेत् ||६|| (सु. उ. तं. अ. ४३) |
🔊 Audio coming soon
ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਮਾਹ– ਵਿਦ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਸਮਵਾਯਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ, ਤੇਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਪ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਵਾਤਾਦਿਜਸ੍ਯ ਯਾ ਸਾ ਮਿਲਿਤੈਵ ਕਾਰ੍ਯਾ| ਅਪਚਾਰਾਚ੍ਚੇਹ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਤਤਃ ਕ੍ਰਿਮਿਸਮ੍ਭਵਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਚਰਕੇਣ– “ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੇ ਤੁ ਹਦ੍ਰੋਗੇ ਯੋ ਦੁਰਾਤ੍ਮਾ ਨਿਸੇਵਤੇ| ਤਿਲਕ੍ਸੀਰਗੁਡਾਦੀਨਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਸ੍ਤਸ੍ਯੋਪਜਾਯਤੇ|| ਮਰ੍ਮੈਕਦੇਸ਼ੇ ਸਙ੍ਕ੍ਲੇਦਂ ਰਸਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯੋਪਗਚ੍ਛਤਿ| ਸਙ੍ਕ੍ਲੇਦਾਤ੍ ਕ੍ਰਿਮਯਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਪਹਤਾਤ੍ਮਨਃ||” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੭) ਇਤਿ| ਤਸ੍ਯੈਵੇਦਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਤੀਵ੍ਰਾਰ੍ਤਿਤੋਦਂ ਕ੍ਰਿਮਿਜਂ ਸਕਣ੍ਡੂਮਿਤਿ| ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਦ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਤਮੋਨ੍ਤਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਹਦ੍ਰੋਗਲਕ੍ਸਣਂ; ਤਤ੍ਰ ਤੋਦਸ਼ੂਲੇ ਵਾਤਾਤ੍, ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਦਹਲ੍ਲਾਸੌ ਕਫਾਤ੍, ਤਮਃ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍, ਸ੍ਠੀਵਨਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਤ੍| ਅਰੁਚਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਕ੍ਰਿਮਿਜਸ੍ਯੇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ; ਗਯਦਾਸਸ੍ਤ੍ਵਾਹ– ਸ਼੍ਯਾਵਨੇਤ੍ਰਤ੍ਵਪਰ੍ਯਨ੍ਤੇਨ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ| ਸ੍ਯਾਦੇਤਤ੍, ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਪਦਂ ਨ ਤਾਵਦਤ੍ਰ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਪਠਿਤਮ੍; ਅਤਃ ਸਰ੍ਵਮੇਵ ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਦਾਦਿ ਸ਼ੋਥਾਨ੍ਤਂ ਕ੍ਰਿਮਿਜਲਕ੍ਸਣਂ ਭਵਿਸ੍ਯਤਿ| ਨੈਵਂ, “ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਂ ਤ੍ਵਪਿ ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਂ ਤੀਵ੍ਰਾਰ੍ਤਿਤੋਦਂ ਕ੍ਰਿਮਿਜਂ ਸਕਣ੍ਡੂਮ੍|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੬) ਇਤਿ ਦਢਬਲਸ੍ਯ ਵਾਕ੍ਯਾਤ੍| ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਦ ਇਤ੍ਯਾਦਿਸ੍ਤੁ ਏਕ ਏਵ ਸ਼੍ਲੋਕਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਪਠਿਤਃ, ਨਤੁ ਪਥਕ੍ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਲਕ੍ਸਣਂ, ਤਤਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਸ੍ਯਾਨਭਿਧਾਨੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਨ੍ਯੂਨਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤ੍ਰਿਦੋਸਾਸ਼੍ਮਰੀਵਤ੍ਤਸ੍ਯਾਸਮ੍ਭਵ ਏਵੇਤਿ ਚੇਤ੍? ਨੈਵਂ, ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇਸੁ ਪਠਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾਚ ਹਾਰੀਤਃ– “ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਰੂਪਾਣਿ ਚ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਚ੍ਚਿਰੋਤ੍ਥਿਤਂ ਚਾਪਿ ਵਦਨ੍ਤ੍ਯਸਾਧ੍ਯਮ੍|” ਇਤਿ| ਚਰਕੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਹੇਤੁਲਕ੍ਸਣਸਂਸਰ੍ਗਾਦੁਚ੍ਯਤੇ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਃ|” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੭) ਇਤਿ; ਤਥਾ ‘ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੇ ਤੁ ਹਦ੍ਰੋਗੇ ਯੋ ਦੁਰਾਤ੍ਮਾ ਨਿਸੇਵਤੇ|’ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੭) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਣ੍ਠਰਵੇਣ ਤੁ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਪਦਂ ਯਨ੍ਨ ਪਠਿਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ, ਤਤ੍ ਕ੍ਰਿਮਿਜਸ੍ਯਾਪਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਤ੍ਵਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਮਿਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ| ਨਨੁ, ਦੋਸਜਾਵਾਨ੍ਤਰਾਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸਤ੍ਵਾਤ੍ ਕ੍ਰਿਮਿਜੋਪਿ ਦੋਸਜ ਏਵ, ਤਤ੍ ਕਥਂ ਹਦਾਮਯਃ ਪਞ੍ਚਵਿਧ ਇਤਿ? ਨੈਵਂ, ਰੋਗਜਸ੍ਯਾਪਿ ਰੋਗਸ੍ਯ ਪਥਕ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– ‘ਨਿਦਾਨਾਰ੍ਥਕਰ’ (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੮) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦ੍ਵਿਦੋਸਜਸ੍ਤ੍ਵਨੁਕ੍ਤੋਪਿ ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਸਮਵਾਯਤ੍ਵਾਦ੍ਬੋਧ੍ਯਃ||੬||
Adhikarana hRudrogopadravAH (7-8) · Śloka 8
ਮਰ੍ਮੈਕਦੇਸ਼ਂ ਸਙ੍ਕ੍ਲੇਦਂ ਰਸਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯੁਪਗਚ੍ਛਤਿ | ਸਙ੍ਕ੍ਲੇਦਾਤ੍ਕਮਯਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਪਹਤਾਤ੍ਮਨਃ ||੭|| ਕ੍ਲਮਃ ਸਾਦੋ ਭ੍ਰਮਃ ਸ਼ੋਸੋ ਜ੍ਞੇਯਾਸ੍ਤੇਸਾਮੁਪਦ੍ਰਵਾਃ | ਕ੍ਰਿਮਿਜੇ ਕ੍ਰਿਮਿਜਾਤੀਨਾਂ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਾਣਾਂ ਚ ਯੇ ਮਤਾਃ ||੮||
मर्मैकदेशं सङ्क्लेदं रसश्चाप्युपगच्छति | सङ्क्लेदात्कृमयश्चास्य भवन्त्युपहतात्मनः ||७|| क्लमः सादो भ्रमः शोषो ज्ञेयास्तेषामुपद्रवाः | क्रिमिजे क्रिमिजातीनां श्लैष्मिकाणां च ये मताः ||८||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੁਪਦ੍ਰਵਾਨਾਹ– ਕ੍ਲਮ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਾਣਾਂ ਕਮੀਣਾਂ ਯੇ ਉਪਦ੍ਰਵਾਸ੍ਤੇ ਕ੍ਰਿਮਿਜਹਦ੍ਰੋਗੇਪਿ ਸ੍ਯੁਃ| ਤੇ ਚ ਹਲ੍ਲਾਸਾਸ੍ਯਸ੍ਰਵਣਾਵਿਪਾਕਾਦਯਃ||੭-੮||
Adhikarana puShpikA · Śloka 29
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਹਦ੍ਰੋਗਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੨੯||
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने हृद्रोगनिदानं समाप्तम् ||२९||
🔊 Audio coming soon
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਹਦ੍ਰੋਗਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੨੯||