Adhikarana hRudroganidAnam (1) · Śloka 1
അഥ ഹൃദ്രോഗനിദാനമ് | അത്യുഷ്ണഗുര്വന്നകഷായതിക്തശ്രമാഭിഘാതാധ്യശനപ്രസങ്ഗൈഃ | സഞ്ചിന്തനൈര്വേഗവിധാരണൈശ്ച ഹൃദാമയഃ പഞ്ചവിധഃ പ്രദിഷ്ടഃ ||൧||
अथ हृद्रोगनिदानम् | अत्युष्णगुर्वन्नकषायतिक्तश्रमाभिघाताध्यशनप्रसङ्गैः | सञ्चिन्तनैर्वेगविधारणैश्च हृदामयः पञ्चविधः प्रदिष्टः ||१||
🔊 Audio coming soon
ഗുല്മസ്യ ഹൃദയം സ്ഥാനമുക്തമ്, അതോ ഹൃദയസങ്കീര്തനാത് ഹൃദ്രോഗാരമ്ഭഃ| പ്രസങ്ഗഃ സാതത്യേന സേവാ, അത്യുഷ്ണാദയോ യഥായോഗ്യം വാതാദീനാം ക്രിമേശ്ച നിദാനമിതി ബോധ്യമ്||൧||
Adhikarana hRudrogasya samprAptipUrvakaM lakShaNam (2) · Śloka 2
ദൂഷയിത്വാ രസം ദോഷാ വിഗുണാ ഹൃദയം ഗതാഃ | ഹൃദി ബാധാം പ്രകുര്വന്തി ഹൃദ്രോഗം തം പ്രചക്ഷതേ ||൨|| (സു. ഉ. തം. അ. ൪൩) |
दूषयित्वा रसं दोषा विगुणा हृदयं गताः | हृदि बाधां प्रकुर्वन्ति हृद्रोगं तं प्रचक्षते ||२|| (सु. उ. तं. अ. ४३) |
🔊 Audio coming soon
തസ്യ സമ്പ്രാപ്തിം സാമാന്യലക്ഷണം ചാഹ– ദൂഷയിത്വേത്യാദി| ദൂഷയിത്വാ രസമിതി രസസ്യ ഹൃദയാശ്രയത്വാത്| വിഗുണാഃ കുപിതാഃ| ഹൃദ്രോഗമിതി വാച്യേ യദ്ബാധാഗ്രഹണം, തദ്ദോഷഭേദേന ബാധാവൈചിത്ര്യജ്ഞാപനാര്ഥം, ബാധാശബ്ദേന ചാത്ര നാനാവിധാ പീഡേതി ജേജ്ജടഃ, ഭങ്ഗവത് പീഡേതി ഗയദാസഃ| ഹൃദ്രോഗമിതി ‘വാ ശോകഷ്യഞ്രോഗേഷു’ ഇതി രോഗേ പരേ ഹൃദയസ്യ ഹൃദ്ഭാവഃ, അഥവാ ഹൃദോ രോഗോ ഹൃദ്രോഗഃ||൨||
Adhikarana vAtikahRudrogalakShaNam (3) · Śloka 3
ആയമ്യതേ മാരുതജേ ഹൃദയം തുദ്യതേ തഥാ | നിര്മഥ്യതേ ദീര്യതേ ച സ്ഫോട്യതേ പാട്യതേऽപി ച ||൩|| (സു. ഉ. തം. അ. ൪൩) |
आयम्यते मारुतजे हृदयं तुद्यते तथा | निर्मथ्यते दीर्यते च स्फोट्यते पाट्यतेऽपि च ||३|| (सु. उ. तं. अ. ४३) |
🔊 Audio coming soon
വാതികഹൃദ്രോഗലക്ഷണമാഹ– ആയമ്യത ഇത്യാദി| ആയമ്യതേ ആകൃഷ്യത ഇവ| തുദ്യതേ സൂച്യേവ| നിര്മഥ്യതേ ദണ്ഡേനേവ| ദീര്യതേ ദ്വിധേവ ക്രിയതേ| സ്ഫോട്യതേ ആരയേവ| പാട്യതേ കുഠാരേണേവ||൩||
Adhikarana paittikahRudrogalakShaNam (4) · Śloka 4
തൃഷ്ണോഷ്മാദാഹചോഷാഃ സ്യുഃ പൈത്തികേ ഹൃദയക്ലമഃ | ധൂമായനം ച മൂര്ഛാ ച സ്വേദഃ ശോഷോ മുഖസ്യ ച ||൪|| (സു. ഉ. തം. അ. ൪൩) |
