Adhikarana hRudroganidAnam (1) · Śloka 1
అథ హృద్రోగనిదానం | అత్యుష్ణగుర్వన్నకషాయతిక్తశ్రమాభిఘాతాధ్యశనప్రసంగైః | సంచింతనైర్వేగవిధారణైశ్చ హృదామయః పంచవిధః ప్రదిష్టః ||1||
अथ हृद्रोगनिदानम् | अत्युष्णगुर्वन्नकषायतिक्तश्रमाभिघाताध्यशनप्रसङ्गैः | सञ्चिन्तनैर्वेगविधारणैश्च हृदामयः पञ्चविधः प्रदिष्टः ||१||
🔊 Audio coming soon
గుల్మస్య హృదయం స్థానముక్తం, అతో హృదయసంకీర్తనాత్ హృద్రోగారంభః| ప్రసంగః సాతత్యేన సేవా, అత్యుష్ణాదయో యథాయోగ్యం వాతాదీనాం క్రిమేశ్చ నిదానమితి బోధ్యం||1||
Adhikarana hRudrogasya samprAptipUrvakaM lakShaNam (2) · Śloka 2
దూషయిత్వా రసం దోషా విగుణా హృదయం గతాః | హృది బాధాం ప్రకుర్వంతి హృద్రోగం తం ప్రచక్షతే ||2|| (సు. ఉ. తం. అ. 43) |
दूषयित्वा रसं दोषा विगुणा हृदयं गताः | हृदि बाधां प्रकुर्वन्ति हृद्रोगं तं प्रचक्षते ||२|| (सु. उ. तं. अ. ४३) |
🔊 Audio coming soon
తస్య సంప్రాప్తిం సామాన్యలక్షణం చాహ– దూషయిత్వేత్యాది| దూషయిత్వా రసమితి రసస్య హృదయాశ్రయత్వాత్| విగుణాః కుపితాః| హృద్రోగమితి వాచ్యే యద్బాధాగ్రహణం, తద్దోషభేదేన బాధావైచిత్ర్యజ్ఞాపనార్థం, బాధాశబ్దేన చాత్ర నానావిధా పీడేతి జేజ్జటః, భంగవత్ పీడేతి గయదాసః| హృద్రోగమితి ‘వా శోకష్యఞ్రోగేషు’ ఇతి రోగే పరే హృదయస్య హృద్భావః, అథవా హృదో రోగో హృద్రోగః||2||
Adhikarana vAtikahRudrogalakShaNam (3) · Śloka 3
ఆయమ్యతే మారుతజే హృదయం తుద్యతే తథా | నిర్మథ్యతే దీర్యతే చ స్ఫోట్యతే పాట్యతేऽపి చ ||3|| (సు. ఉ. తం. అ. 43) |
आयम्यते मारुतजे हृदयं तुद्यते तथा | निर्मथ्यते दीर्यते च स्फोट्यते पाट्यतेऽपि च ||३|| (सु. उ. तं. अ. ४३) |
🔊 Audio coming soon
వాతికహృద్రోగలక్షణమాహ– ఆయమ్యత ఇత్యాది| ఆయమ్యతే ఆకృష్యత ఇవ| తుద్యతే సూచ్యేవ| నిర్మథ్యతే దండేనేవ| దీర్యతే ద్విధేవ క్రియతే| స్ఫోట్యతే ఆరయేవ| పాట్యతే కుఠారేణేవ||3||
Adhikarana paittikahRudrogalakShaNam (4) · Śloka 4
తృష్ణోష్మాదాహచోషాః స్యుః పైత్తికే హృదయక్లమః | ధూమాయనం చ మూర్ఛా చ స్వేదః శోషో ముఖస్య చ ||4|| (సు. ఉ. తం. అ. 43) |
तृष्णोष्मादाहचोषाः स्युः पैत्तिके हृदयक्लमः | धूमायनं च मूर्छा च स्वेदः शोषो मुखस्य च ||४|| (सु. उ. तं. अ. ४३) |
🔊 Audio coming soon
పైత్తికలక్షణమాహ– తృష్ణేత్యాది| ఊష్మా కించిద్దాహః| హృదయక్లమః హృదయాకులత్వం, గ్లానిరితి యావత్||4||
Adhikarana shlaiShmikahRudrogalakShaNam (5) · Śloka 5
గౌరవం కఫసంస్రావోऽరుచిః స్తంభోऽగ్నిమార్దవం | మాధుర్యమపి చాస్యస్య బలాసావతతే హృది ||5|| (సు. ఉ. తం. అ. 43) |
गौरवं कफसंस्रावोऽरुचिः स्तम्भोऽग्निमार्दवम् | माधुर्यमपि चास्यस्य बलासावतते हृदि ||५|| (सु. उ. तं. अ. ४३) |
🔊 Audio coming soon
శ్లైష్మికమాహ– గౌరవమిత్యాది| బలాసావతతే కుపితకఫవ్యాప్తే, “దోషా దుష్టా దూషయితారో భవంతి” ఇత్యాగమాత్||5||
Adhikarana sAnnipAtikahRudrogalakShaNaM, krimijahRudrogalakShaNaM ca (6) · Śloka 6
విద్యాత్త్రిదోషం త్వపి సర్వలింగం తీవ్రార్తితోదం క్రిమిజం సకండూం | (చ. చి. అ. 26) | ఉత్క్లేదః ష్ఠీవనం తోదః శూలం హృల్లాసకస్తమః | అరుచిః శ్యావనేత్రత్వం శోథశ్చ క్రిమిజే భవేత్ ||6|| (సు. ఉ. తం. అ. 43) |
विद्यात्त्रिदोषं त्वपि सर्वलिङ्गं तीव्रार्तितोदं क्रिमिजं सकण्डूम् | (च. चि. अ. २६) | उत्क्लेदः ष्ठीवनं तोदः शूलं हृल्लासकस्तमः | अरुचिः श्यावनेत्रत्वं शोथश्च क्रिमिजे भवेत् ||६|| (सु. उ. तं. अ. ४३) |
🔊 Audio coming soon
సాన్నిపాతికమాహ– విద్యాదిత్యాది| సర్వలింగమిత్యనేన ప్రకృతిసమసమవాయారబ్ధత్వముక్తం, తేన చికిత్సాऽప్యస్య ప్రత్యేకం వాతాదిజస్య యా సా మిలితైవ కార్యా| అపచారాచ్చేహ గ్రంథిరుత్పద్యతే తతః క్రిమిసంభవః| ఉక్తం హి చరకేణ– “త్రిదోషజే తు హృద్రోగే యో దురాత్మా నిషేవతే| తిలక్షీరగుడాదీని గ్రంథిస్తస్యోపజాయతే|| మర్మైకదేశే సంక్లేదం రసశ్చాస్యోపగచ్ఛతి| సంక్లేదాత్ క్రిమయశ్చాస్య భవంత్యుపహతాత్మనః||” (చ. సూ. అ. 17) ఇతి| తస్యైవేదం లక్షణమాహ– తీవ్రార్తితోదం క్రిమిజం సకండూమితి| ఉత్క్లేద ఇత్యాదినా తమోऽంతం త్రిదోషజహృద్రోగలక్షణం; తత్ర తోదశూలే వాతాత్, ఉత్క్లేదహృల్లాసౌ కఫాత్, తమః పిత్తాత్, ష్ఠీవనం కఫపిత్తాత్| అరుచిరిత్యాదినా క్రిమిజస్యేతి జేజ్జటః; గయదాసస్త్వాహ– శ్యావనేత్రత్వపర్యంతేన త్రిదోషజలక్షణమితి| స్యాదేతత్, త్రిదోషజపదం న తావదత్ర సుశ్రుతేన పఠితం; అతః సర్వమేవ ఉత్క్లేదాది శోథాంతం క్రిమిజలక్షణం భవిష్యతి| నైవం, “విద్యాత్త్రిదోషం త్వపి సర్వలింగం తీవ్రార్తితోదం క్రిమిజం సకండూం|” (చ. చి. అ. 26) ఇతి దృఢబలస్య వాక్యాత్| ఉత్క్లేద ఇత్యాదిస్తు ఏక ఏవ శ్లోకః సుశ్రుతేన పఠితః, నతు పృథక్ సన్నిపాతలక్షణం, తతస్త్రిదోషజస్యానభిధానే సుశ్రుతే న్యూనత్వం స్యాత్| త్రిదోషాశ్మరీవత్తస్యాసంభవ ఏవేతి చేత్? నైవం, తంత్రాంతరేషు పఠితత్వాత్| తథాచ హారీతః– “సర్వాణి రూపాణి చ సన్నిపాతాచ్చిరోత్థితం చాపి వదంత్యసాధ్యం|” ఇతి| చరకేऽప్యుక్తం– “హేతులక్షణసంసర్గాదుచ్యతే సాన్నిపాతికః|” (చ. సూ. అ. 17) ఇతి; తథా ‘త్రిదోషజే తు హృద్రోగే యో దురాత్మా నిషేవతే|’ (చ. సూ. అ. 17) ఇత్యాది| కంఠరవేణ తు త్రిదోషజపదం యన్న పఠితం సుశ్రుతేన, తత్ క్రిమిజస్యాపి త్రిదోషజత్వఖ్యాపనార్థమిత్యాచక్షతే| నను, దోషజావాంతరావస్థావిశేషత్వాత్ క్రిమిజోऽపి దోషజ ఏవ, తత్ కథం హృదామయః పంచవిధ ఇతి? నైవం, రోగజస్యాపి రోగస్య పృథక్త్వదర్శనాత్| యదుక్తం– ‘నిదానార్థకర’ (చ. చి. అ. 8) ఇత్యాది| ద్విదోషజస్త్వనుక్తోऽపి ప్రకృతిసమసమవాయత్వాద్బోధ్యః||6||
Adhikarana hRudrogopadravAH (7-8) · Śloka 8
మర్మైకదేశం సంక్లేదం రసశ్చాప్యుపగచ్ఛతి | సంక్లేదాత్కృమయశ్చాస్య భవంత్యుపహతాత్మనః ||7|| క్లమః సాదో భ్రమః శోషో జ్ఞేయాస్తేషాముపద్రవాః | క్రిమిజే క్రిమిజాతీనాం శ్లైష్మికాణాం చ యే మతాః ||8||
मर्मैकदेशं सङ्क्लेदं रसश्चाप्युपगच्छति | सङ्क्लेदात्कृमयश्चास्य भवन्त्युपहतात्मनः ||७|| क्लमः सादो भ्रमः शोषो ज्ञेयास्तेषामुपद्रवाः | क्रिमिजे क्रिमिजातीनां श्लैष्मिकाणां च ये मताः ||८||
🔊 Audio coming soon
సర్వేషాముపద్రవానాహ– క్లమ ఇత్యాది| శ్లైష్మికాణాం కృమీణాం యే ఉపద్రవాస్తే క్రిమిజహృద్రోగేऽపి స్యుః| తే చ హృల్లాసాస్యస్రవణావిపాకాదయః||7-8||
Adhikarana puShpikA · Śloka 29
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే హృద్రోగనిదానం సమాప్తం ||29||
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने हृद्रोगनिदानं समाप्तम् ||२९||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీవిజయరక్షితకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం హృద్రోగనిదానం సమాప్తం||29||