੨੯. ਹਦ੍ਰੋਗਨਿਦਾਨਮ੍

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ ਹਦਯਂ ਸ੍ਥਾਨਮੁਕ੍ਤਮ੍, ਅਤੋ ਹਦਯਸਙ੍ਕੀਰ੍ਤਨਾਤ੍ ਹਦ੍ਰੋਗਾਰਮ੍ਭਃ| ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ ਸਾਤਤ੍ਯੇਨ ਸੇਵਾ, ਅਤ੍ਯੁਸ੍ਣਾਦਯੋ ਯਥਾਯੋਗ੍ਯਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਕ੍ਰਿਮੇਸ਼੍ਚ ਨਿਦਾਨਮਿਤਿ ਬੋਧ੍ਯਮ੍||੧||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ ਹਦਯਂ ਸ੍ਥਾਨਮੁਕ੍ਤਮਤੋ ਗੁਲ੍ਮਾਨਨ੍ਤਰਂ ਹਦ੍ਰੋਗਾਰਮ੍ਭਃ| ਤਸ੍ਯ ਹੇਤੁਮਾਹ– ਅਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਸ੍ਣਾਦਿਭਿਰਤਿਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਉਸ੍ਣਾਦਯੋਤਿਸੇਵਿਤਾ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਹਦਾਮਯਾਨਾਂ ਕ੍ਰਿਮਿਜਸ੍ਯ ਚ ਹੇਤਵੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਸ਼੍ਰਮੋ ਧਨੁਃਕਰ੍ਸਣਾਦਿਃ, ਅਭਿਘਾਤੋ ਹਦ੍ਯੇਵ, ਸਞ੍ਚਿਨ੍ਤਨਂ ਨਪਤਿਭਯਾਦਿਕਂ; ਸ ਚ ਪਞ੍ਚਪ੍ਰਕਾਰਃ– ਵਾਤਾਦਿਭਿਸ੍ਤ੍ਰਯਃ, ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ, ਕ੍ਰਿਮਿਭਿਸ਼੍ਚ||੧||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਂ ਚਾਹ– ਦੂਸਯਿਤ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੂਸਯਿਤ੍ਵਾ ਰਸਮਿਤਿ ਰਸਸ੍ਯ ਹਦਯਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਵਿਗੁਣਾਃ ਕੁਪਿਤਾਃ| ਹਦ੍ਰੋਗਮਿਤਿ ਵਾਚ੍ਯੇ ਯਦ੍ਬਾਧਾਗ੍ਰਹਣਂ, ਤਦ੍ਦੋਸਭੇਦੇਨ ਬਾਧਾਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਜ੍ਞਾਪਨਾਰ੍ਥਂ, ਬਾਧਾਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚਾਤ੍ਰ ਨਾਨਾਵਿਧਾ ਪੀਡੇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ, ਭਙ੍ਗਵਤ੍ ਪੀਡੇਤਿ ਗਯਦਾਸਃ| ਹਦ੍ਰੋਗਮਿਤਿ ‘ਵਾ ਸ਼ੋਕਸ੍ਯਞ੍ਰੋਗੇਸੁ’ ਇਤਿ ਰੋਗੇ ਪਰੇ ਹਦਯਸ੍ਯ ਹਦ੍ਭਾਵਃ, ਅਥਵਾ ਹਦੋ ਰੋਗੋ ਹਦ੍ਰੋਗਃ||੨||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਦੂਸਯਿਤ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਗੁਣਾਃ ਕੁਪਿਤਾ ਦੋਸਾ ਰਸਂ ਦੂਸਯਿਤ੍ਵਾ ਹਦਯਂ ਗਤਾਃ, ਹਦ੍ਰੋਗਮਿਤਿ ਵਾਚ੍ਯੇ ਯਦ੍ਬਾਧਾਗ੍ਰਹਣਂ ਤਦ੍ਦੋਸਭੇਦੇਨ ਬਾਧਾਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਜ੍ਞਾਪਨਾਰ੍ਥਂ, ਬਾਧਾਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਨਾਨਾਵਿਧਾ ਪੀਡੇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ, ਭਙ੍ਗਵਤ੍ਪੀਡੇਤਿ ਗਯਦਾਸਃ| ਹਦਿ ਰੋਗੋ ਹਦ੍ਰੋਗ ਇਤਿ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਃ||੨||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਵਾਤਿਕਹਦ੍ਰੋਗਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਆਯਮ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਯਮ੍ਯਤੇ ਆਕਸ੍ਯਤ ਇਵ| ਤੁਦ੍ਯਤੇ ਸੂਚ੍ਯੇਵ| ਨਿਰ੍ਮਥ੍ਯਤੇ ਦਣ੍ਡੇਨੇਵ| ਦੀਰ੍ਯਤੇ ਦ੍ਵਿਧੇਵ ਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਸ੍ਫੋਟ੍ਯਤੇ ਆਰਯੇਵ| ਪਾਟ੍ਯਤੇ ਕੁਠਾਰੇਣੇਵ||੩||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਵਾਤਿਕਮਾਹ– ਆਯਮ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਾਰੁਤਜੇ ਹਦ੍ਰੋਗੇ ਹਦਯਮਾਯਮ੍ਯਤੇ ਆਕਸ੍ਯਤ ਇਵ, ਤੁਦ੍ਯਤੇ ਸੂਚ੍ਯੇਵ, ਨਿਰ੍ਮਥ੍ਯਤੇ ਦਣ੍ਡੇਨੇਵ, ਸ੍ਫੋਟ੍ਯਤੇ ਆਰਯੇਵ, ਪਾਟ੍ਯਤੇ ਕੁਠਾਰੇਣੇਵ||੩||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਪੈਤ੍ਤਿਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਤਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਊਸ੍ਮਾ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਦਾਹਃ| ਹਦਯਕ੍ਲਮਃ ਹਦਯਾਕੁਲਤ੍ਵਂ, ਗ੍ਲਾਨਿਰਿਤਿ ਯਾਵਤ੍||੪||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਪੈਤ੍ਤਿਕਮਾਹ– ਤਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਊਸ੍ਮਾ ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ਿਕੋ ਦਾਹਃ, ਹਦਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਦਾਹ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦਾਹਃ ਸਾਰ੍ਵਾਙ੍ਗਿਕਃ; ਚੋਸਃ ਚੂਸ੍ਯਤੇ ਇਵ, ਹਦਯੇ ਕ੍ਲਮੋ ਹਦਯਾਕੁਲਤ੍ਵਂ ਗ੍ਲਾਨਿਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਧੂਮਾਯਨਂ ਧੂਮੋਦ੍ਗਿਰਣਮਿਵ, ਕ੍ਲੇਦਃ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਃ ਸਟਿਤ ਇਵ, ਮੁਖਸ੍ਯੈਵ ਸ਼ੋਸਸ਼੍ਚ||੪||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਮਾਹ– ਗੌਰਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਲਾਸਾਵਤਤੇ ਕੁਪਿਤਕਫਵ੍ਯਾਪ੍ਤੇ, “ਦੋਸਾ ਦੁਸ੍ਟਾ ਦੂਸਯਿਤਾਰੋ ਭਵਨ੍ਤਿ” ਇਤ੍ਯਾਗਮਾਤ੍||੫||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਮਾਹ– ਗੌਰਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਲਾਸਾਵਤਤੇ ਹਦਿ ਕੁਪਿਤਕਫਵ੍ਯਾਪ੍ਤੇ, ਦੁਸ੍ਟਾ ਦੋਸਾ ਦੂਸਯਿਤਾਰੋ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਗੌਰਵਂ ਹਦਯਸ੍ਯ; ਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਜਡਤਾ, ਮਾਰ੍ਦਵਂ ਜਲਪ੍ਲੁਤਮਿਵ, ਮਾਧੁਰ੍ਯਂ ਮੁਖੇ||੫||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਮਾਹ– ਵਿਦ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਸਮਵਾਯਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ, ਤੇਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਪ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਵਾਤਾਦਿਜਸ੍ਯ ਯਾ ਸਾ ਮਿਲਿਤੈਵ ਕਾਰ੍ਯਾ| ਅਪਚਾਰਾਚ੍ਚੇਹ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਤਤਃ ਕ੍ਰਿਮਿਸਮ੍ਭਵਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਚਰਕੇਣ– “ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੇ ਤੁ ਹਦ੍ਰੋਗੇ ਯੋ ਦੁਰਾਤ੍ਮਾ ਨਿਸੇਵਤੇ| ਤਿਲਕ੍ਸੀਰਗੁਡਾਦੀਨਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਸ੍ਤਸ੍ਯੋਪਜਾਯਤੇ|| ਮਰ੍ਮੈਕਦੇਸ਼ੇ ਸਙ੍ਕ੍ਲੇਦਂ ਰਸਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯੋਪਗਚ੍ਛਤਿ| ਸਙ੍ਕ੍ਲੇਦਾਤ੍ ਕ੍ਰਿਮਯਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਪਹਤਾਤ੍ਮਨਃ||” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੭) ਇਤਿ| ਤਸ੍ਯੈਵੇਦਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਤੀਵ੍ਰਾਰ੍ਤਿਤੋਦਂ ਕ੍ਰਿਮਿਜਂ ਸਕਣ੍ਡੂਮਿਤਿ| ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਦ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਤਮੋਨ੍ਤਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਹਦ੍ਰੋਗਲਕ੍ਸਣਂ; ਤਤ੍ਰ ਤੋਦਸ਼ੂਲੇ ਵਾਤਾਤ੍, ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਦਹਲ੍ਲਾਸੌ ਕਫਾਤ੍, ਤਮਃ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍, ਸ੍ਠੀਵਨਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਤ੍| ਅਰੁਚਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਕ੍ਰਿਮਿਜਸ੍ਯੇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ; ਗਯਦਾਸਸ੍ਤ੍ਵਾਹ– ਸ਼੍ਯਾਵਨੇਤ੍ਰਤ੍ਵਪਰ੍ਯਨ੍ਤੇਨ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ| ਸ੍ਯਾਦੇਤਤ੍, ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਪਦਂ ਨ ਤਾਵਦਤ੍ਰ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਪਠਿਤਮ੍; ਅਤਃ ਸਰ੍ਵਮੇਵ ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਦਾਦਿ ਸ਼ੋਥਾਨ੍ਤਂ ਕ੍ਰਿਮਿਜਲਕ੍ਸਣਂ ਭਵਿਸ੍ਯਤਿ| ਨੈਵਂ, “ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਂ ਤ੍ਵਪਿ ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਂ ਤੀਵ੍ਰਾਰ੍ਤਿਤੋਦਂ ਕ੍ਰਿਮਿਜਂ ਸਕਣ੍ਡੂਮ੍|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੬) ਇਤਿ ਦਢਬਲਸ੍ਯ ਵਾਕ੍ਯਾਤ੍| ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਦ ਇਤ੍ਯਾਦਿਸ੍ਤੁ ਏਕ ਏਵ ਸ਼੍ਲੋਕਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਪਠਿਤਃ, ਨਤੁ ਪਥਕ੍ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਲਕ੍ਸਣਂ, ਤਤਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਸ੍ਯਾਨਭਿਧਾਨੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਨ੍ਯੂਨਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤ੍ਰਿਦੋਸਾਸ਼੍ਮਰੀਵਤ੍ਤਸ੍ਯਾਸਮ੍ਭਵ ਏਵੇਤਿ ਚੇਤ੍? ਨੈਵਂ, ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇਸੁ ਪਠਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾਚ ਹਾਰੀਤਃ– “ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਰੂਪਾਣਿ ਚ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਚ੍ਚਿਰੋਤ੍ਥਿਤਂ ਚਾਪਿ ਵਦਨ੍ਤ੍ਯਸਾਧ੍ਯਮ੍|” ਇਤਿ| ਚਰਕੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਹੇਤੁਲਕ੍ਸਣਸਂਸਰ੍ਗਾਦੁਚ੍ਯਤੇ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਃ|” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੭) ਇਤਿ; ਤਥਾ ‘ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੇ ਤੁ ਹਦ੍ਰੋਗੇ ਯੋ ਦੁਰਾਤ੍ਮਾ ਨਿਸੇਵਤੇ|’ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੭) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਣ੍ਠਰਵੇਣ ਤੁ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਪਦਂ ਯਨ੍ਨ ਪਠਿਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ, ਤਤ੍ ਕ੍ਰਿਮਿਜਸ੍ਯਾਪਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਤ੍ਵਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਮਿਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ| ਨਨੁ, ਦੋਸਜਾਵਾਨ੍ਤਰਾਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸਤ੍ਵਾਤ੍ ਕ੍ਰਿਮਿਜੋਪਿ ਦੋਸਜ ਏਵ, ਤਤ੍ ਕਥਂ ਹਦਾਮਯਃ ਪਞ੍ਚਵਿਧ ਇਤਿ? ਨੈਵਂ, ਰੋਗਜਸ੍ਯਾਪਿ ਰੋਗਸ੍ਯ ਪਥਕ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– ‘ਨਿਦਾਨਾਰ੍ਥਕਰ’ (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੮) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦ੍ਵਿਦੋਸਜਸ੍ਤ੍ਵਨੁਕ੍ਤੋਪਿ ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਸਮਵਾਯਤ੍ਵਾਦ੍ਬੋਧ੍ਯਃ||੬||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਕਮਿਜਯੋਰ੍ਮਿਲਿਤਮੇਵ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵਿਦ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਦਢਬਲੋਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਮ੍, ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਦ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਮੇਕਪਦ੍ਯਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤਂ; ਤੀਵ੍ਰਾਰ੍ਤਿਤੋਦਮਿਤਿ ਭਿਨ੍ਨਤਨ੍ਤ੍ਰੀਯਤ੍ਵਾਤ੍ਪੌਨਰੁਕ੍ਤ੍ਯਂ ਨ ਵਾਚ੍ਯਮ੍| ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੇ ਸਰ੍ਵਦੋਸਾਣਾਂ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਵਾਯਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ, ਤੇਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਪ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਵਾਤਾਦਿਜਸ੍ਯ ਯਾ ਸਾ ਮਿਲਿਤੈਵ ਕਾਰ੍ਯਾ| ਅਪਚਾਰਾਤ੍ ਕਮਿਜੇ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰ੍ਭਵਤਿ, ਤਤਸ਼੍ਚ ਕਮਿਸਮ੍ਭਵਃ, ਕਮਯੋ ਜਾਯਨ੍ਤੇਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤਿ ਕ੍ਰਿਮਿਜ ਇਤਿ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਚਰਕੇ– “ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੇ ਤੁ ਹਦ੍ਰੋਗੇ ਯੋ ਦੁਰਾਤ੍ਮਾ ਨਿਸੇਵਤੇ| ਤਿਲਕ੍ਸੀਰਗੁਡਾਦੀਨਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਸ੍ਤਸ੍ਯੋਪਜਾਯਤੇ||” ਇਤਿ| ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਦ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਮੇਵ ਤ੍ਰਿਦੋਸਹਦ੍ਰੋਗਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਤੋਦਸ਼ੂਲੇ ਵਾਤਾਤ੍, ਤੋਦੋ ਵ੍ਯਥਾਵਿਸ਼ੇਸਃ; ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਦਹਲ੍ਲਾਸੌ ਕਫਾਤ੍, ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਦਃ ਅਪਕ੍ਵਦੋਸਾਣਾਂ ਸ੍ਵਾਂਸ਼ੋਦਯਾਚ੍ਚ੍ਯੁਤਿਃ, ਹਲ੍ਲਾਸਃ ਹਦਯਾਦੀਪਦਮ੍ਬੁਨਿਰ੍ਗਮਃ; ਤਮਃ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਤਮੋਨ੍ਧਕਾਰਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਸ੍ਯੇਵ; ਸ੍ਠੀਵਨਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਤ੍; ਏਤਤ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਅਰੁਚੀਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਕਮਿਜਸ੍ਯੇਤਿ | ਏਤਤ੍ਸੁਗਮਮ੍||੬||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੁਪਦ੍ਰਵਾਨਾਹ– ਕ੍ਲਮ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਾਣਾਂ ਕਮੀਣਾਂ ਯੇ ਉਪਦ੍ਰਵਾਸ੍ਤੇ ਕ੍ਰਿਮਿਜਹਦ੍ਰੋਗੇਪਿ ਸ੍ਯੁਃ| ਤੇ ਚ ਹਲ੍ਲਾਸਾਸ੍ਯਸ੍ਰਵਣਾਵਿਪਾਕਾਦਯਃ||੭-੮||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵੋਪਦ੍ਰਵਾਨਾਹ– ਕ੍ਲਮ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਾਣਾਂ ਕਮੀਣਾਂ ਯੇ ਉਪਦ੍ਰਵਾਃ ਤੇ ਕਮਿਜੇ ਹਦ੍ਰੋਗੇਪਿ ਮਤਾਃ| ਤੇ ਚ ਹਲ੍ਲਾਸਾਸ੍ਯਸ੍ਰਵਣਾਵਿਪਾਕਾਦਯ ਇਤਿ||੭-੮||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਹਦ੍ਰੋਗਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੨੯||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਾਚਸ੍ਪਤਿਵੈਦ੍ਯਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮਾਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਹਦ੍ਰੋਗਨਿਦਾਨਮ੍||੨੯||