तृष्णोष्मादाहचोषाः स्युः पैत्तिके हृदयक्लमः | धूमायनं च मूर्छा च स्वेदः शोषो मुखस्य च ||४|| (सु. उ. तं. अ. ४३) |
🔊 Audio coming soon
പൈത്തികലക്ഷണമാഹ– തൃഷ്ണേത്യാദി| ഊഷ്മാ കിഞ്ചിദ്ദാഹഃ| ഹൃദയക്ലമഃ ഹൃദയാകുലത്വം, ഗ്ലാനിരിതി യാവത്||൪||
Adhikarana shlaiShmikahRudrogalakShaNam (5) · Śloka 5
ഗൌരവം കഫസംസ്രാവോऽരുചിഃ സ്തമ്ഭോऽഗ്നിമാര്ദവമ് | മാധുര്യമപി ചാസ്യസ്യ ബലാസാവതതേ ഹൃദി ||൫|| (സു. ഉ. തം. അ. ൪൩) |
गौरवं कफसंस्रावोऽरुचिः स्तम्भोऽग्निमार्दवम् | माधुर्यमपि चास्यस्य बलासावतते हृदि ||५|| (सु. उ. तं. अ. ४३) |
🔊 Audio coming soon
ശ്ലൈഷ്മികമാഹ– ഗൌരവമിത്യാദി| ബലാസാവതതേ കുപിതകഫവ്യാപ്തേ, “ദോഷാ ദുഷ്ടാ ദൂഷയിതാരോ ഭവന്തി” ഇത്യാഗമാത്||൫||
Adhikarana sAnnipAtikahRudrogalakShaNaM, krimijahRudrogalakShaNaM ca (6) · Śloka 6
വിദ്യാത്ത്രിദോഷം ത്വപി സര്വലിങ്ഗം തീവ്രാര്തിതോദം ക്രിമിജം സകണ്ഡൂമ് | (ച. ചി. അ. ൨൬) | ഉത്ക്ലേദഃ ഷ്ഠീവനം തോദഃ ശൂലം ഹൃല്ലാസകസ്തമഃ | അരുചിഃ ശ്യാവനേത്രത്വം ശോഥശ്ച ക്രിമിജേ ഭവേത് ||൬|| (സു. ഉ. തം. അ. ൪൩) |
विद्यात्त्रिदोषं त्वपि सर्वलिङ्गं तीव्रार्तितोदं क्रिमिजं सकण्डूम् | (च. चि. अ. २६) | उत्क्लेदः ष्ठीवनं तोदः शूलं हृल्लासकस्तमः | अरुचिः श्यावनेत्रत्वं शोथश्च क्रिमिजे भवेत् ||६|| (सु. उ. तं. अ. ४३) |
🔊 Audio coming soon
സാന്നിപാതികമാഹ– വിദ്യാദിത്യാദി| സര്വലിങ്ഗമിത്യനേന പ്രകൃതിസമസമവായാരബ്ധത്വമുക്തം, തേന ചികിത്സാऽപ്യസ്യ പ്രത്യേകം വാതാദിജസ്യ യാ സാ മിലിതൈവ കാര്യാ| അപചാരാച്ചേഹ ഗ്രന്ഥിരുത്പദ്യതേ തതഃ ക്രിമിസമ്ഭവഃ| ഉക്തം ഹി ചരകേണ– “ത്രിദോഷജേ തു ഹൃദ്രോഗേ യോ ദുരാത്മാ നിഷേവതേ| തിലക്ഷീരഗുഡാദീനി ഗ്രന്ഥിസ്തസ്യോപജായതേ|| മര്മൈകദേശേ സങ്ക്ലേദം രസശ്ചാസ്യോപഗച്ഛതി| സങ്ക്ലേദാത് ക്രിമയശ്ചാസ്യ ഭവന്ത്യുപഹതാത്മനഃ||” (ച. സൂ. അ. ൧൭) ഇതി| തസ്യൈവേദം ലക്ഷണമാഹ– തീവ്രാര്തിതോദം ക്രിമിജം സകണ്ഡൂമിതി| ഉത്ക്ലേദ ഇത്യാദിനാ തമോऽന്തം ത്രിദോഷജഹൃദ്രോഗലക്ഷണം; തത്ര തോദശൂലേ വാതാത്, ഉത്ക്ലേദഹൃല്ലാസൌ കഫാത്, തമഃ പിത്താത്, ഷ്ഠീവനം കഫപിത്താത്| അരുചിരിത്യാദിനാ ക്രിമിജസ്യേതി ജേജ്ജടഃ; ഗയദാസസ്ത്വാഹ– ശ്യാവനേത്രത്വപര്യന്തേന ത്രിദോഷജലക്ഷണമിതി| സ്യാദേതത്, ത്രിദോഷജപദം ന താവദത്ര സുശ്രുതേന പഠിതമ്; അതഃ സര്വമേവ ഉത്ക്ലേദാദി ശോഥാന്തം ക്രിമിജലക്ഷണം ഭവിഷ്യതി| നൈവം, “വിദ്യാത്ത്രിദോഷം ത്വപി സര്വലിങ്ഗം തീവ്രാര്തിതോദം ക്രിമിജം സകണ്ഡൂമ്|” (ച. ചി. അ. ൨൬) ഇതി ദൃഢബലസ്യ വാക്യാത്| ഉത്ക്ലേദ ഇത്യാദിസ്തു ഏക ഏവ ശ്ലോകഃ സുശ്രുതേന പഠിതഃ, നതു പൃഥക് സന്നിപാതലക്ഷണം, തതസ്ത്രിദോഷജസ്യാനഭിധാനേ സുശ്രുതേ ന്യൂനത്വം സ്യാത്| ത്രിദോഷാശ്മരീവത്തസ്യാസമ്ഭവ ഏവേതി ചേത്? നൈവം, തന്ത്രാന്തരേഷു പഠിതത്വാത്| തഥാച ഹാരീതഃ– “സര്വാണി രൂപാണി ച സന്നിപാതാച്ചിരോത്ഥിതം ചാപി വദന്ത്യസാധ്യമ്|” ഇതി| ചരകേऽപ്യുക്തമ്– “ഹേതുലക്ഷണസംസര്ഗാദുച്യതേ സാന്നിപാതികഃ|” (ച. സൂ. അ. ൧൭) ഇതി; തഥാ ‘ത്രിദോഷജേ തു ഹൃദ്രോഗേ യോ ദുരാത്മാ നിഷേവതേ|’ (ച. സൂ. അ. ൧൭) ഇത്യാദി| കണ്ഠരവേണ തു ത്രിദോഷജപദം യന്ന പഠിതം സുശ്രുതേന, തത് ക്രിമിജസ്യാപി ത്രിദോഷജത്വഖ്യാപനാര്ഥമിത്യാചക്ഷതേ| നനു, ദോഷജാവാന്തരാവസ്ഥാവിശേഷത്വാത് ക്രിമിജോऽപി ദോഷജ ഏവ, തത് കഥം ഹൃദാമയഃ പഞ്ചവിധ ഇതി? നൈവം, രോഗജസ്യാപി രോഗസ്യ പൃഥക്ത്വദര്ശനാത്| യദുക്തമ്– ‘നിദാനാര്ഥകര’ (ച. ചി. അ. ൮) ഇത്യാദി| ദ്വിദോഷജസ്ത്വനുക്തോऽപി പ്രകൃതിസമസമവായത്വാദ്ബോധ്യഃ||൬||
Adhikarana hRudrogopadravAH (7-8) · Śloka 8
മര്മൈകദേശം സങ്ക്ലേദം രസശ്ചാപ്യുപഗച്ഛതി | സങ്ക്ലേദാത്കൃമയശ്ചാസ്യ ഭവന്ത്യുപഹതാത്മനഃ ||൭|| ക്ലമഃ സാദോ ഭ്രമഃ ശോഷോ ജ്ഞേയാസ്തേഷാമുപദ്രവാഃ | ക്രിമിജേ ക്രിമിജാതീനാം ശ്ലൈഷ്മികാണാം ച യേ മതാഃ ||൮||
मर्मैकदेशं सङ्क्लेदं रसश्चाप्युपगच्छति | सङ्क्लेदात्कृमयश्चास्य भवन्त्युपहतात्मनः ||७|| क्लमः सादो भ्रमः शोषो ज्ञेयास्तेषामुपद्रवाः | क्रिमिजे क्रिमिजातीनां श्लैष्मिकाणां च ये मताः ||८||
🔊 Audio coming soon
സര്വേഷാമുപദ്രവാനാഹ– ക്ലമ ഇത്യാദി| ശ്ലൈഷ്മികാണാം കൃമീണാം യേ ഉപദ്രവാസ്തേ ക്രിമിജഹൃദ്രോഗേऽപി സ്യുഃ| തേ ച ഹൃല്ലാസാസ്യസ്രവണാവിപാകാദയഃ||൭-൮||
Adhikarana puShpikA · Śloka 29
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ ഹൃദ്രോഗനിദാനം സമാപ്തമ് ||൨൯||
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने हृद्रोगनिदानं समाप्तम् ||२९||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം ഹൃദ്രോഗനിദാനം സമാപ്തമ്||൨൯||